Làn sóng công nghệ và yêu cầu chuyển đổi số toàn diện

Định hướng bao trùm xuyên suốt hội thảo bắt nguồn từ tầm nhìn sâu sắc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “Chuyển đổi số báo chí không thể hiểu đơn giản là lập thêm trang điện tử, mở tài khoản mạng xã hội hay trang bị thiết bị hiện đại. Đó phải là cuộc đổi mới toàn diện về tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất, quản trị dữ liệu, phân phối nội dung, đo lường công chúng, kinh tế báo chí và văn hóa nghề nghiệp”. Cùng với đó là lời khẳng định cốt lõi: “Trong thời đại số, dữ liệu là một trụ cột của báo chí”. 

Bức tranh báo chí toàn cầu hiện nay chứa đựng những nghịch lý đáng báo động. Trình bày tại Diễn đàn, TS Ngô Bích Ngọc (Đại học Swinburne Việt Nam) mang đến những con số “biết nói” từ báo cáo Digital News Report 2026. Xã hội đang đối diện với sự “bấp bênh về mặt niềm tin” trước thực trạng bùng nổ quá mức của thông tin. Tỷ lệ công chúng thực sự tin tưởng vào tin tức báo chí sụt giảm nghiêm trọng, chỉ còn duy trì ở mức 37%. Nghiêm trọng hơn, có tới 46% người dùng chủ động né tránh tiếp nhận tin tức bởi cảm giác quá tải và lo âu.

Thói quen tiêu thụ thông tin đã thay đổi đến mức lần đầu tiên trong lịch sử, việc tiếp cận tin tức thông qua mạng xã hội và các nền tảng video đã chính thức vượt qua cả các kênh truyền thống như truyền hình lẫn website chính chủ của báo. Thống kê chỉ ra có 27% người dùng ưu tiên tiếp nhận thông tin từ những “người có ảnh hưởng trên mạng xã hội” thay vì thông qua các tờ báo chính thống. Trong khi đó, việc tìm kiếm doanh thu từ mô hình thu phí độc giả lại chững lại khi chỉ 17% độc giả sẵn sàng chi trả cho tin tức trực tuyến. Đối mặt với thực trạng này, TS Ngô Bích Ngọc đề xuất các tòa soạn nên chủ động chuyển đổi mô hình thành “công ty kinh doanh đa dịch vụ”, tận dụng uy tín thương hiệu để mở rộng khai thác các mảng như cấp phép công nghệ (SaaS), tư vấn dữ liệu chuyên sâu, tiếp thị liên kết, thương mại điện tử và tổ chức các sự kiện trải nghiệm cao cấp. 

Nhà báo Ngô Việt Anh, Giám đốc Trung tâm Phát triển truyền thông (Báo Nhân Dân) nhấn mạnh rằng, sự phát triển của Trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hội thay đổi toàn diện cách thức sản xuất, mở ra cơ hội lớn bắt buộc báo chí phải đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số về tư duy lãnh đạo, quản trị, và sản xuất.

Tư duy sản phẩm và vai trò cầu nối của báo chí chuyên nghiệp

Phát biểu tại phiên thảo luận, nhà báo Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam chia sẻ một thực tế đáng lo ngại: thói quen sử dụng video ngắn đã khiến thế hệ trẻ dần đánh mất khả năng đọc sâu và không còn sự kiên nhẫn đối với các nội dung dài. Thời gian chú ý của người dùng đã thu hẹp một cách báo động, từ mức trung bình 8 giây trước đây nay sụt giảm chỉ còn khoảng 3 giây để đưa ra quyết định có tiếp tục theo dõi nội dung hay không.

Tuy vậy, nhà báo Lê Quốc Minh nhận định, báo chí chính thống tuyệt đối không thể mải mê chạy theo các nền tảng mạng xã hội bằng cách tự biến mình thành cỗ máy sản xuất các mẩu tin cộc lốc hoặc chạy theo các thông tin giật gân câu khách. Ngược lại, báo chí cần thiết lập và áp dụng nghiêm ngặt “tư duy sản phẩm”. Các cơ quan báo chí không thể chỉ làm việc theo lối mòn sản xuất tin bài truyền thống mà phải huy động sức sáng tạo từ mọi cá nhân trong tòa soạn, khích lệ những người làm báo dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn, dám thử nghiệm và chấp nhận cả thất bại trong hành trình tìm ra hướng đi đột phá. Vấn đề thực thi và bảo vệ bản quyền trên môi trường số cũng được nêu ra, nhấn mạnh tình trạng không chỉ độc giả vi phạm mà chính các tòa soạn cũng đang vi phạm bản quyền của nhau, gây suy yếu nguồn lực sáng tạo chung. Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh: "Đổi mới sáng tạo sẽ góp phần giúp báo chí giữ vững vị thế là cầu nối tin cậy giữa Nhà nước và Nhân dân".

Bổ sung cho luận điểm đổi mới tư duy tiếp cận, nhà báo Đồng Mạnh Hùng ( Đài Tiếng nói Việt Nam) nêu ý kiến rằng khi thực hiện podcast trên nền tảng số, các đơn vị không thể chỉ đơn thuần mang nguyên xi chương trình phát thanh cũ tải lên. Tòa soạn phải nghiên cứu sâu sắc xem công chúng nghe vào khung giờ nào, với mục đích gì, từ đó cung cấp những thứ công chúng thực sự cần. Nhà báo Nguyễn Bá Kiên, Tổng Biên tập Tạp chí Viettimes cũng bổ sung thêm, giá trị lõi để báo chí cạnh tranh trong thời đại thông tin dễ tiếp cận này chính là khả năng sản xuất nội dung chuyên sâu và kiến nghị cơ chế hỗ trợ hạ tầng chuyển đổi số mạnh mẽ hơn từ Nhà nước.

Chinh phục thế hệ Gen Z: Từ phân phối nội dung đến kiến tạo trải nghiệm

Bàn về đối tượng độc giả, thế hệ trẻ – đặc biệt là Gen Z (sinh từ khoảng năm 1997 đến 2012) chiếm tới 1/4 quy mô dân số Việt Nam, nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, phân tích: Gen Z mang định danh số (Digital Identity), sinh ra và lớn lên trọn vẹn trong môi trường số, với 5 đặc điểm nhận diện: Thuật toán dẫn đường (tiếp cận thông tin qua cổng nền tảng), Bùng nổ thông tin (tiếp nhận lượng lớn nội dung mỗi ngày), Khát khao tương tác (mong muốn đối thoại và phản hồi cực cao), Bộ lọc khắt khe (cần nguồn tin cậy khi có biến động khủng hoảng) và Mở rộng giới hạn (cởi mở với bất kỳ nguồn nào miễn là hữu ích). Truyền thông hiện tại đang dịch chuyển từ mô hình khởi đầu tuyến tính một chiều sang kỷ nguyên thông tin phân mảnh, nơi báo chí buộc phải chạy đua, giành giật từng giây với vô số mạng xã hội. 

Bất chấp sự bủa vây của các thuật toán công nghệ, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhấn mạnh : "Báo chí không tồn tại vì công nghệ. Báo chí tồn tại vì nhu cầu thông tin của xã hội". Sứ mệnh tối thượng của báo chí không nằm ở khả năng lan truyền hay tạo thêm tin tức, mà là giúp công chúng hiểu đúng, tin đúng và hành động trách nhiệm thông qua kỹ năng xác minh, kiểm chứng và khả năng lý giải tường tận bối cảnh thông tin.

Nhà báo Phùng Công Sưởng đưa ra nhận định : "Người trẻ không quay lưng với báo chí chính thống. Điều họ từ chối là những phương thức truyền thông cũ kỹ, áp đặt và thiếu khả năng đối thoại". Lời giải cho bài toán này nằm ở việc chuyển đổi từ tư duy "cung cấp những gì mình có" sang "sản xuất những gì công chúng cần". Báo chí phải kiến tạo ra các trải nghiệm nội dung, lấy thanh niên làm trung tâm, lấy công nghệ làm công cụ để đa dạng hóa phân phối, thiết lập tư duy tương tác và xây dựng cộng đồng một cách toàn diện. Đầu tư mạnh tay vào báo chí dữ liệu, báo chí kiến tạo giải pháp và ngôn ngữ trẻ là chìa khóa mở ra không gian tương lai của nền báo chí nước nhà. 

Dữ liệu: Mỏ vàng cốt lõi của Kinh tế báo chí số

Thảo luận về vấn đề sinh tồn mang tên kinh tế báo chí, ông Nguyễn Đăng Ngọc, Phó Tổng Giám đốc Chiến lược của VCCorp, đã đi thẳng vào giải phẫu một thực trạng ngộ nhận nghiêm trọng: Vì sao rất nhiều trang báo đông nghẹt người đọc (Pageview) nhưng vẫn chật vật tăng doanh thu? Câu trả lời được ông đưa ra đanh thép: "Pageview không tự trở thành doanh thu". 

Thứ tạo ra tiền bạc thực sự trong nền báo chí số chính là Dữ liệu (Data). Tuy nhiên, nhiều tòa soạn nhầm lẫn giữa thông tin nhân khẩu học (Tên: Nguyễn Văn B, email, số điện thoại) với dữ liệu. Những thông tin cá nhân đó là "gần như vô giá trị". Dữ liệu thực sự mang giá trị kinh tế khổng lồ phải là “Hành vi”: Độc giả đó "thường đọc chứng khoán mỗi sáng", "đang dùng iPhone 17", "sinh sống ở Hà Nội", hay "thường lướt báo chuyên sâu sau 7 giờ tối". Báo cáo đo lường một trang báo đạt 50 triệu pageview gần như không giúp ích gì cho quyết định của Tổng Biên tập, nhưng một Dashboard ( bảng  trực quan dữ liệu ) chỉ ra “20% độc giả theo dõi chuyên mục Kinh tế có xu hướng đọc thêm mảng Bất động sản” hay "Độc giả lãnh đạo doanh nghiệp vào báo chủ yếu từ 6 giờ 30 – 8 giờ sáng" mới thực sự là tấm bản đồ định vị dòng tiền. 

Hành trình xử lý dữ liệu trải qua quy trình 4 bước khắt khe: Tạo ra từ các điểm chạm độc giả (Website, Mobile App, Social...); Thu thập đo lường; Vận dụng công cụ phân tích (Analytics, CDP) và cuối cùng là Lưu trữ, Khai thác. Khi đã am hiểu tường tận chân dung và hành vi người dùng, báo chí có thể mở ra 4 dòng doanh thu vững chãi: Quảng cáo (bán giá cao nhờ nhắm mục tiêu chính xác), PR (đưa đúng thông điệp đến người cần), Tổ chức Event quy mô chuyên ngành sâu và Kinh doanh Dịch vụ dữ liệu (Báo cáo thị trường). Trong cấu trúc này, Trí tuệ nhân tạo (AI) đóng vai trò thấu hiểu hành vi để đề xuất và cá nhân hóa trải nghiệm độc giả chứ không chỉ đơn thuần là viết bài thay nhà báo. 

Ông Nguyễn Đăng Ngọc tổng kết vấn đề thông qua lộ trình 5 bước thực thi (Thu thập - Phân loại - Kết nối - Đo lường - Biến thành doanh thu) và kết luận : "Trước đây nội dung là tài sản. Hôm nay, nội dung cộng dữ liệu mới là tài sản". Hơn thế nữa, ông khẳng định: "Trong thời đại số, cạnh tranh không còn là ai có nhiều nội dung hơn, mà là ai hiểu độc giả của mình sâu hơn. Và dữ liệu chính là con đường ngắn nhất để đi tới điều đó". 

Sức hút mãnh liệt từ sự tử tế và "Cảm xúc thật"

Từ lăng kính thực tiễn sản xuất, nhà báo Nhật Hoa, Phó Trưởng Ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài Truyền hình Việt Nam (VTV), mang đến minh chứng sống động để xoá định kiến cho rằng làm nội dung giáo dục thì kém hấp dẫn, truyền tải sự tử tế thì khó trở nên "viral" (lan truyền). Thực tế hoàn toàn ngược lại, những nội dung nhân văn sâu sắc không chỉ kiến tạo được những cộng đồng gắn kết mạnh mẽ mà còn sở hữu năng lực lan tỏa tới hàng chục triệu lượt xem và giữ chân các doanh nghiệp tài trợ lâu dài. 

Trường hợp điển hình là video xoay quanh câu chuyện chân thực về một bé gái 9 tuổi tảo tần chăm sóc người cha và anh trai khuyết tật đã vỡ òa chạm ngưỡng 25,5 triệu lượt xem chỉ sau 4 ngày đăng tải, vượt xa mọi dự án giải trí thông thường. Chương trình “Vườn Tween” với mô hình hệ sinh thái đa nền tảng (nhắm vào trẻ em 9-12 tuổi) cũng gặt hái 122 triệu lượt xem tổng cộng chỉ sau 6 tháng lên. Tương tự, dự án "Chuyện nhà thời nay" tập trung vào sợi dây liên kết gia đình cũng đạt những thông số tiệm cận triệu view mỗi clip. 

Từ thành công này, nhà báo Nhật Hoa yêu cầu thay đổi tư duy làm nghề: Hãy ngừng đặt câu hỏi sai là “Làm gì để có nhiều view?”, mà phải chuyển sang câu hỏi đúng là “Mình đang phục vụ cộng đồng khán giả nào?”. Chị đúc kết: "View là kết quả. Hiểu khán giả mới là nguyên nhân". Nguyên tắc cốt lõi trong sáng tạo là: "Điều quan trọng là tìm đúng cộng đồng khán giả và kể đúng câu chuyện của họ". Các cơ quan truyền thông cần bám sát triết lý: "Không chạy theo mọi xu hướng. Tập trung phục vụ đúng cộng đồng khán giả đích".  Khi niềm tin cộng đồng được thiết lập vững chắc, nguồn lực tài chính từ các đối tác chung tầm nhìn sẽ tự động chảy về. Giữa kỷ nguyên số, nơi AI dễ dàng giả lập thông tin và tự động hóa ngôn từ, "Cảm xúc thật" chính là thứ tinh hoa đắt giá nhất. Tựu trung lại, "Những gì chạm đến trái tim sẽ ở lại lâu nhất". 

Phiên thảo luận tại Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026 đã hội tụ và khẳng định một điều: Đổi mới sáng tạo không còn là một lựa chọn tự chọn, mà là điều kiện sống còn của nền báo chí hiện đại. Để bảo vệ vị thế cầu nối thông tin tin cậy, báo chí Việt Nam cần tiếp tục kiên trì đổi mới tư duy, khai thác dữ liệu sắc bén, lan tỏa sự tử tế chân thực và luôn luôn đặt công chúng làm trung tâm đích thực của mọi hành trình phát triển trong kỷ nguyên số.