Từ khóa: đền Quan Lớn Tuần Tranh; tín ngưỡng thờ Mẫu; giá trị văn hóa truyền thống; du lịch văn hóa; di sản tâm linh.

Abstract: The article studies the traditional cultural values of Quan Lon Tuan Tranh Temple within the context of developing cultural tourism in Vietnam. As a significant sacred site associated with the Vietnamese Mother Goddess Worship (Dao Mau), the temple embodies rich historical, spiritual, artistic, and community values deeply rooted in folk beliefs related to riverine culture and water-based livelihoods. Based on qualitative methods, including document analysis and cultural–historical interpretation, the study identifies the core traditional cultural values of Quan Lon Tuan Tranh Temple and analyzes the current situation of its exploitation for tourism purposes. The findings indicate that although the temple possesses substantial potential for cultural and spiritual tourism, current tourism activities remain fragmented, spontaneous, and lack systematic cultural interpretation, posing risks of superficial commercialization and distortion of original values. The paper argues that the exploitation of the temple’s cultural values for tourism should be grounded in the principles of safeguarding authenticity, respecting ritual practices, and involving local communities.

Keywords: Quan Lon Tuan Tranh Temple; Vietnamese Mother goddess worship; traditional cultural values; cultural tourism; spiritual heritage.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hiện đại hóa, cùng với sự gia tăng nhu cầu tìm kiếm các giá trị tinh thần và bản sắc văn hóa, du lịch văn hóa và du lịch tâm linh ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong đời sống xã hội đương đại. Không gian văn hóa tín ngưỡng, với tư cách là nơi kết tinh lịch sử, ký ức cộng đồng và niềm tin dân gian, đang trở thành đối tượng quan tâm của nhiều nghiên cứu liên ngành, đặc biệt trong mối quan hệ giữa bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016, là một minh chứng tiêu biểu cho sức sống bền bỉ của văn hóa dân gian Việt Nam. Trong hệ thống tín ngưỡng này, các vị Thánh Quan giữ vị trí quan trọng, không chỉ với tư cách là lực lượng siêu nhiên bảo trợ đời sống con người mà còn như những biểu tượng văn hóa phản ánh trật tự xã hội và mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên.

Đền Quan Lớn Tuần Tranh, còn gọi là đền Tranh thuộc xã Ninh Giang, thành phố Hải Phòng. Đền Tranh là một ngôi đền cổ nằm ở gần bến đò Tranh. Theo truyền thuyết, vào thời nhà Trần, tại vùng ngã ba sông Tranh giao với sông Luộc, người dân đã lập ra một ngôi đền thờ vị thủy thần cai quản khúc sông này. Đền ban đầu là ngôi miếu nhỏ, còn gọi là Tranh Giang Đại Vương cổ miếu, nằm sát bến sông nên  thường bị tác động của thủy triều và dòng nước xoáy. Do bờ sông thương bị xói lở nên đến năm 1935, người dân lập một đền thờ mới tại làng Tranh Xuyên. Đền thờ thủy thần sông Tranh gọi là Quan Lớn Tuần Tranh, đây là một trong những vị thánh thần quan trọng gắn với hình tượng vị quan trấn thủ miền sông nước, bảo vệ giao thương đường thủy và đời sống mưu sinh của cư dân vùng ven sông.

Ngày 25/3/2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng đền Tranh là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Một năm đền Tranh có hai kỳ lễ hội mùa Xuân và lễ dâng hương mùa Thu. Nghệ thuật hát chầu văn và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đã trở thành một trong những nét văn hóa nổi bật tại lễ hội đền Tranh. Lễ hội truyền thống đền Tranh được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022. Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đền Tranh cũng đã được công nhận sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao. Tháng 3/2024, lễ hội đền Tranh đặc biệt ý nghĩa khi di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đền Tranh được đón nhận quyết định là điểm du lịch. Ngoài ra, bên cạnh đền Quan Lớn Tuần Tranh là chùa Tranh. Chùa Tranh và đền Tranh đã hình thành nên một quần thể di tích tâm linh thu hút rất nhiều du khách mọi miền về chiêm bái.

Tuy nhiên, việc khai thác giá trị văn hóa của đền Quan Lớn Tuần Tranh trong phát triển du lịch hiện nay vẫn chủ yếu mang tính tự phát, thiếu định hướng khoa học, chưa gắn kết hài hòa giữa bảo tồn và phát huy. Trước thực trạng đó, nghiên cứu giá trị văn hóa truyền thống của đền và định hướng khai thác phục vụ phát triển du lịch văn hóa là yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

2. Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu nhận diện các giá trị văn hóa truyền thống và đánh giá thực trạng khai thác du lịch tại đền Quan Lớn Tuần Tranh, nhóm tác giả đã sử dụng phương pháp tiếp cận định tính, trong đó phương pháp phân tích tài liệu được áp dụng để hệ thống hóa và thẩm định các nguồn dữ liệu thứ cấp, bao gồm các văn bản lịch sử, thần tích, truyền thuyết dân gian liên quan đến vị nhân thần, cùng các hồ sơ khoa học về di tích quốc gia và di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Để thu thập dữ liệu sơ cấp, tác giả triển khai phương pháp khảo sát thực địa và quan sát tham dự trong giai đoạn 2022-2024, đặc biệt vào các kỳ lễ hội mùa Xuân và mùa Thu, nhằm trực tiếp ghi nhận đặc điểm kiến trúc, sự bài trí không gian thờ tự và các thực hành tín ngưỡng cốt lõi như nghi lễ hầu đồng và hát văn. Bên cạnh đó, phương pháp phỏng vấn sâu được thực hiện với Ban quản lý di tích, thủ nhang, cộng đồng cư dân địa phương và các chuyên gia văn hóa - du lịch để khai thác tri thức bản địa cũng như ghi nhận những quan điểm đa chiều về công tác quản lý và thực trạng thương mại hóa di tích. Trên cơ sở tổng hợp các nguồn liệu đó, phương pháp diễn giải văn hóa, lịch sử đóng vai trò chủ đạo trong việc giải mã các lớp nghĩa biểu trưng của di sản trong mối liên hệ mật thiết với văn hóa sông nước và sinh kế của cư dân vùng hạ lưu sông Thái Bình. Cách tiếp cận này cho phép nghiên cứu đưa ra những luận giải khoa học và khách quan, làm nền tảng đề xuất các giải pháp khai thác giá trị di sản gắn liền với mục tiêu bảo tồn tính xác thực và phát triển du lịch văn hóa bền vững.

3. Kết quả và thảo luận

Giá trị văn hóa truyền thống của đền Quan Lớn Tuần Tranh

Đền Quan Lớn Tuần Tranh lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc. Trước hết, là giá trị lịch sử, tín ngưỡng, thể hiện qua hệ thống truyền thuyết, thần tích về Quan Lớn Tuần Tranh. Những câu chuyện dân gian phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa con người với môi trường sông nước, thể hiện khát vọng về sự bình an, thuận lợi trong đời sống mưu sinh.

Bên cạnh đó, giá trị văn hóa dân gian của ngôi đền thể hiện qua các nghi lễ, đặc biệt là nghi lễ hầu đồng và hệ thống văn chầu Quan Lớn Tuần Tranh. Ngôn ngữ âm nhạc, trang phục, đạo cụ và lời văn chầu mang giá trị nghệ thuật dân gian phong phú, phản ánh trình độ thẩm mỹ và tư duy biểu tượng của cộng đồng.

Không gian kiến trúc và mỹ thuật của đền cũng góp phần tạo nên giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc. Bố cục đền, hệ thống tượng thờ, đồ thờ, hoành phi, câu đối thể hiện rõ đặc trưng của kiến trúc tín ngưỡng truyền thống Việt Nam, góp phần tạo nên không gian linh thiêng và trang trọng.

Ngoài ra, đền còn mang giá trị xã hội - cộng đồng sâu sắc. Đây là nơi cố kết cộng đồng, duy trì sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, giáo dục đạo lý truyền thống và truyền tải các giá trị nhân văn trong đời sống xã hội.

Đáng chú ý, các giá trị văn hóa truyền thống của đền Quan Lớn Tuần Tranh không tồn tại rời rạc mà đan xen, bổ trợ lẫn nhau, tạo nên một chỉnh thể văn hóa tín ngưỡng có sức sống bền bỉ trong đời sống cộng đồng. Giá trị lịch sử - tín ngưỡng của đền không chỉ được phản ánh qua hệ thống truyền thuyết, thần tích, mà còn được duy trì và tái hiện thường xuyên thông qua thực hành nghi lễ, góp phần làm sống động ký ức văn hóa dân gian trong đời sống đương đại. Những câu chuyện về Quan Lớn Tuần Tranh, gắn với môi trường sông nước và hoạt động mưu sinh của cư dân, thể hiện rõ thế giới quan, nhân sinh quan của cộng đồng, trong đó con người luôn tìm kiếm sự hài hòa với tự nhiên và các lực lượng siêu nhiên.

Các nghi lễ và hình thức diễn xướng dân gian tại đền, đặc biệt là hầu đồng và văn chầu, không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là phương tiện lưu giữ và chuyển tải các giá trị thẩm mỹ, tri thức và cảm xúc cộng đồng. Thông qua nghi lễ, các giá trị văn hóa truyền thống được tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần củng cố bản sắc văn hóa địa phương. Đồng thời, không gian kiến trúc và sinh hoạt tín ngưỡng tại đền cũng đóng vai trò như một “thiết chế văn hóa truyền thống”, nơi cộng đồng gặp gỡ, giao lưu và cùng nhau chia sẻ các giá trị tinh thần, từ đó khẳng định vai trò bền vững của đền Quan Lớn Tuần Tranh trong đời sống văn hóa, xã hội.

Thực trạng khai thác giá trị văn hóa truyền thống của đền Quan Lớn Tuần Tranh trong du lịch

Trong bối cảnh nhu cầu hành hương và tham quan các không gian tín ngưỡng dân gian ngày càng gia tăng, đền Quan Lớn Tuần Tranh hiện nay chủ yếu phục vụ hoạt động tín ngưỡng truyền thống và nhu cầu hành lễ của người dân địa phương cũng như du khách thập phương. Hoạt động du lịch gắn với đền bước đầu hình thành, song vẫn mang tính tự phát, chưa được đặt trong một quy hoạch tổng thể về khai thác giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch. Các hoạt động tham quan tại đền chủ yếu diễn ra dưới hình thức hành hương cá nhân hoặc theo nhóm nhỏ, gắn với niềm tin tâm linh của từng cá nhân, chưa được tổ chức thành các chương trình du lịch văn hóa có nội dung rõ ràng. Những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật đặc sắc của đền chưa được chuyển tải đầy đủ tới du khách, khiến trải nghiệm tham quan còn thiên về cảm xúc tín ngưỡng hơn là nhận thức và hiểu biết văn hóa.

Một trong những hạn chế nổi bật trong thực trạng khai thác hiện nay là công tác thuyết minh và diễn giải giá trị văn hóa tại đền còn rất hạn chế. Hầu hết du khách đến đền tiếp cận không gian tín ngưỡng thông qua tri thức truyền miệng, kinh nghiệm cá nhân hoặc sự hướng dẫn không chính thức. Việc thiếu đội ngũ thuyết minh am hiểu tín ngưỡng dân gian và lịch sử văn hóa của đền khiến các lớp nghĩa văn hóa ẩn sau hệ thống biểu tượng, nghi lễ và kiến trúc chưa được làm rõ. Điều này dẫn đến việc giá trị giáo dục, truyền bá văn hóa truyền thống của di tích chưa được phát huy tương xứng với tiềm năng vốn có. Bên cạnh đó, các hoạt động khai thác du lịch tại đền chưa gắn kết chặt chẽ với hệ thống tài nguyên văn hóa của khu vực, thiếu sự liên thông giữa không gian tín ngưỡng với các điểm đến văn hóa, lịch sử khác. Sự thiếu vắng các sản phẩm du lịch văn hóa mang tính trải nghiệm, diễn giải và giáo dục khiến cho hoạt động du lịch tại đền chưa tạo được dấu ấn rõ nét, cũng như chưa đóng góp tích cực vào việc quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Đáng chú ý, việc khai thác đền Quan Lớn Tuần Tranh trong du lịch khi chưa có định hướng và cơ chế quản lý phù hợp cũng tiềm ẩn nguy cơ thương mại hóa không gian tín ngưỡng. Các hoạt động dịch vụ tự phát, nếu không được kiểm soát, có thể làm suy giảm tính tôn nghiêm của di tích, ảnh hưởng đến trải nghiệm tâm linh của cộng đồng và làm biến dạng giá trị văn hóa gốc. Trong dài hạn, điều này không chỉ tác động đến hình ảnh của di tích mà còn đặt ra thách thức đối với công tác bảo tồn di sản văn hóa tín ngưỡng.

Từ thực trạng trên có thể thấy, mặc dù đền Quan Lớn Tuần Tranh sở hữu nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc và có tiềm năng lớn trong phát triển du lịch văn hóa, tâm linh, việc khai thác hiện nay vẫn chưa tương xứng với giá trị của di sản. Điều này đòi hỏi cần có cách tiếp cận khoa học, hài hòa giữa bảo tồn và phát huy, nhằm chuyển hóa các giá trị văn hóa truyền thống của đền thành nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển du lịch bền vững, đồng thời bảo đảm sự tôn nghiêm và tính chân thực của không gian tín ngưỡng.

Một yếu tố quan trọng khác trong thực trạng khai thác giá trị đền Quan Lớn Tuần Tranh là vai trò của cộng đồng địa phương, đặc biệt là thủ nhang và những người trực tiếp tham gia gìn giữ không gian tín ngưỡng. Trên thực tế, cộng đồng chính là chủ thể bảo tồn và duy trì sinh hoạt tín ngưỡng tại đền, thông qua việc tổ chức các hoạt động thờ tự, nghi lễ và truyền giữ những tri thức dân gian liên quan đến Quan Lớn Tuần Tranh. Tuy nhiên, vai trò này hiện nay chủ yếu mang tính tự quản theo tập quán, chưa được kết nối hiệu quả với hoạt động diễn giải và khai thác giá trị văn hóa phục vụ du lịch.

Trong cấu trúc vận hành của không gian tín ngưỡng dân gian, cộng đồng địa phương, đặc biệt là thủ nhang và những người trực tiếp gắn bó với đền, giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Không chỉ đảm nhiệm chức năng trông coi, gìn giữ cơ sở thờ tự, cộng đồng còn là chủ thể lưu giữ ký ức văn hóa, tri thức dân gian và các quy ước tín ngưỡng gắn với Quan Lớn Tuần Tranh qua nhiều thế hệ.

Thủ nhang, với vai trò là người đại diện cho không gian thờ tự, thường là những người am hiểu sâu sắc về lịch sử hình thành đền, thần tích Quan Lớn Tuần Tranh, cũng như các quy tắc, nghi lễ và chuẩn mực ứng xử trong không gian linh thiêng. Những tri thức này được tích lũy qua trải nghiệm cá nhân và truyền thừa qua thực hành tín ngưỡng, mang tính linh hoạt và gắn chặt với đời sống cộng đồng. Tuy nhiên, trong bối cảnh khai thác du lịch hiện nay, nguồn tri thức văn hóa quý giá này chưa được nhìn nhận đầy đủ như một thành tố quan trọng của quá trình diễn giải văn hóa, mà chủ yếu mới dừng lại ở phạm vi phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng nội bộ. Việc thiếu cơ chế kết nối giữa cộng đồng, thủ nhang và các chủ thể tham gia hoạt động du lịch dẫn đến khoảng cách nhất định giữa giá trị văn hóa gốc của di tích và cách thức tiếp cận của du khách. Phần lớn du khách đến đền tiếp cận không gian tín ngưỡng thông qua hành vi hành lễ mang tính cá nhân, trong khi những lớp nghĩa văn hóa sâu xa ẩn chứa trong thần tích, nghi lễ và biểu tượng không được truyền đạt một cách hệ thống và có định hướng. Điều này làm hạn chế vai trò giáo dục văn hóa của di tích và khiến cho trải nghiệm tham quan chưa thực sự tạo ra chiều sâu nhận thức.

Mặt khác, việc cộng đồng và thủ nhang chưa được tham gia một cách chủ động vào hoạt động tổ chức, định hướng khai thác du lịch cũng đặt ra thách thức trong công tác quản lý không gian tín ngưỡng. Khi thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa chủ thể văn hóa và các lực lượng liên quan, các hoạt động dịch vụ tự phát dễ phát sinh, làm gia tăng nguy cơ thương mại hóa tín ngưỡng, ảnh hưởng đến tính tôn nghiêm và sự bền vững của di tích. Trong bối cảnh đó, vai trò của cộng đồng không chỉ là người “giữ đền” mà cần được nhìn nhận như đối tác văn hóa trong quá trình phát huy giá trị di sản.

Từ góc độ phát triển du lịch văn hóa, cộng đồng địa phương và thủ nhang có thể trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác diễn giải và truyền tải giá trị văn hóa của đền Quan Lớn Tuần Tranh, nếu được hỗ trợ và định hướng phù hợp. Việc từng bước hệ thống hóa tri thức dân gian, lồng ghép vai trò của cộng đồng vào hoạt động thuyết minh, hướng dẫn văn hóa không chỉ góp phần bảo tồn giá trị gốc mà còn tạo điều kiện để du lịch văn hóa phát triển theo hướng bền vững, tôn trọng bản sắc và nâng cao vị thế của chủ thể văn hóa tại địa phương.

Định hướng và giải pháp khai thác bền vững

Việc khai thác giá trị văn hóa truyền thống của đền Quan Lớn Tuần Tranh trong phát triển du lịch cần được đặt trên nền tảng bảo tồn các giá trị văn hóa gốc, hướng tới phát triển bền vững và hài hòa giữa các lợi ích văn hóa, xã hội và cộng đồng. Đền không chỉ là điểm đến tham quan mà trước hết là không gian tín ngưỡng linh thiêng, do đó mọi hoạt động khai thác du lịch cần tôn trọng hệ giá trị văn hóa, tâm linh đã hình thành và được cộng đồng gìn giữ qua thời gian.

Trước hết, cần xác lập định hướng khai thác đền Quan Lớn Tuần Tranh như một điểm đến du lịch văn hóa, tâm linh có chiều sâu, trong đó trọng tâm không nằm ở số lượng du khách mà ở chất lượng trải nghiệm văn hóa. Các sản phẩm du lịch cần được xây dựng trên cơ sở diễn giải hệ thống giá trị tín ngưỡng dân gian, giúp du khách hiểu rõ hơn về vai trò của Quan Lớn Tuần Tranh trong đời sống tinh thần của cộng đồng, cũng như ý nghĩa biểu trưng của các nghi lễ, thần tích và không gian thờ tự.

Một giải pháp quan trọng là phát triển các hình thức diễn giải văn hóa phù hợp với đặc thù không gian tín ngưỡng, như thuyết minh trực tiếp, tài liệu giới thiệu, biển thông tin diễn giải hoặc hình thức kể chuyện văn hóa (storytelling) gắn với truyền thuyết, ký ức cộng đồng và tập quán tín ngưỡng địa phương. Hoạt động diễn giải không nhằm “trình diễn hóa” nghi lễ mà giúp du khách tiếp cận di tích với thái độ tôn trọng, hiểu biết và đồng cảm, từ đó nâng cao giá trị giáo dục văn hóa của điểm đến.

Bên cạnh đó, cần chú trọng đào tạo đội ngũ thuyết minh viên và người làm công tác văn hóa tại di tích theo hướng am hiểu tín ngưỡng dân gian và có kỹ năng truyền đạt phù hợp với không gian linh thiêng. Đội ngũ này có thể được hình thành từ những người địa phương, những cá nhân gắn bó lâu dài với đền, kết hợp với lực lượng chuyên môn về văn hóa, du lịch. Việc lồng ghép tri thức bản địa của cộng đồng với kiến thức khoa học sẽ góp phần tạo nên hệ thống thuyết minh vừa chính xác về mặt học thuật, vừa gần gũi về mặt văn hóa.

Một định hướng mang tính nền tảng khác là đề cao vai trò của cộng đồng địa phương và thủ nhang trong quá trình khai thác du lịch. Cộng đồng cần được tham gia như một chủ thể văn hóa, không chỉ trong việc duy trì sinh hoạt tín ngưỡng mà còn trong quá trình xây dựng nội dung diễn giải, định hướng các hoạt động tham quan và giám sát việc sử dụng không gian tín ngưỡng. Việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng sẽ góp phần bảo đảm tính chân thực của di tích, đồng thời hạn chế nguy cơ làm biến dạng các giá trị văn hóa truyền thống.

Song song với việc phát huy giá trị văn hóa, cần có cơ chế quản lý phù hợp nhằm kiểm soát các hoạt động dịch vụ và thương mại xung quanh di tích. Các hoạt động này cần được tổ chức theo quy định rõ ràng, tránh tình trạng buôn bán tự phát, lạm dụng yếu tố tâm linh hoặc phô trương vật chất quá mức, gây ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm của không gian tín ngưỡng. Việc quản lý không nên mang tính cứng nhắc mà cần dựa trên nguyên tắc đồng thuận với cộng đồng, hướng tới gìn giữ môi trường văn hóa lành mạnh cho di tích.

Về lâu dài, việc khai thác đền Quan Lớn Tuần Tranh trong phát triển du lịch cần được đặt trong mối liên kết với các điểm đến văn hóa, lịch sử khác của khu vực, tạo thành chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa mang bản sắc địa phương. Sự liên kết này không chỉ góp phần mở rộng không gian trải nghiệm cho du khách mà còn giúp lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống của tín ngưỡng dân gian trong đời sống đương đại.

Tóm lại, khai thác bền vững giá trị văn hóa đền Quan Lớn Tuần Tranh đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể, trong đó bảo tồn giá trị gốc làm nền tảng, cộng đồng làm trung tâm và diễn giải văn hóa làm cầu nối giữa di sản và du khách. Chỉ khi những yếu tố này được kết hợp hài hòa, du lịch văn hóa gắn với đền Quan Lớn Tuần Tranh mới thực sự trở thành động lực góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

4. Kết luận

Đền Quan Lớn Tuần Tranh là một không gian văn hóa tín ngưỡng dân gian tiêu biểu, nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu và đời sống tinh thần của cư dân vùng sông nước. Các giá trị ấy không chỉ thể hiện ở phương diện tâm linh, mà còn được phản ánh qua hệ thống thần tích, nghi lễ, kiến trúc và sinh hoạt cộng đồng, góp phần làm nên bản sắc văn hóa đa dạng của dân tộc Việt Nam. Trong bối cảnh phát triển du lịch hiện nay, đền Quan Lớn Tuần Tranh cho thấy tiềm năng đáng kể trong việc trở thành một điểm đến du lịch văn hóa, tâm linh có chiều sâu, góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa dân gian tới cộng đồng và du khách. Tuy nhiên, việc khai thác các giá trị văn hóa của di tích không thể tiếp cận theo hướng thuần túy kinh tế, mà cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và phát huy, giữa nhu cầu phát triển du lịch và việc giữ gìn sự tôn nghiêm của không gian tín ngưỡng.

Nghiên cứu cho thấy, để việc khai thác giá trị văn hóa truyền thống của đền Quan Lớn Tuần Tranh thực sự hiệu quả và bền vững, cần có cách tiếp cận khoa học, dựa trên nguyên tắc tôn trọng giá trị gốc của di sản và đề cao vai trò của cộng đồng địa phương, những chủ thể trực tiếp sáng tạo, gìn giữ và thực hành tín ngưỡng.

Việc phát triển du lịch văn hóa gắn với di tích chỉ có thể mang lại ý nghĩa lâu dài khi các hoạt động khai thác được định hướng bởi tri thức văn hóa, có cơ chế quản lý phù hợp và chú trọng công tác diễn giải nhằm nâng cao nhận thức, trải nghiệm và thái độ ứng xử của du khách đối với di sản.

Từ góc nhìn rộng hơn, việc nghiên cứu và khai thác giá trị văn hóa của đền Quan Lớn Tuần Tranh không chỉ có ý nghĩa đối với riêng một di tích hay một địa phương, mà còn góp phần bổ sung luận cứ khoa học cho quá trình bảo tồn và phát huy các không gian tín ngưỡng dân gian trong đời sống đương đại. Qua đó, văn hóa dân gian không chỉ được gìn giữ như ký ức quá khứ, mà còn tiếp tục khẳng định vai trò sống động trong hiện tại, trở thành nguồn lực văn hóa quan trọng cho sự phát triển bền vững của du lịch văn hóa Việt Nam.

______________________________

GS, TS ĐÀO MẠNH HÙNG - TS NGUYỄN THỊ THÚY NGÂN - TS TRẦN THANH
TUẤN - Ths ĐẶNG KHÁNH NHƯ

Nguồn: Tạp chí VHNT số 639, tháng 4-2026