Khi nội dung bị diễn giải, cắt ghép và khuếch đại

Trong môi trường truyền thông số, một nội dung không chỉ tác động đến công chúng bằng thông điệp ban đầu của nó, mà còn bằng cách nó được diễn giải, cắt ghép và lan truyền trong dòng chảy thông tin trên mạng xã hội.

Vụ việc liên quan đến ca sĩ AT khi thể hiện ca khúc ca ngợi Đảng và Tổ quốc gần đây là một ví dụ. Bên cạnh những ý kiến góp ý mang tính chuyên môn, trên không gian mạng cũng xuất hiện nhiều bình luận mang tính quy chụp, thậm chí lồng ghép các quan điểm sai lệch nhằm bôi nhọ, hạ uy tín cá nhân nghệ sĩ.

Điều đó cho thấy ranh giới giữa phản biện nghệ thuật và việc lợi dụng không gian mạng để dẫn dắt dư luận là rất mong manh. Nếu không được nhận diện rõ, các tranh luận văn hóa có thể bị đẩy đi xa khỏi mục đích ban đầu, trở thành nguồn gây nhiễu thông tin, thậm chí bị lợi dụng để gieo rắc định kiến, kích động cảm xúc tiêu cực hoặc làm suy giảm niềm tin xã hội.

Bên cạnh đó, sự gia tăng của các nội dung chất lượng thấp, thường được gọi là “rác văn hóa số”, cũng làm môi trường thông tin trở nên phức tạp hơn. Những video, clip thiếu kiểm chứng, sai lệch hoặc cố tình tạo tranh cãi có thể lan truyền rất nhanh nhờ yếu tố gây tò mò, kích động cảm xúc hoặc đánh vào tâm lý đám đông.

Tâm lý muốn cập nhật nhanh, chia sẻ nhanh theo “trend” khiến nhiều người dễ tiếp nhận và phát tán thông tin chưa được kiểm chứng. Trong khi đó, các nội dung đánh mạnh vào cảm xúc, gây phẫn nộ, tranh cãi hoặc tò mò thường có khả năng lan truyền cao hơn các nội dung bình tĩnh, chuẩn xác và có kiểm chứng.

Đây chính là một trong những “sóng ngầm” nguy hiểm của truyền thông số: cái sai không nhất thiết phải xuất hiện dưới dạng một thông tin hoàn toàn giả mạo. Nhiều khi, nó được tạo ra bằng cách cắt rời một chi tiết khỏi bối cảnh, đẩy cao cảm xúc, thêm vào những diễn giải chủ quan, rồi để thuật toán và đám đông tiếp tục khuếch đại.

Thuật toán và vòng lặp lan truyền cảm xúc

Trong môi trường trực tuyến hiện nay, thuật toán của các nền tảng thường ưu tiên phân phối những nội dung tạo tương tác mạnh như tranh cãi, phẫn nộ, giật gân hoặc gây tò mò. Điều đó khiến nhiều thông tin chưa được kiểm chứng vẫn có thể lan truyền với tốc độ rất nhanh chỉ vì thu hút được sự chú ý của đám đông.

Càng nhiều lượt xem, bình luận và chia sẻ, nội dung càng tiếp tục được lan rộng, tạo thành vòng lặp khuếch tán khó kiểm soát. Khi đó, giá trị đúng - sai của thông tin có thể bị che khuất bởi mức độ phổ biến của nó. Một nội dung được chia sẻ nhiều không có nghĩa là nội dung đó đúng, nhưng trong tâm lý tiếp nhận thông thường, sự xuất hiện lặp lại dễ tạo cảm giác đáng tin.

Tâm lý “chia sẻ cho vui”, “không ảnh hưởng gì” cũng khiến nhiều người vô tình góp phần làm gia tăng độ phủ của thông tin sai lệch trên không gian mạng. Hệ quả là những nội dung chưa được kiểm chứng có thể từng bước làm sai lệch nhận thức cộng đồng, gây hoang mang dư luận, ảnh hưởng đến niềm tin xã hội, thậm chí tác động đến các vấn đề liên quan đến chủ quyền, an ninh quốc gia và trật tự xã hội.

Vì vậy, trong môi trường số, việc nhận diện thông tin sai lệch không thể chỉ dừng ở việc xem xét nội dung gốc. Cần nhìn cả quá trình nội dung đó được phân phối, diễn giải, cắt ghép, bình luận và khuếch đại. Có những thông tin ban đầu chưa chắc đã nguy hiểm nhưng khi bị bóp méo trong quá trình lan truyền, chúng có thể trở thành công cụ dẫn dắt nhận thức.

Trong môi trường mạng xã hội, những nội dung kích thích cảm xúc thường được thuật toán ưu tiên lan truyền mạnh hơn các nội dung cần thời gian kiểm chứng. Điều đó khiến nhiều thông tin sai lệch có thể nhanh chóng tạo hiệu ứng đám đông trước khi được xác minh đầy đủ.

Nguy cơ lệch chuẩn văn hóa

Một biểu hiện đáng lo ngại khác của sự dẫn dắt nhận thức trên không gian văn hóa số là tình trạng lệch chuẩn trong thần tượng của một bộ phận giới trẻ. Các nền tảng công nghệ số mở ra cơ hội lớn để thanh thiếu niên tiếp cận tri thức, giao lưu văn hóa, cập nhật xu hướng sáng tạo của thế giới. Tuy nhiên, cùng với mặt tích cực đó, không ít giá trị lệch chuẩn cũng len lỏi vào đời sống tinh thần của người trẻ dưới vỏ bọc giải trí, trào lưu hay “bắt trend”. 

Từ việc hâm mộ quá mức một số nghệ sĩ, ngôi sao giải trí, nhất là một số nghệ sĩ nước ngoài đến sự nguy hại hơn là hiện tượng tung hô các “giang hồ mạng”, những cá nhân có lối sống phô trương, phát ngôn phản cảm, coi thường chuẩn mực xã hội, có thể thấy ranh giới giữa yêu thích, ngưỡng mộ và sùng bái mù quáng đang trở nên mong manh hơn trong môi trường số. Một số nhân vật  như Khá “Bảnh”, Huấn “Hoa Hồng”, Dương Minh Tuyền… với không ít phát ngôn thô tục, phản văn hóa, cổ xúy lối sống lệch chuẩn vẫn có thể thu hút lượng lớn người theo dõi trên YouTube, TikTok, Facebook. 

Điều đáng lo là từ tâm lý tò mò, xem để biết, để “bắt trend”, một bộ phận học sinh, thanh thiếu niên dễ bị cuốn vào việc bắt chước lời nói, hành vi, cách thể hiện sai lệch nhưng lại được đám đông mạng cổ vũ bằng lượt thích, bình luận và chia sẻ. Khi những hình mẫu lệch chuẩn được lặp đi lặp lại và được tung hô như “thần tượng”, chúng không chỉ tác động đến thị hiếu giải trí, mà còn ảnh hưởng đến hệ giá trị, lối sống, đạo đức và cách người trẻ nhìn nhận về danh tiếng, thành công, sự nổi tiếng trên không gian mạng.

Gần đây nhất, năm 2025, một sinh viên tại TP.HCM lập tài khoản TikTok mang tên “Chính trị VN”, đăng tải nhiều video bịa đặt liên quan đến tiểu sử lãnh đạo Công an thành phố nhằm gây chú ý trên mạng xã hội. Không lâu sau đó, tại Hà Nội, một thiếu niên 19 tuổi đăng tải clip về lễ diễu binh kỷ niệm Quốc khánh với tiêu đề gây hiểu lầm: “Cụ cựu chiến binh 90 tuổi bị chặn không cho xem lễ diễu binh vì không mua chỗ”. Chỉ trong thời gian ngắn, đoạn clip lan truyền mạnh trên mạng xã hội và tạo ra làn sóng bức xúc trong dư luận, trước khi nội dung sự việc được xác định không hoàn toàn như cách video thể hiện.

Những ví dụ này cho thấy, trong môi trường số, bất kỳ ai cũng có thể trở thành người tạo nội dung và phát tán thông tin. Một tài khoản cá nhân, một đoạn clip ngắn, một tiêu đề gây tò mò hoặc một hình ảnh bị cắt rời khỏi bối cảnh đều có thể tạo ra tác động xã hội ngoài dự tính. Đó là lý do năng lực kiểm chứng, khả năng phân biệt, thái độ tỉnh táo và trách nhiệm khi chia sẻ nội dung đang dần trở thành một phần không thể thiếu của năng lực công dân số.

Ranh giới giữa giải trí, thông tin và tác động nhận thức đang ngày càng trở nên mong manh hơn. Một hình ảnh, một đoạn clip hay một chi tiết tưởng như rất nhỏ đôi khi không chỉ dừng lại ở giá trị thị giác mà còn có khả năng dẫn dắt cảm xúc, định hình cách tiếp cận thông tin và tác động đến nhận thức cộng đồng.

Thách thức mới trong kỷ nguyên AI

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang làm gia tăng mức độ tinh vi của các nội dung sai lệch trên môi trường số. Các công nghệ tạo sinh hiện nay có thể tạo ra hình ảnh, video, giọng nói hoặc văn bản với độ chân thực rất cao, khiến việc phân biệt thật - giả ngày càng khó khăn hơn bằng cảm quan thông thường.

Nếu trước đây các nội dung giả mạo còn tương đối dễ nhận biết, thì hiện nay AI có thể tạo ra những sản phẩm “giả như thật”, đặc biệt với các công nghệ deepfake sử dụng hình ảnh, giọng nói và chuyển động khuôn mặt được dựng lại rất tinh vi. Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở số lượng nội dung giả mạo gia tăng, mà còn ở tốc độ sản xuất và lan truyền của chúng.

AI đang rút ngắn đáng kể thời gian tạo dựng thông tin sai lệch, trong khi khả năng kiểm chứng của người dùng phổ thông chưa theo kịp tốc độ phát triển công nghệ. Một hình ảnh giả, một đoạn âm thanh giả hoặc một video cắt ghép nếu được tung ra đúng thời điểm nhạy cảm có thể nhanh chóng gây nhiễu loạn thông tin, tạo tâm lý hoang mang hoặc kích động phản ứng tiêu cực trong dư luận.

Từ góc độ an ninh mạng, Đại úy Phạm Khánh Hòa, Phó Trưởng phòng 3, Cục A05, Bộ Công an cho rằng, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc nội dung sai lệch được tạo ra ngày càng tinh vi mà còn ở tốc độ lan truyền rất nhanh trên các nền tảng xuyên biên giới. Nhiều video, hình ảnh, tài khoản hoặc nội dung cắt ghép có thể được phát tán trong thời gian ngắn, gây nhiễu loạn thông tin trước khi cơ quan chức năng kịp xác minh đầy đủ. Vì vậy, việc phát hiện sớm, thu thập chứng cứ điện tử và phối hợp với các nền tảng để ngăn chặn, xử lý nội dung vi phạm cần được thực hiện nhanh, chặt chẽ và đúng quy trình.

Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ môi trường văn hóa số lành mạnh không thể tách rời yêu cầu nâng cao năng lực công nghệ, năng lực kiểm chứng và năng lực truyền thông chính thống. Nếu các công cụ tạo sinh ngày càng tinh vi, thì cơ chế phát hiện, cảnh báo, phản hồi và định hướng thông tin cũng phải được đổi mới tương ứng.

Trong kỷ nguyên số, cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ diễn ra ở việc xử lý thông tin sai lệch sau khi xuất hiện, mà còn ở khả năng nhận diện những ẩn họa đang âm thầm dẫn dắt cảm xúc và nhận thức xã hội. Khi thuật toán, AI và truyền thông số ngày càng tác động sâu vào đời sống tinh thần của con người, giữ vững bản lĩnh tiếp nhận thông tin, năng lực phản biện và khả năng định hướng dư luận sẽ trở thành yêu cầu quan trọng để bảo vệ sự ổn định về tư tưởng, văn hóa và niềm tin xã hội trong không gian mạng hiện đại.