Di tích nằm tại thôn Cường Thịnh, xã Cổ Đạm, trên khu đất rộng gần 6.900m², kề bên đồn Biên phòng Lạch Kèn, hướng mặt ra biển Đông. Từ trung tâm thành phố Hà Tĩnh theo tuyến đường ven biển chừng 35km về phía Đông Bắc, du khách sẽ bắt gặp khu tưởng niệm trang nghiêm giữa không gian biển trời khoáng đạt – nơi từng là trận địa pháo chính của Đại đội 45 trong những năm tháng ác liệt nhất của cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc.

Những năm 1965–1968, khi đế quốc Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc, vùng biển Hà Tĩnh trở thành trọng điểm quân sự đặc biệt. Với vị trí là cửa ngõ chiến lược nối hậu phương lớn miền Bắc với chiến trường miền Nam, Hà Tĩnh liên tục hứng chịu các đợt tập kích bằng không quân và hải quân Mỹ. Tàu chiến địch thường xuyên áp sát bờ biển từ Xuân Hội đến Xuân Song để bắn phá, phong tỏa, ngăn chặn vận tải chiến lược. Trước tình hình ấy, nhiều trận địa pháo ven biển được thiết lập dọc tuyến biển Hà Tĩnh, trong đó Bãi Dừa trở thành một trong những cứ điểm hỏa lực quan trọng nhất.

Đại đội 45 được thành lập năm 1962, thuộc lực lượng Hải quân Nhân dân Việt Nam, sau chuyển về trực thuộc Tỉnh đội Hà Tĩnh. Đơn vị có nhiệm vụ bảo vệ vùng biển Nghệ An – Hà Tĩnh, trực tiếp chiến đấu tại các trận địa Xuân Hội, Xuân Yên, Xuân Liên, Xuân Song. Với biên chế 120 cán bộ, chiến sĩ, được trang bị 4 khẩu pháo 105 mm cùng hệ thống cao xạ, trinh sát, đo xạ hiện đại thời bấy giờ, Đại đội 45 nhanh chóng trở thành lực lượng nòng cốt của pháo binh ven biển Hà Tĩnh.

Trong những năm chiến đấu ác liệt, đơn vị đã lập nhiều chiến công vang dội. Năm 1966, bắn rơi máy bay AD-6, tiêu diệt phi công Mỹ ngay trên biển Xuân Hải; ngày 5/8/1966, phối hợp với dân quân địa phương bắn cháy một tàu khu trục Mỹ; năm 1967, bắn chìm tàu biệt kích địch xâm nhập vùng biển Hà Tĩnh; đặc biệt, trong trận ngày 15/4/1968, cán bộ chiến sĩ Đại đội 45 cùng dân quân địa phương tiêu diệt 3 giặc lái Mỹ nhảy dù xuống biển sau khi máy bay bị bắn hạ.

Nhưng trang sử bi tráng nhất của đơn vị được viết nên vào ngày 12/7/1968 tại chính trận địa Bãi Dừa. Sáng hôm ấy, khi đơn vị đang bước vào giờ huấn luyện, công tác ngụy trang vừa tháo dỡ một phần thì trận địa bị hai máy bay F-4H của Hải quân Mỹ phát hiện. Chỉ trong khoảnh khắc, loạt tên lửa đầu tiên dội xuống, đánh trúng khu vực đạn sẵn sàng chiến đấu, lửa bùng lên dữ dội, làm lộ toàn bộ trận địa. Ngay sau đó, nhiều tốp máy bay Mỹ liên tiếp lao đến, trút xuống mưa bom, tên lửa, rốc-két và đạn 20 mm nhằm hủy diệt trận địa pháo.

Trong thế trận không cân sức, giữa làn bom đạn dày đặc, cán bộ chiến sĩ Đại đội 45 vẫn kiên cường bám trụ, chiến đấu suốt gần hai giờ đồng hồ. Không có hỏa lực phòng không tầm cao chi viện, họ chiến đấu bằng tất cả ý chí và lòng quả cảm, quyết không rời trận địa. Khi tiếng súng ngừng vang, Bãi Dừa đã nhuộm đỏ máu của những người lính pháo binh ven biển: 16 cán bộ, chiến sĩ anh dũng hy sinh, trong đó có Đại đội trưởng – Trung úy Nguyễn Tuân cùng nhiều trung đội trưởng, khẩu đội trưởng và chiến sĩ trẻ tuổi.

Nếu tính toàn bộ quá trình chiến đấu của đơn vị, 20 cán bộ, chiến sĩ Đại đội 45 đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Sự hy sinh ấy đã làm nên biểu tượng bất tử của tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” nơi tuyến lửa ven biển Hà Tĩnh. Với những chiến công xuất sắc, Đại đội 45 được Nhà nước tặng thưởng 03 Huân chương Chiến công, trong đó có 2 Huân chương hạng Nhất và 1 Huân chương hạng Ba.

Sau chiến tranh, Bãi Dừa trở thành địa chỉ đỏ trong giáo dục truyền thống cách mạng của địa phương. Năm 2008, nhân kỷ niệm 40 năm trận chiến đấu, các cựu chiến binh Đại đội 45 đã vận động xây dựng bia ghi danh 20 liệt sĩ và lập bàn thờ tưởng niệm tại trận địa xưa. Từ đó đến nay, khu di tích liên tục được đầu tư tôn tạo. Đầu năm 2026, nhà tưởng niệm, bia ghi danh, gác chuông và hệ thống kiến trúc phụ trợ được hoàn thiện khang trang, tạo thành quần thể tưởng niệm trang nghiêm giữa không gian biển trời lộng gió.

Ngày nay, bước qua cổng chính với bốn trụ vuông đầu sen thanh thoát, du khách sẽ gặp sân tưởng niệm lát đá xanh rộng rãi, hai bên là nhà bia ghi danh 20 liệt sĩ và gác chuông. Trung tâm khuôn viên là nhà tưởng niệm ba gian mái ngói âm dương, bề thế mà trang nghiêm. Trong gian giữa, ban thờ 20 anh hùng liệt sĩ luôn nghi ngút khói hương, nhắc nhở thế hệ hôm nay về cái giá của hòa bình, độc lập.

Mỗi năm, vào dịp tháng Bảy tri ân, đặc biệt ngày 12/7 – ngày giỗ trận của đơn vị – chính quyền địa phương, Nhân dân và các cựu chiến binh Đại đội 45 lại hội tụ về đây tổ chức lễ tưởng niệm, cầu siêu, dâng hương cho những người đã khuất. Những buổi gặp mặt ấy không chỉ là nghi lễ tri ân mà còn là dịp truyền lửa cho thế hệ trẻ về lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm với non sông.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, cát biển Bãi Dừa đã phủ lên những dấu tích chiến hào năm xưa nhưng ký ức về trận chiến ngày 12/7/1968 vẫn còn nguyên vẹn trong lòng người dân Cổ Đạm và các cựu binh Đại đội 45. Di tích Trận địa pháo Bãi Dừa hôm nay là chứng tích chiến tranh, là tượng đài sống động về chủ nghĩa anh hùng cách mạng, về tình quân dân son sắt, về bản lĩnh kiên cường của con người Hà Tĩnh trên tuyến đầu chống Mỹ.

Giữa tiếng sóng biển vọng về từ khơi xa, Bãi Dừa vẫn lặng lẽ đứng đó như một lời nhắc nhở bất tận, có những vùng đất được gọi tên bằng máu của những người anh hùng.