Từ bao đời nay, những giá trị văn hóa được đồng bào dân tộc Thái kết tinh, gìn giữ và kế thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt. Chính vì vậy, việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa giúp cộng đồng thêm trân trọng và chủ động gìn giữ những di sản truyền thống dân tộc của ông cha để lại. Dù không phải là cộng đồng chiếm số đông, song những giá trị văn hóa mà đồng bào dân tộc Thái xã Xuân Du lưu giữ qua nhiều thế hệ lại mang đậm bản sắc riêng, từ tiếng nói, trang phục, ẩm thực đến các làn điệu dân ca, dân vũ truyền thống và phong tục tập quán trong cưới hỏi, lễ, tết, sinh hoạt cộng đồng. Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là sợi dây gắn kết các thế hệ, lưu giữ tri thức dân gian, phong tục tập quán của cha ông.
Trưởng thôn Mó 1, ông Lưu Huy Thanh cho biết: “Thôn chúng tôi có gần 95% là đồng bào Thái. Cho đến nay, người dân vẫn mặc trang phục vào mỗi dịp lễ, Tết và trò chuyện với nhau bằng tiếng của đồng bào Thái. Đặc biệt, Lễ hội Sết Boóc Mạy - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được tổ chức vào ngày mồng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm không chỉ thu hút người dân địa phương mà ngày càng được đông đảo du khách biết đến. Từ đó, lớp trẻ ngày càng cảm thấy tự hào về bản sắc dân tộc mình, không còn tâm lý e dè khi mặc trang phục truyền thống hay tham gia biểu diễn dân ca, dân vũ. Đây chính là nền tảng quan trọng để bản sắc văn hóa đồng bào dân tộc Thái tiếp tục được bảo tồn và phát huy giá trị”.
Để bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, xã đã tập trung đẩy mạnh công tác tuyên truyền bằng nhiều hình thức nhằm nâng cao nhận thức của người dân về vai trò của các giá trị văn hóa truyền thống; trách nhiệm gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của mỗi dân tộc, mỗi cá nhân. Đối với các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể, xã khuyến khích người dân gìn giữ các lễ hội truyền thống cũng như tiếng nói, trang phục, nghề truyền thống. Đồng thời, dành nguồn kinh phí để hỗ trợ các địa phương thành lập và duy trì các câu lạc bộ (CLB) văn nghệ truyền thống, mua sắm nhạc cụ, trang phục dân tộc cho các CLB văn nghệ. Nhờ đó, nhiều di sản văn hóa được bảo tồn, khôi phục và phát huy.
Nghệ nhân Vi Thị Giáo, thôn Mó 1, xã Xuân Du chia sẻ: Tôi rất tự hào khi Lễ hội Sết Boóc Mạy trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Để văn hóa dân tộc Thái không bị mai một theo thời gian, còn sức khỏe, tôi còn tiếp tục truyền dạy cho thế hệ trẻ để di sản ngày càng được phát huy giá trị trong đời sống.
Nhằm phát huy những giá trị truyền thống, xã Xuân Du đã quán triệt và triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TƯ theo hướng gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội. Quan điểm xuyên suốt của xã là văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển. Trước hết, xã đẩy mạnh công tác tuyên truyền để cán bộ, đảng viên và Nhân dân nhận thức rõ ý nghĩa của việc bảo tồn bản sắc văn hóa. Trong các buổi sinh hoạt chi bộ, họp thôn hay Ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc, nội dung về công tác dân tộc và phát triển văn hóa luôn được lồng ghép phổ biến. Qua đó, người dân hiểu rằng việc gìn giữ tiếng nói, trang phục, lễ hội truyền thống không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm tự hào. Cùng với đó, Xuân Du chú trọng xây dựng và hoàn thiện các thiết chế văn hóa cơ sở. Nhà văn hóa thôn được đầu tư, nâng cấp, trở thành nơi tổ chức sinh hoạt cộng đồng và tập luyện văn nghệ dân gian. Các CLB được duy trì hoạt động thường xuyên, thu hút đông đảo người dân tham gia. Nhà văn hóa không chỉ là nơi tổ chức các cuộc họp bản, sinh hoạt chi bộ hay triển khai nhiệm vụ chính trị của địa phương mà còn là không gian sinh hoạt quen thuộc, nơi người dân gặp gỡ, giao lưu, tập luyện văn nghệ, thể thao sau những giờ lao động. Chính sự “hiện diện” thường xuyên của các hoạt động này đã khiến Nhà văn hóa thực sự “có hồn” và gắn bó chặt chẽ với đời sống Nhân dân.
Hoạt động truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ cũng được khuyến khích thông qua các chương trình ngoại khóa và giao lưu văn hóa. Đồng thời, xã gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng và xây dựng nông thôn mới. Những nét đặc sắc của đồng bào Thái được giới thiệu trong các sự kiện văn hóa, thể thao, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương. Qua đó, người dân nhận thấy giá trị kinh tế từ việc gìn giữ bản sắc, tạo thêm động lực bảo tồn lâu dài.
Xác định công tác truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống có vai trò quan trọng trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa, trong tháng 2 năm 2026, xã đã phối hợp với Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật Lam Sơn tổ chức Lớp tập huấn “Bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị dân ca, dân vũ dân tộc Thái tại thôn Mó 1, xã Xuân Du, tỉnh Thanh Hóa trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa giai đoạn 2021-2030 năm 2026”. Lớp tập huấn thu hút đông đảo cán bộ thôn, hội viên đoàn thể và những hạt nhân văn nghệ quần chúng tham gia. Nội dung tập trung vào việc truyền dạy, phục dựng các làn điệu khặp, dân ca Thái; hướng dẫn thực hành một số điệu múa truyền thống; trao đổi phương pháp tổ chức sinh hoạt CLB văn hóa dân gian ở cơ sở; đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của văn hóa trong phát triển bền vững. Điều đáng mừng là sau lớp tập huấn, đội văn nghệ ở các thôn: Mó 1, Mó 2, Đông, Chanh đã duy trì tập luyện thường xuyên. Những buổi tối cuối tuần, Nhà văn hóa thôn lại rộn ràng tiếng hát, tiếng cười. Các cụ cao niên trở thành “người thầy” truyền dạy tiếng Thái, cách thắt khăn, mặc váy, kể lại tích xưa, chuyện cũ. Sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại được nối dài bằng chính sự tự nguyện và niềm tự hào của cộng đồng.
Không chỉ chú trọng công tác truyền dạy, xã còn đẩy mạnh tổ chức các hoạt động văn hóa - văn nghệ, các trò chơi, trò diễn trong dịp lễ, tết, ngày hội, sự kiện quan trọng của đất nước, của tỉnh. Đồng thời, chỉ đạo các xã, hội, đoàn thể, trường học tăng cường tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ tại cơ quan, đơn vị để các di sản văn hóa có “đất sống”. Từ đó, tạo sân chơi lành mạnh, bổ ích cho Nhân dân, góp phần nuôi dưỡng tình yêu đối với văn hóa truyền thống của dân tộc.
Với quyết tâm của cấp ủy, chính quyền, cùng sự đồng thuận của Nhân dân, việc bảo tồn, lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc Thái sẽ tiếp tục được bồi đắp, lan tỏa. Khi người dân hiểu giá trị của chính dân tộc mình và tự tin thể hiện bản sắc, văn hóa truyền thống sẽ không bị lãng quên giữa dòng chảy hiện đại mà trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
Bài và ảnh: LÊ HƯỜNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 643, tháng 5-2026
