Báo Việt Nam Độc Lập là một tờ báo phản ánh rất đậm nét phong trào cách mạng của vùng căn cứ địa Cao - Bắc - Lạng từ năm 1941 đến năm 1945. Qua tờ báo, người đọc thấy chủ trương, đường lối của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, được trình bày một cách rất cụ thể bằng những phương pháp đặc biệt, một lối văn rất dễ hiểu mà sâu sắc, gây xúc động mạnh.

Mục đích của Việt Nam Độc Lập là “Cốt làm dân ta hết ngu hèn, biết các việc, biết đoàn kết đặng đánh Tây, đánh Nhật, làm cho Việt Nam độc lập, bình đẳng, tự do”. Những bài đăng trên Báo Việt Nam Độc Lập luôn kêu gọi toàn dân đoàn kết, cổ động phụ lão, thanh niên, phụ nữ, thiếu nhi, binh sĩ, hào lý, trí thức… vào hội Việt Minh. Báo cũng tố cáo những tội ác dã man của phát xít Nhật, đế quốc Pháp đàn áp, bóc lột dân ta. Hướng dẫn đồng bào giữ bí mật, tham gia cứu nước, luyện tập quân sự, bảo vệ cơ quan, phòng địch càn phá. Trên mỗi số báo luôn có mục “Tin trong nước”, “Tin thế giới”, cung cấp cho người đọc những thông tin nhằm nâng cao ý thức chính trị, một tầm nhìn rộng rãi, biết gắn phong trào cách mạng Việt Nam với tình hình quốc tế; luôn có mục “Ủng hộ báo” của các cá nhân, đoàn thể giúp báo về vật chất, về tài chính và có mục “Vườn văn” rất đặc sắc, thường là những bài văn vần, nói về tinh thần, về những gương hy sinh của các chiến sĩ cách mạng, về những anh hùng dân tộc.

Báo Việt Nam Độc Lập in trên giấy khổ 20 x 30 cm, là khổ giấy của vở học sinh, gọn nhẹ, dễ mua. Báo ra một tháng 3 kỳ (vào các ngày 1, 11, 21) - Mỗi kỳ 300 bản, giá bán 1 xu/ tờ. Chủ tịch Hồ Chí Minh là người chỉ đạo trực tiếp ra Báo Việt Nam Độc Lập, là “Tổng biên tập”, người viết nhiều bài nhất và cũng là “họa sĩ” chính trình bày, vẽ minh họa, tham gia công việc in ấn. Tại “nhà in” báo đặt ở lán 2 Khuổi Nặm (Pác Bó), đã phát hành được 30 số báo cùng với một số quyển sách như Lịch sử nước ta, Con đường giải phóng, Kinh nghiệm đánh du kích… Tháng 3 - 1942, Bác Hồ chuyển từ Pác Bó về căn cứ địa Lam Sơn (Hòa An), tờ báo cũng được chuyển về theo, in ấn tại hang Ngườm Bốc. Tháng 8 - 1942, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra nước ngoài công tác, đồng chí Phạm Văn Đồng trực tiếp chỉ đạo tờ báo cho đến tháng 4 - 1945.

Việc ra Báo Việt Nam Độc Lập là một “kỳ tích” của báo chí cách mạng Việt Nam trên chặng đường giải phóng dân tộc. Trong hoàn cảnh từ con số không, bằng tinh thần, ý chí, nghị lực, tự chủ, Người đã xây dựng được một tờ báo cách mạng trong thời kỳ khó khăn, gian khổ nhất.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói về những ngày đầu cực kỳ gian nan, khó khăn làm Báo Việt Nam Độc Lập ở Khuổi Nặm tại Đại hội lần thứ hai Hội Nhà báo Việt Nam ngày 16/4 /1959: “Năm 1941, bí mật về nước. Theo lời dạy của Lê Nin, tờ báo là công cụ tuyên truyền, cổ động, tổ chức và lãnh đạo. Cho nên mình cố gắng ra một tờ báo ngay và phải làm rất “bí mật” vì luôn luôn có mật thám của Pháp, Nhật và Bảo Đại rình mò. Điều kiện sinh hoạt thì bữa đói, bữa no. Làm báo thì phải có đá in - Mấy đồng chí đã đi lấy những tấm bia đá, rồi mài mất mấy ngày mới thành bản in. In thì phải viết chữ trái lên trên đá, thế là có một đồng chí phải hì hục học tập viết chữ trái ⁽¹⁾. Mấy số báo đầu, ba bốn anh em cùng làm nhưng in thì cứ toe toét chỉ in được rất ít và xấu xí. Về sau tiến bộ dần, mỗi lần in được 300 số. Phải đặt bia đá “nhà in” ở ba chỗ khác nhau để in mà báo vẫn ra đúng kỳ. Địch chịu không làm gì được. Vấn đề giấy càng gay. Lúc bấy giờ ai mua nhiều giấy, địch cũng nghi và theo dõi. Các chị em đi chợ, mỗi người mua năm, mười tờ nói dối là cho cháu học, rồi góp lại đển in báo.

In bản đá, muốn sửa chữ thì phải dùng a xít, mà a xít thì mua đâu được? Có đồng chí nghĩ ra cách dùng chanh thay a xít. Chị em lại giúp mua chanh để ủng hộ báo ⁽²⁾.

Còn việc phát hành: Để báo ở các hang đá bí mật ⁽³⁾. Các đồng chí phụ trách cơ sở Việt Minh cứ đến đó mà lấy. Báo bán hẳn hoi chứ không biếu. Thế là mọi việc đều dựa vào quyết tâm của mình, dựa vào lực lượng và sáng kiến quần chúng.

Đồng bào địa phương rất thích đọc báo, vì báo viết điều gì cũng thấm thía với họ. Đồng bào còn tự động tổ chức những tổ đọc báo và bí mật đưa tin tức cho báo. Đồng bào lại tìm mọi cách tuyên truyền cho lính dõng đọc báo để làm “Binh vận”.

Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) hiện còn lưu giữ được bản gốc của 156 số báo (đó cũng là một kỳ tích). So với bộ sưu tập còn thiếu 15 số. Đọc và dõi theo những trang báo đã ngả màu thời gian trong bộ sưu tập, thấy hiện rõ một giai đoạn cách mạng hào hùng từ những  chủ trương, quyết sách, tư tưởng và những sự kiện ghi dấu mốc - cuộc sống, hoạt động cách mạng hiện lên chân thật, sinh động… Rõ ràng, con đường giải phóng dân tộc khởi nguồn từ Pác Bó là con đường chông gai đầy gian nan, hy sinh, hiểm nguy nhưng có tư tưởng lớn, đường lối đúng, được toàn dân đoàn kết, đem sức ta để giành lại non sông, đất nước và con đường giải phóng đã chạm đích (năm 1945) khi Cách mạng tháng Tám thành công, lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đất nước của Nhân dân Việt Nam.

Tỉnh ủy Cao Bằng đã lập dự án xây dựng Không gian Văn hóa Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Pác Bó và trong phạm vi toàn tỉnh Cao Bằng. Việc đưa hình ảnh, tư tưởng, đạo đức, phong cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh đi vào cuộc sống trong phong trào Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Đổi mới hình thức tuyên truyền, giáo dục truyền thống, phát huy hiệu quả của những giá trị hiện vật đang được lưu giữ. Sự tiếp biến chuyển từ tiếp cận truyền thống sang trải nghiệm trực quan sẽ nâng cao hiệu quả của phong trào Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.

Theo Quyết định số 548 ngày 10/05/2012 của Thủ tướng Chính phủ, trong quy hoạch tổng thể di tích Pác Bó có cụm di tích Khuổi Nặm. Đó là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh lập đại bản doanh và ở trong thời gian lâu nhất (từ 1941 - 1945). Tại đây, đã dựng 3 chiếc lán dọc theo con suối Khuổi Nặm. Từ cửa rừng đi vào lán đầu tiên (lán 1) thường gọi là lán Khuổi Nặm - nơi họp Hội nghị Trung ương lần thứ Tám (tháng 5/ 1941). Từ lán 1 ngược dòng Khuổi Nặm hơn 100 m có căn lán thứ 2 được ghi là lán in Báo Việt Nam Độc Lập. Đi tiếp, vượt qua 3 ngọn thác, trèo lên một ngọn thác bằng một thang tre (hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Cao Bằng) lên đến lán 3 là nơi Bác Hồ ở. Lán được dựng ngay trên dòng suối, cách cột mốc 109 khoảng hai trăm mét.

Từ những cứ liệu lịch sử, những hiện vật về việc ra Báo Việt Nam Độc Lập, tại lán 2 có thể phục dựng toàn bộ quá trình in báo Việt Nam Độc Lập từ hiện vật tấm bia đá được mài nhẵn đến các công cụ in, bàn in, ru lô, giấy in… Những hiện vật này được tìm kiếm, tạo dựng không chỉ ở dạng mô hình - trực quan mà có thể thực hiện công việc in ấn như ở vào thời điểm tháng 8/1941. Việc trải nghiệm in Báo Việt Nam Độc Lập tại Khuổi Nặm sẽ tạo nên những hình ảnh và cảm xúc đối với khách tham quan di tích Pác Bó. Việc tôn tạo, phục dựng này có thể làm ngay!. Đó là điểm nhấn đặc biệt nhất trong cụm di tích Khuổi Nặm. Công việc tiếp theo sẽ phục dựng lán 3 trên dòng Khuổi Nặm - nơi Bác Hồ ở với nhiều di tích, sự kiện như Trung úy phi công  Mỹ William Shaw được đưa từ Lam Sơn lên Pác Bó, rồi Bác Hồ đưa sang Trung Quốc trao cho không quân Mỹ; nơi Bác tiễn đồng chí Phùng Chí Kiên - Ủy viên Trung ương Đảng về lãnh đạo khu căn cứ Bắc Sơn (Lạng Sơn); nơi Bác dạy cháu gái học chữ; nơi Bác sáng tác những bài văn xuôi… (ngoài những bài thơ Bác viết ở Đầu Nguồn). Với thời gian, cụm di tích Khuổi Nặm sẽ được phục dựng chính xác, chân thật, sinh động - tạo nên  một Không gian Văn hóa Hồ Chí Minh đặc sắc trong phong trào Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.

_______________