Từ khóa: Bel canto; giọng nam cao; Puccini; opera; kỹ thuật thanh nhạc.

Abstract: This article examines the application of the Bel canto technique in teaching operatic excerpts by G. Puccini for the tenor voice, with the aim of improving the effectiveness of professional vocal training. Based on an analysis of the core technical characteristics of Bel canto - such as breath control (appoggio), legato singing, vocal resonance, Italian diction, and expressive nuance - the author clarifies the technical and artistic requirements of several representative excerpts written for the tenor voice in Puccini’s operas. The study employs a combination of theoretical research, musical work analysis, and surveys of current vocal pedagogy practices in Vietnam, together with pedagogical observation and the author’s teaching experience, to evaluate the current application of the Bel canto technique. The research findings indicate that the systematic and accurate application of Bel canto techniques enables singers to master high notes, stabilize vocal timbre, and enhance the expression of the lyrical and dramatic qualities characteristic of Puccini’s music. On this basis, the article proposes pedagogical orientations and instructional solutions for the effective integration of the Bel canto technique into vocal teaching, thereby contributing to the improvement of tenor training quality in the field of opera.

Keywords: Bel canto; tenor voice; Puccini; opera; singing technique.

1. Đặt vấn đề

Opera là loại hình nghệ thuật tổng hợp đỉnh cao, trong đó giọng hát giữ vai trò trung tâm, quyết định giá trị thẩm mỹ và sức biểu cảm của tác phẩm. Trong sáng tác của G. Puccini, các trích đoạn dành cho giọng nam cao đạt tới trình độ kỹ thuật và nghệ thuật tinh tế, đòi hỏi người biểu diễn phải có nền tảng thanh nhạc vững chắc và khả năng diễn đạt nội tâm sâu sắc. Tuy nhiên, trong bối cảnh đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp tại Việt Nam, việc giảng dạy các trích đoạn opera của G. Puccini cho sinh viên giọng nam cao vẫn gặp nhiều khó khăn, chủ yếu do hạn chế về kỹ thuật, thiếu định hướng sư phạm chuyên biệt và việc vận dụng kỹ thuật Bel canto chưa hiệu quả. Bel canto (dịch từ tiếng Ý: “hát đẹp”), với các đặc trưng về kiểm soát hơi thở, hát liền tiếng, âm thanh vang sáng và khả năng biểu cảm tinh tế, được xem là nền tảng quan trọng của nghệ thuật hát opera. Xuất phát từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu vận dụng kỹ thuật Bel canto vào giảng dạy các trích đoạn opera của G. Puccini cho giọng nam cao là cần thiết, góp phần nâng cao hiệu quả đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp trong điều kiện hiện nay.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng tổng hợp nhiều phương pháp nghiên cứu của khoa học giáo dục nghệ thuật và thanh nhạc học. Trước hết là phương pháp nghiên cứu lý thuyết, bao gồm phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa các tài liệu trong và ngoài nước về kỹ thuật Bel canto, đặc điểm giọng nam cao cũng như phong cách opera của G. Puccini. Tiếp đó, phương pháp phân tích tác phẩm được vận dụng nhằm làm rõ các yêu cầu kỹ thuật và nghệ thuật trong một số trích đoạn tiêu biểu dành cho giọng nam cao trong opera của G. Puccini. Bên cạnh đó, bài viết còn sử dụng phương pháp khảo sát thực tiễn giảng dạy thanh nhạc tại các cơ sở đào tạo ở Việt Nam, kết hợp với quan sát sư phạm và kinh nghiệm giảng dạy của tác giả, để đánh giá thực trạng vận dụng kỹ thuật Bel canto trong dạy học thanh nhạc. Bài viết đề xuất giải pháp được áp dụng nhằm xây dựng các định hướng sư phạm phù hợp cho việc giảng dạy các trích đoạn trong opera của G. Puccini cho giọng nam cao.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy kỹ thuật Bel canto giữ vai trò nền tảng và có tính quyết định trong việc giảng dạy các trích đoạn opera của G. Puccini cho giọng nam cao. Việc vận dụng đúng và có hệ thống các yếu tố như kiểm soát hơi thở (appoggio), hát liền tiếng (legato), cộng hưởng âm thanh, phát âm tiếng Ý và xử lý sắc thái biểu cảm giúp người học làm chủ quãng cao, ổn định âm sắc và nâng cao khả năng biểu đạt nội dung kịch tính - trữ tình đặc trưng trong âm nhạc Puccini. Bài viết cũng chỉ ra những hạn chế trong thực tiễn đào tạo hiện nay ở Việt Nam, bao gồm thiếu giáo trình chuyên sâu về Bel canto, sự tách rời giữa luyện thanh và biểu diễn, cũng như nhận thức chưa đầy đủ về bản chất kỹ thuật của Bel canto. Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn, bài viết đề xuất các giải pháp sư phạm cụ thể, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy, giúp sinh viên tiếp cận opera Puccini một cách khoa học, phù hợp với đặc điểm giọng nam cao và yêu cầu đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp.

Khái quát về kỹ thuật thanh nhạc Bel canto

Bel canto là phong cách hát cổ điển được phát triển mạnh mẽ tại Ý vào cuối TK XVII và đạt đến đỉnh cao vào TK XVIII và XIX. Đây là nền tảng kỹ thuật thanh nhạc của hầu hết các tác phẩm opera cổ điển, đặc biệt là những sáng tác của các nhà soạn nhạc như Bellini, Donizetti, G. Verdi và G. Puccini. Kỹ thuật Bel canto không chỉ là kỹ thuật hát mà còn là một triết lý âm nhạc, nơi âm thanh trở thành phương tiện biểu đạt cảm xúc tinh tế và mang tính nghệ thuật cao.

Theo Richard Miller, “Bel canto đặc trưng bởi sự kiểm soát hơi thở tuyệt đối, âm thanh đều, liền mạch, âm sắc đồng nhất ở tất cả các quãng giọng và sự phát âm tròn và sáng” (Richard Miller, 1997, tr.21). Kỹ thuật này giúp ca sĩ đạt được sự mềm mại, linh hoạt trong giọng hát mà không mất đi sức mạnh biểu cảm.

Các yếu tố cốt lõi của kỹ thuật Bel canto

Kiểm soát hơi thở (appoggio): sử dụng cơ hoành để điều tiết hơi thở, tạo nền tảng ổn định cho âm thanh.

Legato: hát liền tiếng, mượt mà giữa các nốt nhạc.

Âm thanh vang (resonance): kiểm soát cộng hưởng âm thanh trong khoang miệng, mũi và họng để tạo âm thanh sáng, vang xa.

Messa di voce: kỹ thuật thay đổi cường độ (mạnh, nhẹ) của âm thanh trong cùng một nốt.

Phát âm rõ ràng: yêu cầu kết hợp ngôn ngữ chuẩn xác với kỹ thuật rung động thanh quản và khoang cộng hưởng.

Trong môi trường giảng dạy thanh nhạc chuyên nghiệp, Bel canto được xem là nền tảng để đào tạo kỹ thuật giọng hát cổ điển một cách bài bản và khoa học.

Đặc điểm giọng nam cao trong opera

Giọng nam cao (tenor) là một trong những giọng hát được khai thác nhiều nhất trong opera Ý và thường đảm nhận các vai chính mang tính anh hùng, lãng mạn hoặc bi kịch. Giọng nam cao có đặc điểm là vang, sáng, linh hoạt, có khả năng lên cao tốt và giữ được âm sắc ổn định ở các quãng cao.

Theo phân loại của Pier Francesco Tosi, một trong những giảng sư đầu tiên về Bel canto, tenor được chia thành các loại nhỏ như: lyric tenor (giọng sáng, mềm mại), dramatic tenor (giọng dày, vang, khỏe) và spinto tenor (giọng có khả năng truyền cảm và dày dặn).

Trong opera của G. Puccini, các vai diễn viết cho giọng nam cao đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ thuật thanh nhạc thuần thục và khả năng biểu cảm sâu sắc. Điều này đặt ra yêu cầu cao trong giảng dạy: sinh viên không chỉ luyện tập về mặt kỹ thuật (hơi thở, âm thanh, phát âm) mà còn phải được định hướng về tâm lý, ngữ nghĩa của tác phẩm và kỹ năng trình diễn trên sân khấu.

Khái quát về nghệ thuật hát opera của G. Puccini

Giacomo Puccini (1858-1924) là một trong những nhà soạn nhạc vĩ đại cuối TK XIX đầu TK XX, được coi là người kế tục và làm giàu thêm cho truyền thống opera Ý. Âm nhạc của G. Puccini là sự kết hợp tinh tế giữa kỹ thuật Bel canto cổ điển và chủ nghĩa hiện thực lãng mạn. Các tác phẩm của ông thường có đường nét giai điệu trữ tình, giàu kịch tính và được viết rất phù hợp với đặc điểm giọng hát.

Ba vở opera nổi tiếng của G. Puccini gồm: La Bohème (1896), Tosca (1900) và Turandot (1926) đều có những trích đoạn viết cho vai chính giọng nam cao kinh điển, để lại dấu ấn trong lịch sử opera thế giới.

Vở La Bohème: vai Rodolfo với aria nổi tiếng Che gelida manina đòi hỏi khả năng kiểm soát hơi thở, phát âm tiếng Ý chuẩn, vị trí âm thanh ổn định, hát nốt cao tốt và biểu cảm đầy cảm xúc.

Vở Tosca: vai Cavaradossi với aria Recondita armonia và Eluce van le stelle thể hiện sự kết hợp giữa kỹ thuật legato và khả năng truyền tải nội tâm nhân vật.

Vở Turandot: vai Calaf với aria huyền thoại Nessun dorma là đỉnh cao của sự kết hợp giữa kỹ thuật cộng minh, kiểm soát âm lượng, cao độ chính xác, vị trí âm thanh ổn định và cảm xúc hào hùng.

Theo nghiên cứu của Stanley Sadie, các tác phẩm của G. Puccini yêu cầu người hát không chỉ “hát đúng” mà phải “hát có hồn”, điều này làm tăng vai trò hướng dẫn kỹ thuật biểu cảm trong giảng dạy.

Khái quát tình hình giảng dạy thanh nhạc chuyên nghiệp tại Việt Nam

Trong vài thập niên gần đây, cùng với sự phát triển chung của nghệ thuật biểu diễn, chương trình đào tạo ngành thanh nhạc tại Việt Nam đã có những bước tiến rõ rệt. Các cơ sở đào tạo chuyên biệt như Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Nhạc viện TP.HCM, Nhạc viện Huế, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương… và các trường đại học có chuyên ngành Thanh nhạc như: Trường Đại học Thăng Long, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, Trường Đại học Văn Lang… đã mở rộng quy mô đào tạo, đa dạng hóa chương trình học, cập nhật các xu hướng âm nhạc quốc tế.

Tuy nhiên, so với chuẩn mực giảng dạy thanh nhạc tại các quốc gia có truyền thống opera lâu đời như Ý, Đức, Pháp… việc đào tạo opera, đặc biệt là giọng nam cao ở Việt Nam vẫn còn mang tính học thuật cơ bản, ít chú trọng khai thác chiều sâu kỹ thuật thanh nhạc cổ điển như Bel canto. Hầu hết sinh viên được tiếp cận với opera thông qua việc học bài hát, trích đoạn cụ thể, thiếu định hướng hệ thống hoặc kỹ thuật đặc thù phù hợp với từng thể loại.

Một khảo sát sơ bộ tại Khoa Âm nhạc ứng dụng, Trường Đại học Thăng Long (năm học 2024-2025) cho thấy, trong số 12 sinh viên giọng nam cao hệ đại học tham gia khảo sát, chỉ có 5 người từng luyện tập aria Che gelida manina (La Bohème), 3 người từng thử Nessun dorma (Turandot) và phần lớn chưa nắm vững kỹ thuật Bel canto, đặc biệt là kỹ năng legato, cách xử lý khẩu hình, vị trí âm thanh và kiểm soát hơi thở phù hợp với opera.

Thực trạng giảng dạy các trích đoạn opera của G. Puccini

Các tác phẩm của G. Puccini thường được đưa vào chương trình học ở năm 3 và năm 4 đại học, chủ yếu dưới dạng không bắt buộc. Tuy nhiên, giáo trình không có phân định cụ thể về kỹ thuật hát tương ứng với từng tác phẩm. Trong một buổi phỏng vấn với PGS, TS, giảng viên thanh nhạc T.T.N.L - Trưởng Khoa Âm nhạc ứng dụng, Trường Đại học Thăng Long, bà cho biết: “Chúng tôi thường chọn các aria nổi bật của G. Puccini như Che gelida manina, Recondita armonia hay Nessun dorma cho sinh viên tốt nghiệp vì đây là dịp để các em thể hiện tài năng, kỹ thuật thanh nhạc, nội lực của giọng hát sau 4 năm học tập, nhưng việc rèn luyện bài bản theo Bel canto thì còn hạn chế vì thời lượng học tập không cho phép” (Trao đổi cá nhân, tháng 3/2025).

Một số hạn chế: thiếu giáo trình chuẩn về Bel canto bằng tiếng Việt; hướng dẫn kỹ thuật thanh nhạc còn cảm tính, tùy thuộc vào kinh nghiệm cá nhân của giảng viên; sinh viên yếu về kỹ năng phát âm tiếng Ý, chủ yếu được giáo viên chuyên ngành hướng dẫn phát âm qua từng tác phẩm, ảnh hưởng tới phát âm, hiểu biết về ngữ nghĩa của tác phẩm và sắc thái biểu cảm; thiếu sự phối hợp giữa luyện tập và biểu diễn sân khấu, khiến người học chưa cảm nhận trọn vẹn tính chất tổng hợp của opera. Một số giảng viên thanh nhạc cũng chia sẻ rằng sinh viên thường bị “đuối sức” khi luyện tập các tác phẩm đỉnh cao của G. Puccini nếu không có nền tảng kỹ thuật tốt từ trước.

Thực trạng vận dụng kỹ thuật Bel canto

Mặc dù kỹ thuật Bel canto là nội dung được đề cập trong các buổi học và quá trình luyện thanh, song việc vận dụng vào thực tế còn thiếu bài bản. Một số sinh viên nhầm lẫn Bel canto là “cách hát nhẹ, bay” nhưng không hiểu rõ về appoggio (tựa hơi), chiaroscuro (sự cân bằng sáng - tối trong âm thanh) hay messa di voce (biến đổi cường độ trong một âm).

Theo James Stark (2003, tr.47), “Bel canto không chỉ là phong cách mà là một hệ thống rèn luyện kỹ lưỡng từ hơi thở, khẩu hình đến cảm xúc”. Do đó, việc thiếu giáo trình tiếng Việt có hệ thống về kỹ thuật Bel canto là một khoảng trống đáng kể trong đào tạo.

3.2. Thảo luận

Trên cơ sở lý luận và khảo sát thực trạng, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học hát các trích đoạn cho giọng nam cao trong opera của G. Puccini, thông qua việc vận dụng kỹ thuật Bel canto một cách có hệ thống và phù hợp với điều kiện thực tiễn đào tạo tại Việt Nam.

Tổ chức giảng dạy theo định hướng kỹ thuật Bel canto

Việc đầu tiên cần thiết là xây dựng chương trình giảng dạy định hướng kỹ thuật, trong đó kỹ thuật Bel canto phải được cụ thể hóa thành từng nội dung giảng dạy trong các buổi học luyện thanh, luyện tập bài hát và xử lý tác phẩm. Giáo viên cần xác định rõ các yếu tố kỹ thuật chủ chốt để hướng dẫn sinh viên luyện tập theo từng giai đoạn:

 Giai đoạn 1: rèn luyện hơi thở và khẩu hình theo đúng nguyên lý appoggio - tựa hơi và điều tiết hơi thở từ cơ hoành.

Giai đoạn 2: luyện tập âm thanh liền mạch (legato) thông qua các bài tập mẫu, các âm luyện thanh và ứng dụng vào từng đoạn cụ thể trong các bài aria.

 Giai đoạn 3: kỹ thuật xử lý sắc thái âm thanh như messa di voce, chiaroscuro và kỹ thuật cộng hưởng âm thanh trong từng âm vực của giọng hát.

 Giai đoạn 4: áp dụng toàn diện kỹ thuật vào các bản aria cụ thể của G. Puccini với sự kết hợp của ngôn ngữ, cảm xúc, biểu cảm và kỹ thuật thanh nhạc.

Theo Shirlee Emmons & Alma Thomas (1998, tr.89), giáo viên cần đặt trọng tâm vào “quá trình huấn luyện khẩu hình phát âm đồng thời với việc rèn luyện kỹ thuật hơi thở và âm sắc đó là nền tảng để hình thành giọng hát Bel canto”.

Chọn lọc và phân tích kỹ thuật trong từng trích đoạn opera

Giáo viên cần lựa chọn các aria tiêu biểu từ 3 vở opera La Bohème, Tosca, Turandot và phân tích kỹ lưỡng đặc điểm kỹ thuật phù hợp với Bel canto, chẳng hạn:

 Che gelida manina: yêu cầu học sinh kiểm soát âm lượng, kiểm soát hơi thở, rèn luyện legato và xử lý tinh tế các đoạn cao trào.

 Recondita armonia: giúp rèn luyện kiểm soát khẩu hình và độ sáng tối của âm thanh (chiaroscuro).

 Nessun dorma: giúp rèn luyện kỹ năng giữ hơi dài và lên quãng cao một cách chắc chắn, vang, sáng, đúng bản chất Bel canto.

Giáo viên nên kết hợp giáo trình Bel canto truyền thống với thực tế của từng trích đoạn để lập kế hoạch luyện tập chi tiết theo từng tuần.

Tăng cường luyện phát âm tiếng Ý và kỹ năng ngôn ngữ âm nhạc

Opera Ý đòi hỏi khả năng phát âm chính xác và truyền cảm. Việc rèn luyện IPA (International Phonetic Alphabet) cho tiếng Ý là cần thiết để học sinh có thể tự đọc và học tác phẩm.

Tác giả Evelina Colorni (2003) cung cấp hệ thống luyện phát âm tiếng Ý dành cho ca sĩ opera, đặc biệt giúp ích cho sinh viên chưa có nền tảng tiếng Ý.

 Gắn kết kỹ thuật với yếu tố sân khấu và cảm xúc

Kỹ thuật Bel canto không chỉ nằm ở giọng hát mà còn ở khả năng truyền tải cảm xúc thông qua hành động sân khấu, biểu cảm gương mặt, ánh mắt và cử chỉ. Việc luyện tập nên đi kèm với hướng dẫn diễn xuất sân khấu.

Giáo viên có thể tổ chức các lớp học trình diễn (masterclass) hoặc mời đạo diễn sân khấu tham gia một số buổi học chuyên đề, giúp sinh viên rèn luyện khả năng biểu đạt cảm xúc một cách trực quan và chân thực hơn.

Thiết kế giáo án thực nghiệm với một aria cụ thể

Chúng tôi đề xuất áp dụng thực nghiệm sư phạm với aria Che gelida manina từ vở La Bohème cụ thể như sau:

Tuần 1: hướng dẫn sinh viên luyện phát âm tiếng Ý, học lời và giai điệu của bài hát.

Tuần 2-3: hướng dẫn sinh viên luyện tập kỹ thuật hơi thở, legato, khẩu hình, âm sắc… ứng dụng vào từng câu, từng đoạn trong aria.

Tuần 4-5: hướng dẫn sinh viên vận dụng kỹ thuật thanh nhạc và sắc thái biểu cảm vào bài hát.

Tuần 6-7: hướng dẫn sinh viên ghép nhạc với giảng viên đệm đàn hoặc nhạc beat (nhạc đệm có sẵn), kết hợp với luyện tập biểu diễn trên sân khấu.

Tuần 8: thi biểu diễn kết thúc học phần. Sau buổi thi giảng viên đưa ra góp ý nhận xét cho sinh viên.

Qua thực nghiệm này, sinh viên được trải nghiệm trọn vẹn một quy trình vận dụng Bel canto từ lý thuyết đến biểu diễn, giúp họ hình thành thói quen luyện tập khoa học và nâng cao hiệu quả học tập.

4. Kết luận

Opera của G. Puccini, tiêu biểu qua các tác phẩm La Bohème, Tosca và Turandot không chỉ có giá trị đặc biệt về nghệ thuật sân khấu âm nhạc mà còn là nguồn tư liệu quan trọng trong đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp cho giọng nam cao. Thực tiễn giảng dạy thanh nhạc tại các cơ sở đào tạo ở Việt Nam vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định về phương pháp, kỹ thuật và tính hệ thống trong việc vận dụng kỹ thuật Bel canto - nền tảng cốt lõi của nghệ thuật hát opera. Trên cơ sở tổng hợp lý luận và khảo sát thực tiễn tại Khoa Âm nhạc ứng dụng, Trường Đại học Thăng Long, bài viết đã đề xuất một hệ thống giải pháp sư phạm nhằm giảng dạy các trích đoạn opera của G. Puccini cho giọng nam cao dựa trên nguyên lý của kỹ thuật Bel canto, tập trung vào việc rèn luyện mối quan hệ giữa hơi thở, âm thanh và khẩu hình; kết hợp chặt chẽ với ngôn ngữ, sắc thái và biểu cảm nghệ thuật; lựa chọn và phân tích các aria đặc thù; đồng thời tổ chức thực nghiệm dạy học hướng tới hiệu quả biểu diễn. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp này góp phần giúp người học làm chủ kỹ thuật thanh nhạc, nâng cao năng lực biểu cảm và tiếp cận opera của G. Puccini một cách khoa học, qua đó đóng góp thiết thực vào việc nâng cao chất lượng đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp cho giọng nam cao trong bối cảnh giáo dục âm nhạc hiện nay.

_________________________

Ths NGUYỄN ĐÌNH CHÚC

Nguồn: Tạp chí VHNT số 630, tháng 1-2026