Theo Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 3/2/2026 của Thủ tướng Chính phủ, cả nước có 30 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận Bảo vật quốc gia trong đợt 14. TP.HCM có 1 hiện vật (Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc) và 1 nhóm hiện vật (Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế) thuộc bảo tàng ngoài công lập và sưu tập tư nhân được vinh danh trong đợt này.

Lễ công bố có sự tham dự của PGS, TS Lê Thị Thu Hiền – Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL), bà Đinh Thị Thanh Thủy – Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM, ông Nguyễn Minh Nhựt - Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM cùng đại diện các cơ quan Trung ương, các bảo tàng, nhà khoa học, nhà nghiên cứu và đông đảo công chúng yêu cổ vật.

Bát bồng gốm Hoa Lộc – dấu ấn cư dân Việt cổ

Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc hiện được sở hữu và lưu giữ tại Bảo tàng Gốm Thời dựng nước do ông Phạm Gia Chi Bảo làm giám đốc. Hiện vật có niên đại khoảng 4.000 năm, được xem là minh chứng quý giá cho trình độ kỹ nghệ và tư duy thẩm mỹ của cư dân Việt cổ trong thời đại kim khí.

Hiện vật cao 21 cm, đường kính miệng 24 cm, nặng hơn 1kg. Bát được chế tác từ đất nung loại gốm cứng, có xương gốm pha vụn vỏ nhuyễn thể và lớp áo gốm màu xám hồng đặc trưng. Cấu trúc bát gồm hai phần rõ rệt: phần bát phía trên hình phễu với miệng loe rộng, gắn với chân đế hình trụ cao, loe xiên và có hai lỗ xuyên thấu đối xứng. Toàn bộ thân và đế được tạo hình bằng phương pháp dải cuộn kết hợp bàn xoay, tạo nên dáng vẻ cân đối và tinh tế.

Từ miệng xuống chân đế, nghệ nhân xưa trang trí 13 vành hoa văn với các họa tiết khắc vạch hình tam giác, hình thoi, văn ấn cuống rạ, văn chấm dải theo băng. Nổi bật nhất là dải văn hình chữ S – đặc trưng của văn hóa Hoa Lộc. Hiện vật được sưu tầm tại huyện Hậu Lộc (Thanh Hóa). Đây là một trong số rất ít bát bồng còn giữ được trạng thái gần như nguyên vẹn, cung cấp tư liệu quan trọng về kỹ thuật chế tác, hoa văn trang trí và tư duy tạo hình của cư dân cổ.

Phát biểu tại buổi lễ, ông Phạm Gia Chi Bảo cho biết việc hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia là nguồn động lực để bảo tàng tiếp tục lan tỏa giá trị di sản đến công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

“Tình yêu văn hóa, di sản và quê hương đất nước là hành trang quan trọng đối với người trẻ khi bước vào đời. Tôi mong sẽ sớm được đón tiếp công chúng đến tham quan và tìm hiểu tại bảo tàng”- Ông Bảo chia sẻ.

Bộ tượng Tam quan Đại đế – đỉnh cao gốm Sài Gòn xưa

Cùng được công nhận Bảo vật quốc gia trong đợt này là Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế thuộc sưu tập tư nhân của ông Lê Thanh Nghĩa – Chủ tịch Hội Cổ vật TP.HCM.

Bộ tượng có 9 pho, chia thành ba nhóm tương ứng với ba vị: Thiên Quan, Địa Quan và Thủy Quan, cùng các thị giả hầu cận. Trong đó pho Thiên Quan Đại Đế là tượng lớn nhất (cao 90cm), ngự trên ngai trong tư thế tĩnh tại, khuôn mặt phúc hậu, biểu trưng cho vị thần ban phát phước lành – “Thiên Quan tứ phúc”.

Pho Thủy Quan Đại Đế cao 78,2cm, đội mũ bình thiên, mặc long bào trang trí lưỡng long và họa tiết thủy ba, thể hiện vai trò “Thủy Quan giải ách”, cứu giúp chúng sinh thoát khỏi tai ương. Còn pho Địa Quan Đại Đế cao 77,5cm, khuôn mặt uy nghiêm, phản ánh chức năng “Địa Quan xá tội” – vị thần khảo xét và phán xử.

Các pho tượng được tạo hình chủ yếu bằng kỹ thuật nặn tay theo dải cuộn, kết hợp với in khuôn chi tiết. Lưng ngai được chế tác rời rồi ghép vào thân tượng – cho thấy kỹ thuật tinh xảo của nghệ nhân xưa. Một chi tiết đáng chú ý là lỗ vuông phía sau lưng tượng, nơi đặt kinh văn hoặc vật thiêng trong nghi lễ “yểm tâm tượng”, nhằm truyền sinh khí để tượng trở thành linh tượng thờ tự.

Về mặt kỹ thuật, bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế được đánh giá là đại diện cho đỉnh cao nghệ thuật gốm Sài Gòn, với kỹ thuật phủ men vàng truyền thống và men nhiều màu, cùng phương pháp nung có sử dụng bao nung để bảo vệ lớp men. Bộ tượng cũng phản ánh sự giao thoa văn hóa Việt – Hoa tại vùng Sài Gòn – Chợ Lớn, kết hợp kỹ thuật gốm địa phương với phong cách Hoa Nam, đồng thời thể hiện đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Nam Bộ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX.

Ông Lê Thanh Nghĩa chia sẻ, việc bộ tượng được công nhận là Bảo vật quốc gia không chỉ là niềm vinh dự cá nhân mà còn là dấu mốc trong hành trình gìn giữ di sản.

“Trong từng lớp men, từng đường nét của bộ tượng đều chứa đựng hơi thở lịch sử và niềm tin của cộng đồng. Tôi sẽ tiếp tục bảo quản hiện vật theo đúng quy định và phối hợp với các cơ quan chuyên môn để phát huy giá trị của di sản”- Ông nói.

Theo đại diện Sở VHTT TP.HCM, thời gian qua Sở đã phối hợp với các nhà sưu tập tư nhân và giới chuyên môn để lập hồ sơ trình công nhận Bảo vật quốc gia. Ba hồ sơ được lập đều đã được công nhận. Việc này không chỉ ghi nhận nỗ lực bảo tồn bền bỉ của cộng đồng, mà còn mở ra một giai đoạn hợp tác hiệu quả hơn giữa Nhà nước và khu vực tư nhân, hướng tới mục tiêu lan tỏa giá trị di sản văn hóa đến đông đảo công chúng, góp phần củng cố nền tảng văn hóa, bồi đắp bản sắc và tạo động lực tinh thần cho sự phát triển bền vững của TP.HCM nói riêng và đất nước nói chung trong tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng.

Để bảo đảm việc bảo tồn và phát huy giá trị các hiện vật, Sở cũng đã ban hành văn bản hướng dẫn cho chính quyền địa phương, cơ quan chức năng và các nhà sưu tập về việc gìn giữ, bảo vệ bảo vật quốc gia. Đồng thời, các đơn vị di sản trực thuộc sẵn sàng phối hợp tổ chức trưng bày, chuyên đề để đưa các hiện vật quý đến gần hơn với công chúng.

Hiện nay, TP.HCM có 25 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận Bảo vật quốc gia, đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, Bảo tàng TP.HCM, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Bảo tàng Bình Dương, Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu, Bảo tàng Gốm Thời dựng nước và sưu tập tư nhân của ông Lê Thanh Nghĩa. 

Hai bảo vật mới được công nhận, đang trưng bày tại Bảo tàng TP.HCM từ ngày 6 đến 8-3, nhằm giới thiệu rộng rãi đến công chúng những giá trị tiêu biểu của di sản văn hóa, góp phần nâng cao ý thức gìn giữ và phát huy các giá trị lịch sử – văn hóa.