Từ khóa: du lịch gia đình; lựa chọn điểm đến; tiếp cận đa tiêu chí; du lịch đô thị; Thành phố Hồ Chí Minh.
Abstract: In the context of the rapid development of urban tourism, family tourism has emerged as a distinct market segment with specific characteristics, requiring destinations to simultaneously meet multiple criteria related to safety, basic facilities, accessibility, and multi-generational experiences. Ho Chi Minh City currently possesses a diverse system of officially recognized tourist sites; however, not all of these destinations are equally appropriate when examined from a family tourism perspective. The study employs criterion-oriented field observation, combined with document review and a systematic screening of destinations within the officially recognized system. The results identify nine representative destinations that reflect the dominant types and experiential patterns of family tourism in an urban context and provide a reference framework and practical implications for the development of family tourism in large metropolitan areas.
Keywords: family tourism; destination selection; multi-criteria approach; urban tourism; Ho Chi Minh City.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh du lịch đô thị ngày càng phát triển, du lịch gia đình được nhìn nhận như một phân khúc khách quan trọng với những đặc thù riêng về nhu cầu, hành vi và trải nghiệm. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy du lịch gia đình không chỉ hướng tới mục tiêu nghỉ ngơi, giải trí, mà còn gắn với các giá trị giáo dục, trải nghiệm chung và tăng cường sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình (Carr, 2011). Sự phát triển của du lịch gia đình cũng phản ánh những thay đổi trong cấu trúc gia đình, vai trò của các thành viên và cách thức tổ chức thời gian nghỉ ngơi trong xã hội hiện đại (Schänzel & Smith, 2011).
Một đặc trưng nổi bật của du lịch gia đình là sự tham gia đồng thời của nhiều thế hệ, từ trẻ em đến người cao tuổi. Điều này đặt ra yêu cầu cao đối với điểm đến về mức độ an toàn, hệ thống tiện ích cơ bản, khả năng tiếp cận và sự đa dạng của các hoạt động trải nghiệm phù hợp với nhiều nhóm tuổi khác nhau (Pomfret, 2019). Tổng quan các nghiên cứu về du lịch gia đình trong bốn thập kỷ qua cho thấy lĩnh vực này ngày càng nhận được sự quan tâm của giới học thuật, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu tiếp cận điểm đến một cách có hệ thống và dựa trên cơ sở tiêu chí rõ ràng, thay vì các cách tiếp cận cảm tính hoặc đơn lẻ (Li et al., 2020).
Trong bối cảnh du lịch đô thị, các thành phố lớn ngày càng trở thành không gian du lịch quan trọng nhờ sự tập trung của các điểm tham quan văn hóa, lịch sử, vui chơi giải trí và dịch vụ đô thị. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng du lịch đô thị là một lĩnh vực phức tạp, tiềm ẩn nhiều mâu thuẫn giữa phát triển du lịch và khả năng đáp ứng nhu cầu đa dạng của các nhóm khách khác nhau, trong đó có khách du lịch gia đình (Page & Duignan, 2023). Không phải tất cả các điểm đến đô thị đều phù hợp với du lịch gia đình, do hạn chế về không gian, tiện ích, mức độ an toàn hoặc thiếu các hoạt động phù hợp với nhiều nhóm tuổi (Backer, 2012).
Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) là trung tâm kinh tế, văn hóa và du lịch lớn của cả nước, đồng thời là đô thị có quy mô dân số lớn, mật độ gia đình trẻ cao và nhu cầu du lịch nội đô, du lịch ngắn ngày ngày càng gia tăng. Hệ thống điểm đến du lịch của thành phố có sự đa dạng rõ nét về loại hình và chức năng, bao gồm các di tích lịch sử - văn hóa, bảo tàng, khu vui chơi giải trí, không gian văn hóa - sinh thái và khu nghỉ dưỡng. Theo danh mục các khu, điểm du lịch đã được cơ quan quản lý nhà nước về du lịch công nhận, trên địa bàn TP.HCM hiện có 39 khu, điểm du lịch đã được công nhận theo Công văn số 438/SDL-QLLH của Sở Du lịch TP.HCM. Bài viết tập trung xây dựng và vận dụng tiếp cận đa tiêu chí trong lựa chọn điểm đến phục vụ du lịch gia đình tại TP.HCM, qua đó góp phần làm rõ cơ sở khoa học của quá trình lựa chọn điểm đến và cung cấp giá trị tham khảo cho các định hướng phát triển du lịch gia đình trong bối cảnh du lịch đô thị.
2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu được triển khai theo hướng định tính, trong đó quan sát thực địa có định hướng tiêu chí được sử dụng như phương pháp nghiên cứu chủ đạo. Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp trong các nghiên cứu du lịch nhằm phân tích sự phù hợp của điểm đến đối với những nhóm khách có đặc thù riêng như khách du lịch gia đình.
Hoạt động quan sát thực địa được tiến hành trên hệ thống các khu, điểm du lịch đã được công nhận trên địa bàn TP.HCM. Tại mỗi điểm đến, nội dung quan sát được thực hiện theo các nhóm tiêu chí xác định trước, tập trung vào các yếu tố liên quan đến an toàn, hệ thống tiện ích cơ bản, khả năng tiếp cận và sự hiện diện của các hoạt động phù hợp với nhiều nhóm tuổi trong gia đình.
Bên cạnh quan sát thực địa, nghiên cứu còn sử dụng phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu nhằm kế thừa các quan điểm lý luận và kết quả nghiên cứu trước liên quan đến du lịch gia đình và lựa chọn điểm đến trong nghiên cứu du lịch. Phương pháp phân tích - so sánh được vận dụng để đối chiếu mức độ đáp ứng các tiêu chí giữa các điểm đến khác nhau, qua đó hỗ trợ quá trình sàng lọc và lựa chọn các trường hợp phù hợp với mục tiêu nghiên cứu. Theo Yin (2014), việc kết hợp quan sát với phân tích so sánh giữa các trường hợp giúp nâng cao độ tin cậy của nghiên cứu định tính và làm rõ cơ sở của các quyết định lựa chọn trong nghiên cứu trường hợp.
3. Kết quả và thảo luận
Tiêu chí và quy trình lựa chọn điểm đến phục vụ du lịch gia đình
Trên cơ sở tổng hợp các nghiên cứu về hành vi lựa chọn điểm đến và đặc thù của du lịch gia đình, nghiên cứu xây dựng khung tiêu chí lựa chọn điểm đến phục vụ du lịch gia đình theo tiếp cận đa tiêu chí. Các nghiên cứu trước đây cho thấy quyết định lựa chọn điểm đến của khách du lịch gia đình chịu ảnh hưởng đồng thời của nhiều yếu tố, trong đó nổi bật là mức độ an toàn, hệ thống tiện ích cơ bản, khả năng tiếp cận, hoạt động trải nghiệm và giá trị cảm nhận của gia đình (Backer & Schänzel, 2013;
Swarbrooke & Horner, 2007). Việc xem xét đồng thời các yếu tố này cho phép phản ánh tương đối đầy đủ đặc trưng hành vi và nhu cầu của phân khúc khách du lịch gia đình.
Trên nền tảng đó, nghiên cứu xác định năm nhóm tiêu chí chính để lựa chọn điểm đến phục vụ du lịch gia đình. Thứ nhất, mức độ an toàn: an toàn được xem là yếu tố nền tảng trong quyết định lựa chọn điểm đến của khách du lịch gia đình, đặc biệt đối với các gia đình có trẻ em và người cao tuổi. Cảm nhận về an ninh trật tự, an toàn không gian tham quan, cũng như vệ sinh môi trường có ảnh hưởng trực tiếp đến sự an tâm và sẵn sàng lựa chọn điểm đến của gia đình (Carr, 2011; Swarbrooke & Horner, 2007); Thứ hai, hệ thống tiện ích cơ bản phục vụ gia đình: hệ thống tiện ích như nhà vệ sinh, khu nghỉ chân, dịch vụ ăn uống, cơ sở hạ tầng và các tiện ích hỗ trợ cho trẻ em và người cao tuổi đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo trải nghiệm du lịch gia đình diễn ra thuận lợi. Nghiên cứu của Backer và Schänzel (2013) chỉ ra rằng sự thiếu hụt các tiện ích cơ bản thường trở thành rào cản khiến các gia đình hạn chế lựa chọn hoặc rút ngắn thời gian tham quan tại điểm đến; Thứ ba, khả năng tiếp cận và mức độ thuận tiện: khả năng tiếp cận, bao gồm vị trí, kết nối giao thông, thời gian và chi phí di chuyển, được xác định là một trong những tiêu chí quan trọng ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn điểm đến, đặc biệt trong các chuyến đi ngắn ngày và du lịch nội đô của gia đình. Các nghiên cứu cho thấy những điểm đến có khả năng tiếp cận thuận lợi thường được ưu tiên hơn và có tác động tích cực đến ý định lựa chọn và quay lại của du khách (Chen & Tsai, 2007); Thứ tư, hoạt động và trải nghiệm phù hợp với nhiều nhóm tuổi: một điểm đến phục vụ du lịch gia đình cần có các hoạt động và trải nghiệm phù hợp với nhiều nhóm tuổi khác nhau, từ trẻ em đến người cao tuổi. Sự hiện diện của các hoạt động mang tính giáo dục, vui chơi nhẹ nhàng và trải nghiệm văn hóa có khả năng gia tăng mức độ hài lòng của các thành viên trong gia đình và khuyến khích các chuyến đi lặp lại (Backer & Schänzel, 2013; Agate et al., 2015); Thứ năm, khả năng tạo ra giá trị gắn kết gia đình: bên cạnh các yếu tố vật chất, điểm đến phù hợp với du lịch gia đình cần tạo điều kiện để các thành viên cùng tham gia hoạt động và chia sẻ trải nghiệm. Các nghiên cứu về du lịch gia đình nhấn mạnh rằng những trải nghiệm mang tính tương tác và gắn kết đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành giá trị cảm xúc của chuyến đi, từ đó ảnh hưởng tích cực đến quyết định lựa chọn và quay lại điểm đến của gia đình (Carr, 2011).
Quy trình lựa chọn điểm đến được triển khai theo ba bước chính. Bước thứ nhất là xác định tập hợp điểm đến ban đầu trên cơ sở danh mục các khu, điểm du lịch đã được công nhận. Bước thứ hai là tiến hành quan sát thực địa có định hướng theo các nhóm tiêu chí đã xác định, nhằm ghi nhận mức độ đáp ứng của từng điểm đến. Bước thứ ba là sàng lọc các điểm đến dựa trên kết quả quan sát, qua đó lựa chọn các trường hợp phù hợp với mục tiêu nghiên cứu. Quy trình này giúp hạn chế tính chủ quan và đảm bảo sự nhất quán giữa cơ sở lý luận và thực tiễn khảo sát.
Kết quả lựa chọn điểm đến tiêu biểu phục vụ du lịch gia đình tại TP.HCM
Trên cơ sở vận dụng khung tiêu chí lựa chọn điểm đến theo tiếp cận đa tiêu chí, nghiên cứu tiến hành tổng hợp và sàng lọc các khu, điểm du lịch đã được công nhận trên địa bàn TP.HCM. Kết quả cho thấy mức độ phù hợp của các điểm đến đối với du lịch gia đình có sự khác biệt rõ rệt, đặc biệt khi xem xét đồng thời các tiêu chí liên quan đến an toàn, hệ thống tiện ích, khả năng tiếp cận và trải nghiệm phù hợp với nhiều nhóm tuổi trong gia đình.
Kết quả quan sát thực địa cho thấy, trong hệ thống các khu, điểm du lịch được công nhận, không phải tất cả các điểm đến đều thể hiện khả năng đáp ứng đồng thời các yêu cầu của du lịch gia đình. Một số điểm đến có giá trị nổi bật về mặt chuyên đề, lịch sử hoặc cảnh quan, song lại bộc lộ những hạn chế nhất định khi tiếp cận dưới góc độ du lịch gia đình, như không gian tham quan hạn chế, thiếu tiện ích hỗ trợ cho trẻ em và người cao tuổi, hoặc chưa tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động trải nghiệm chung của gia đình. Sự phân hóa này phản ánh rõ nét tính không đồng đều về mức độ phù hợp của các điểm đến đô thị đối với phân khúc khách du lịch gia đình tại TP.HCM.
Từ kết quả sàng lọc theo các nhóm tiêu chí, nghiên cứu xác định một nhóm gồm 9 điểm đến tiêu biểu có khả năng đáp ứng tương đối đầy đủ và ổn định các yêu cầu của du lịch gia đình trong bối cảnh đô thị. Các điểm đến này đều là những địa điểm có mức độ phổ biến cao trong các hoạt động tham quan nội đô, các chuyến đi ngắn ngày hoặc các hoạt động vui chơi, giải trí cuối tuần của gia đình. Đồng thời, đây là những điểm đến có khả năng tiếp cận thuận lợi, phân bố tương đối hợp lý trong không gian đô thị và vùng phụ cận, phù hợp với đặc điểm thời gian và chi phí của các chuyến đi gia đình.
Nguồn: Tổng hợp từ Công văn số 438/SDL-QLLH ngày 15/8/2025 của Sở Du lịch TP.HCM và kết quả quan sát thực địa
Xét về loại hình, nhóm điểm đến được lựa chọn thể hiện sự đa dạng rõ nét, bao gồm các di tích lịch sử - văn hóa, hệ thống bảo tàng, khu vui chơi giải trí, không gian văn hóa - trải nghiệm và khu nghỉ dưỡng sinh thái. Sự kết hợp giữa các loại hình này phản ánh tương đối đầy đủ các dạng trải nghiệm mà khách du lịch gia đình thường tìm kiếm, từ các hoạt động mang tính giáo dục và khám phá tri thức, đến vui chơi giải trí và nghỉ dưỡng, phù hợp với đặc thù đa thế hệ của du lịch gia đình.
Nhóm các di tích lịch sử - văn hóa và bảo tàng, tiêu biểu là Dinh Độc Lập, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, Bảo tàng TP.HCM và Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, nổi bật ở khả năng đáp ứng các tiêu chí liên quan đến giá trị giáo dục, không gian tham quan tương đối an toàn và khả năng tổ chức hoạt động cho gia đình có trẻ em độ tuổi học đường. Các điểm đến này thường có không gian tham quan được tổ chức theo tuyến, hệ thống trưng bày và thuyết minh tương đối rõ ràng, qua đó tạo điều kiện cho các hoạt động tham quan kết hợp học tập và trải nghiệm chung của các thành viên trong gia đình.
Nhóm các điểm đến vui chơi giải trí, bao gồm Thảo Cầm Viên Sài Gòn, Công viên Văn hóa Đầm Sen và Khu du lịch Văn hóa Suối Tiên, thể hiện rõ vai trò của các hoạt động vui chơi, giải trí trong cấu trúc du lịch gia đình đô thị. Các điểm đến này có quy mô tương đối lớn, không gian mở và hệ thống tiện ích phục vụ gia đình khá đầy đủ, đặc biệt là các hoạt động dành cho trẻ em. Đồng thời, sự hiện diện của các yếu tố văn hóa và giáo dục trong không gian vui chơi giúp các gia đình linh hoạt lựa chọn hoạt động phù hợp với độ tuổi và sở thích của từng thành viên.
Bên cạnh các điểm đến mang tính vui chơi và giáo dục, các không gian văn hóa - trải nghiệm và nghỉ dưỡng sinh thái, tiêu biểu là Bảo tàng Áo dài và Minera Hot Springs Bình Châu, đóng vai trò bổ sung quan trọng trong bức tranh tổng thể về điểm đến dành cho du lịch gia đình. Các điểm đến này không hướng mạnh tới các hoạt động vui chơi sôi động, mà tập trung vào trải nghiệm văn hóa, không gian yên tĩnh và các hoạt động mang tính thư giãn, chăm sóc sức khỏe. Điều này đặc biệt phù hợp với các gia đình đa thế hệ, trong đó có sự tham gia của người cao tuổi, hoặc các gia đình có nhu cầu cân bằng giữa trải nghiệm và nghỉ ngơi (bảng 1).
Tổng thể kết quả cho thấy nhóm 9 điểm đến tiêu biểu được lựa chọn không chỉ đa dạng về loại hình và chức năng, mà còn phản ánh những dạng không gian và hoạt động phù hợp với nhu cầu và hành vi của khách du lịch gia đình trong bối cảnh du lịch đô thị. Các điểm đến này thể hiện mức độ đáp ứng tương đối đầy đủ các yêu cầu về an toàn, hệ thống tiện ích, khả năng tiếp cận và trải nghiệm đa thế hệ, qua đó góp phần làm rõ những đặc trưng cơ bản của điểm đến phù hợp với du lịch gia đình tại TP.HCM…
4. Kết luận
Bài viết tiếp cận vấn đề lựa chọn điểm đến phục vụ du lịch gia đình tại TP.HCM theo hướng đa tiêu chí, trên cơ sở kết hợp giữa cơ sở lý luận về du lịch gia đình và quan sát thực địa có định hướng tiêu chí. Thông qua việc xây dựng khung tiêu chí và vận dụng quy trình sàng lọc phù hợp với bối cảnh du lịch đô thị, nghiên cứu lựa chọn được chín điểm đến tiêu biểu từ hệ thống các khu, điểm du lịch đã được công nhận, phản ánh những dạng không gian và hoạt động đặc trưng của du lịch gia đình tại TP.HCM. Kết quả lựa chọn cho thấy các điểm đến tiêu biểu có sự đa dạng về loại hình, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, bảo tàng, khu vui chơi giải trí, không gian văn hóa - trải nghiệm và khu nghỉ dưỡng sinh thái, qua đó đáp ứng tương đối đầy đủ các yêu cầu về an toàn, tiện ích, khả năng tiếp cận và trải nghiệm đa thế hệ của khách du lịch gia đình.
Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ vai trò của cách tiếp cận đa tiêu chí trong việc lựa chọn điểm đến, đặc biệt trong các nghiên cứu tập trung vào những phân khúc khách có đặc thù như du lịch gia đình. Trong bối cảnh du lịch nội đô ngày càng phát triển, cách tiếp cận và kết quả của nghiên cứu có thể được xem là một gợi ý phương pháp cho việc lựa chọn điểm đến và định hướng phát triển sản phẩm du lịch gia đình tại các đô thị lớn ở Việt Nam.
____________________________
Tài liệu tham khảo
1. Agate, J. R., Zabriskie, R. B., & Agate, S. T. (2015). A vacation within a vacation: Children’s day programs and parental satisfaction (Kỳ nghỉ trong kỳ nghỉ: Các chương trình ban ngày cho trẻ em và sự hài lòng của phụ huynh). Tourism Culture & Communication. 15(1). https://doi.org/10.3727/109830415X14339495039379
2. Backer, E. (2012). VFR travel: It is underestimated (Du lịch thăm thân - bạn bè: Một loại hình còn bị đánh giá thấp). Tourism Management. 33(1). https://doi.org/10.1016/j.tourman.2011.01.027
3. Backer, E., & Schänzel, H. A. (2013). Family holidays - Vacation or obligation? (Kỳ nghỉ gia đình - Nghỉ dưỡng hay nghĩa vụ?). Tourism Recreation Research. 38(2). https://doi.org/10.1080/02508281.2013.11081742
4. Carr, N. (2011). Children’s and families’ holiday experience (Trải nghiệm du lịch của trẻ em và gia đình). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203832615
5. Chen, C.-F., & Tsai, D. (2007). How destination image and evaluative factors affect behavioral intentions? (Hình ảnh điểm đến và các yếu tố đánh giá ảnh hưởng như thế nào đến ý định hành vi?). Tourism Management. 28(4). https://doi.org/10.1016/j.tourman.2006.07.007
6. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (Thiết kế nghiên cứu: phương pháp định tính, định lượng và hỗn hợp). (4th ed.). Sage Publications. https://us.sagepub.com/en-us/nam/research-design/book236313
7. Li, M., Lehto, X. Y., & Li, H. (2020). 40 years of family tourism research: Bibliometric analysis and remaining issues (40 năm nghiên cứu về du lịch gia đình: Phân tích trắc lượng thư mục và những vấn đề còn tồn tại). Journal of China Tourism Research. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/19388160.2020.1733337
8. Page, S. J., & Duignan, M. (2023). Progress in Tourism Management: Is urban tourism a paradoxical research
domain? Progress since 2011 and prospects for the future (Tiến triển trong quản lý du lịch: Du lịch đô thị có phải là một lĩnh vực nghiên cứu mang tính nghịch lý? Những tiến bộ từ năm 2011 và triển vọng trong tương lai). Tourism Management. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2023.104737
9. Pomfret, G. (2019). Conceptualising family adventure tourist motives, experiences and benefits (Khái niệm hóa động cơ, trải nghiệm và lợi ích của du lịch mạo hiểm gia đình). Journal of Outdoor Recreation and Tourism. https://doi.org/10.1016/j.jort.2018.10.004
10. Schänzel, H. A., & Smith, K. A. (2011). The absence of fatherhood: Achieving true gender scholarship in family tourism research (Sự vắng mặt của vai trò người cha: Hướng tới nghiên cứu bình đẳng giới thực chất trong du lịch gia đình). Annals of Leisure Research. https://doi.org/10.1080/11745398.2011.615712
11. Sở Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh. (2025). Danh sách các khu, điểm du lịch đã được công nhận trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh (Công văn số 438/SDL-QLLH ngày 15/8/2025).
12. Swarbrooke, J., & Horner, S. (2007). Consumer behaviour in tourism (Hành vi người tiêu dùng trong du lịch) (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. https://www.elsevier.com/books/consumer-behaviour-in-tourism/swarbrooke/9780750669508
13. Yin, R. K. (2014). Case study research: Design and methods (Nghiên cứu tình huống: Thiết kế và phương pháp) (5th ed.). Sage Publications. https://us.sagepub.com/en-us/nam/case-study-research-and-applications/book250150
Ngày Tòa soạn nhận bài: 9/1/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 19/1/2026; Ngày duyệt bài: 30/1/2026.
TS CHUNG LÊ KHANG - NGUYỄN THỊ TÚ TRINH
Nguồn: Tạp chí VHNT số 633, tháng 2-2026
