Triệu Lộc hiện có 7 di tích đã được xếp hạng, trải dài trên các thôn xóm, gắn bó chặt chẽ với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng, mỗi công trình mang dấu ấn riêng biệt, tạo nên không gian văn hóa tâm linh thiêng liêng, cổ kính. Nổi bật nhất là Quần thể Di tích lịch sử - văn hóa và kiến trúc nghệ thuật đền Bà Triệu, bao gồm các hạng mục công trình liên quan đến cuộc khởi nghĩa và nơi thờ tự Bà, đó là: Đền Bà Triệu; Lăng mộ Bà Triệu; Mộ ba ông tướng họ Lý; Miếu Bàn Thề; đình làng Phú Điền và đền Đệ Tứ. Các công trình tâm linh này nằm giữa khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ, với núi cao sừng sững, được bao bọc bởi những cánh đồng xanh mướt và xóm làng trù phú, yên bình nên luôn là điểm dừng chân trong chuyến hành hương về miền du lịch tâm linh của đông đảo du khách. Đây không chỉ là niềm tự hào riêng của xã Triệu Lộc mà là biểu tượng của cả xứ Thanh, nơi người dân đời đời tưởng nhớ vị nữ Anh hùng dân tộc Bà Triệu.
Theo một số tư liệu lịch sử, đền Bà Triệu được khởi dựng vào thế kỷ VI dưới triều vua Lý Nam Đế nhằm tưởng nhớ và tôn vinh công lao của vị nữ tướng Anh hùng. Ngôi đền được xây dựng theo phong cách kiến trúc đặc trưng của vùng Bắc Trung Bộ, mang vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính nhưng vẫn toát lên sự tinh tế và uy nghiêm. Không gian kiến trúc đền được bố trí hài hòa, uyển chuyển, với bố cục tổng thể từ ngoài vào trong. Trải qua nhiều thế kỷ, với nhiều lần trùng tu, tôn tạo, đền đã có diện mạo khang trang hơn, là điểm đến tâm linh bậc nhất xứ Thanh.
Cách đền Bà Triệu gần 1km là đình làng Phú Điền, công trình quan trọng trong quần thể di tích Bà Triệu. Theo các cụ cao niên trong làng thì khi cuộc khởi nghĩa thất bại, để tưởng nhớ công ơn của Bà Triệu đối với đất nước, quê hương, Nhân dân thôn Phú Điền đã tôn Bà là thành hoàng làng và lập đình thờ. Đình được xây dựng trên nền đất cao, được xem là nơi tụ linh, tụ phúc của làng. Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại, đình làng Phú Điền vẫn giữ nguyên vẻ đẹp cổ kính, trầm mặc, mang dáng dấp đặc trưng của công trình tâm linh tại các làng quê Bắc Bộ xưa. Từ xưa đến nay, người dân Phú Điền đều duy trì sinh hoạt văn hóa tâm linh theo phong tục truyền thống tại đình. Cách đình làng Phú Điền không xa là núi Tùng. Tương truyền, ngay sau khi Bà Triệu hy sinh, Nhân dân đã chôn cất bà trên đỉnh núi. Tại đây, ngọn tháp sừng sững giữa trời, qua bao năm tháng như minh chứng cho tinh thần anh dũng quật cường và khí tiết oanh liệt của người nữ Anh hùng. Dưới chân núi là khu mộ thờ 3 vị tướng quân họ Lý: Lý Công Thành, Lý Công Hoằng, Lý Công Mỹ - những người con ưu tú của đất Bồ Điền xưa đã có công phò giúp Bà Triệu và hy sinh oanh liệt cùng bà. Từ chân núi đi lên khoảng 300 bậc đá quanh co, dốc đứng sẽ đến với khu lăng mộ Bà Triệu. Tương truyền, đỉnh núi này là nơi Bà Triệu đã cùng nghĩa quân chiến đấu đến phút cuối cùng với quân xâm lược.
Trên mảnh đất Triệu Lộc với bề dày lịch sử - văn hóa đặc sắc còn có thể kể đến Quần thể Di tích văn hóa và danh thắng Phong Mục - Hàn Sơn (thôn Phong Mục). Quần thể di tích bao gồm một hệ thống đền Mẫu, đền Cô Đôi, đền Cô Tám, đền Quan Hoàng Ba, đền Quan Giám Sát; đình làng Phong Mục, nghè Bùi, đình Sơn, chùa Tháp Sơn, nghè Xuân Hội. Tất cả đều là những “cột mốc ký ức” quý giá của địa phương. Tuy nhiên, trải qua thời gian, một số ngôi đền đã xuống cấp nghiêm trọng, chỉ còn nền móng. Để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân và du khách, những năm qua, chính quyền và Nhân dân xã Triệu Lộc từng bước trùng tu, tôn tạo quần thể di tích này, đặc biệt ở hai hạng mục đền Mẫu và đền Cô Tám. Ngoài ra, công tác bảo tồn, phát triển một số làng nghề truyền thống như nghề rèn dao, nghề nấu rượu... cũng được xã quan tâm. Xã đã chỉ đạo các cơ quan, đơn vị đẩy mạnh tuyên truyền cho người dân về vai trò, vị trí của việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, đồng thời tổ chức tốt các hoạt động lễ hội gắn với phát triển du lịch.
Phó Chủ tịch UBND xã Triệu Lộc Lưu Trung Công cho biết: “UBND xã đã tổ chức rà soát, thống kê lại các di tích trên địa bàn. Qua đó, lập danh sách những hạng mục xuống cấp đề nghị tôn tạo, tu bổ. UBND xã cũng có chủ trương huy động các nguồn tài trợ để bảo tồn, phát huy giá trị các di tích. Đồng thời, chỉ đạo các phòng, ban tăng cường phối hợp, nâng cao tinh thần trách nhiệm; kịp thời phát hiện, giải quyết, chấn chỉnh những phát sinh, tồn tại diễn ra trong lễ hội trên địa bàn”.
Để tiếp tục phát huy giá trị các di tích, xã Triệu Lộc đang đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục trong Nhân dân, nhất là thế hệ trẻ về giá trị, ý nghĩa của các khu, điểm di tích; phối hợp với các trường học tổ chức hoạt động trải nghiệm, ngoại khóa cho học sinh; tăng cường huy động các nguồn vốn đầu tư, đóng góp của Nhân dân để thực hiện bảo vệ, tôn tạo và phát huy giá trị các di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh trên địa bàn.
LÊ HƯỜNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 649, tháng 7-2026
