Trong kho tàng lễ hội truyền thống phong phú của đồng bào Chăm xã Xuân Lãnh, tỉnh Đắk Lắk, có một nghi lễ đặc sắc và linh thiêng đã vượt qua giới hạn của không gian và trường tồn cùng với thời gian đó là Lễ Quại Pôk ai hay còn gọi Lễ mừng sức khỏe - một nghi lễ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Chăm. 

Lễ Quại Pôk ai thể hiện mong muốn của đồng bào Chăm về một cuộc sống bình an, mạnh khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu; đồng thời là dịp để cộng đồng bày tỏ lòng thành kính đối với thần linh, tổ tiên, ông bà và các đấng siêu nhiên luôn che chở cho buôn làng.

 Lễ cúng thường diễn ra hằng năm vào tháng của đầu năm mới, khi mùa vụ bắt đầu thu hoạch, lúa rẫy đã chín vàng. Nghi lễ được tổ chức ở ngoài trời hoặc tại kho thóc của mỗi gia đình – nơi được xem là không gian linh thiêng để đón các vị thần linh.

Theo phong tục của người Chăm, lễ cúng luôn được người dân chuẩn bị đầy đủ, chu đáo. Để chuẩn bị cho lễ cúng mừng sức khỏe, đồng bào Chăm phải lựa chọn kỹ càng không gian hành lễ và các lễ vật. Tại không gian hành lễ, sẽ có một cây nêu, và các lễ vật gồm: hai ché rượu cần, một con gà, cặp đèn sáp, hai chén gạo, muối cùng nhiều vật phẩm mang ý nghĩa tâm linh khác.

Mỗi lễ vật đều mang những giá trị biểu tượng riêng. Ché rượu cần được sử dụng để cầu thỉnh thần sông, thần suối, thần núi, thần rừng. Con gà, hai chén gạo và đèn sáp là những lễ vật để cung thỉnh thần linh về phù hộ cho dân làng. Đặc biệt, cây nêu tượng trưng cho linh hồn con người, là biểu tượng kết nối giữa đất và trời.

Khi cây nêu được dựng lên và lễ vật được bày biện trang trọng và hoàn tất, thầy cúng sẽ tiến về phía cây nêu, thực hiện nghi thức khấn mời thần linh, tổ tiên, ông bà về chứng giám, cùng hưởng lễ vật và uống rượu cần.

Trong không gian linh thiêng, tiếng trống đôi, cồng ba và chiêng năm bắt đầu cất lên, giữ nhịp cho lời khấn của thầy cúng: “Hỡi các thần sông, thần suối, thần núi, thần rừng, thần đường, thần ngõ. Hỡi các tâm linh hãy về đây cùng chứng giám, xua đuổi tà ma, quỷ quái tránh xa con người để buôn làng được khỏe mạnh, làm ăn giàu có, lúa thóc đầy bồ, bắp khoai đầy nhà. Hỡi các thần linh hãy về đây phù hộ cho buôn làng tôi được mưa thuận gió hòa, được dồi dào sức khỏe, cuộc sống ấm no, hạnh phúc...”.

Trong lễ cúng còn có những nghi thức đặc trưng như nghi thức mời rượu và trao vòng Koong. Sau khi hoàn thành nghi lễ cúng tế, già làng sẽ lần lượt trao những chiếc vòng Koong cho các cô gái trong buôn. Theo quan niệm dân gian, người được đeo chiếc vòng trong lễ hội sẽ nhận được nhiều may mắn, sức khỏe và những điều tốt đẹp trong cuộc sống.

Sau phần lễ là phần hội. Những cô gái Chăm tay trong tay, uyển chuyển trong điệu múa xoang truyền thống, hòa cùng nhịp trống đôi, cồng ba, chiêng năm rộn rã. Không gian lễ hội vì thế càng thêm tưng bừng, sôi động và gắn kết.

Đối với người Chăm, cồng, chiêng và đặc biệt là trống đôi là những nhạc cụ thiêng liêng, là tài sản quý giá của mỗi gia đình và dòng họ. Âm thanh của các nhạc cụ này được xem như sợi dây kết nối giữa con người với thần linh, tổ tiên và các đấng siêu nhiên. Chính vì thế, trong các nghi lễ và lễ hội truyền thống, trống đôi thường gây ấn tượng mạnh mẽ bởi âm thanh rộn ràng, dồn dập, giữ vai trò chủ đạo trong dàn nhạc. Tiếng trống hòa quyện cùng cồng ba, chiêng năm tạo nên những lớp âm thanh phong phú, đưa không gian lễ hội đến cao trào của niềm hứng khởi, niềm vui và sự gắn kết cộng đồng. Với những giá trị văn hóa và nghệ thuật đặc sắc ấy, Nghệ thuật trình diễn trống đôi, cồng ba, chiêng năm của người Chăm đã được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 22/2/2016.

Đặc biệt, không khí Lễ hội mừng sức khỏe càng thêm tưng bừng, rộn rã với những điệu múa Tông quái đặc sắc của đồng bào Chăm. Đây là điệu múa truyền thống mang ý nghĩa tín ngưỡng sâu sắc, thể hiện mong ước xua đuổi tà ma, những điều không may mắn; đồng thời cầu mong thần linh ban cho dân làng sức khỏe dồi dào, cuộc sống bình an, hạnh phúc và mùa màng bội thu.

Những bước múa uyển chuyển, nhịp nhàng hòa cùng tiếng trống, tiếng cồng, tiếng chiêng đã góp phần tạo nên không gian lễ hội linh thiêng, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc Chăm. Qua đó, trích đoạn Lễ Quại Pôk ai không chỉ tái hiện một nghi lễ truyền thống giàu ý nghĩa tâm linh mà còn góp phần giới thiệu những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Chăm tỉnh Đắk Lắk.

Ngay sau phần trình diễn, nghệ nhân, thầy cúng So Điền Thanh, 60 tuổi, sinh sống tại thôn Phước Phú, xã Xuân Lãnh, tỉnh Đắk Lắk cho biết, cảm thấy rất vui mừng khi được tham gia Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm lần thứ VI. Đây cũng là lần thứ sáu ông có dịp góp mặt tại trong các Ngày hội.

“Với tôi, mỗi lần tham gia Ngày hội không chỉ là dịp được gặp gỡ, giao lưu, học hỏi với bà con Chăm ở nhiều địa phương, mà còn là cơ hội để nhìn lại những giá trị văn hóa của dân tộc mình, từ đó càng thấy rõ trách nhiệm phải gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau.

Tôi tham gia trình diễn Lễ mừng sức khỏe của người Chăm, còn gọi là lễ Quại Pô Ai, trong vai trò lão làng, thầy cúng thực hiện nghi thức cúng. Đây là nghi lễ cầu cho mọi người trong buôn làng được khỏe mạnh, gia đình yên ấm, làm ăn thuận lợi, cuộc sống ngày càng no đủ, bền vững. Trong nghi lễ, người lão làng thay mặt cộng đồng kính mời tổ tiên, các đấng linh thiêng về chứng giám, phù hộ cho buôn làng bình an, mưa thuận gió hòa.

Chia sẻ về công tác truyền dạy cho các thế hệ kế cận, ông So Điền Thanh cho biết: “Điều tôi trăn trở nhất là làm sao để những nghi lễ, tiếng trống đôi, cồng ba, chiêng năm và các giá trị văn hóa truyền thống của người Chăm không bị mai một. Những người lớn tuổi như chúng tôi còn biết, còn làm được thì phải cố gắng truyền dạy lại cho lớp trẻ. Khi các cháu hiểu được ý nghĩa của nghi lễ, biết đánh trống, biết sử dụng cồng chiêng và tự hào về văn hóa dân tộc mình, thì truyền thống mới thực sự được tiếp nối”.