Trong kho tàng di sản ấy, đầu tiên phải kể đến Di chỉ khảo cổ học Quỳ Chử được phát hiện năm 1962 và tiến hành khai quật vào tháng 3 năm 1978. Đây là Khu di chỉ cư trú và mộ táng gồm 3 khu: Khu mộ táng Bãi Chùa; Khu mộ táng Đồng Cáo; Khu di chỉ cư trú Bãi Chùa. Mỗi mảnh gốm, mỗi lưỡi rìu đá được tìm thấy nơi đây không chỉ là báu vật khảo cổ mà còn là mạch nguồn kết nối quá khứ với hiện tại, tạo nên nét văn hóa Quỳ Chử đặc sắc hôm nay.

Nằm bên bờ sông Mã là làng Hợp Đồng, xã Hoằng Giang. Nơi đây, còn có đền thờ Cao Lỗ - Vị tướng dưới trướng của An Dương Vương đã có công chế tạo nỏ thần được nhắc nhớ trong truyền thuyết. Đền thờ Cao Lỗ nằm ở vị trí gần ngã Ba Đầu - nơi hợp lưu của ba dòng sông (sông Mã, sông Chu, sông Cầu Chày). “Đền thờ Cao Lỗ được coi là một kiến trúc thiêng, bởi vì ở đây có thế đất “tụ thủy” mà tụ thủy cũng có nghĩa là “Tụ linh, tụ phúc”, tụ hội tất cả những điều may mắn. Đấy cũng là tình cảm tốt đẹp nhất mà người dân làng Đầu muốn gửi tới thần linh, vì thế mà họ đã dồn nguồn tài sản có thể có được để xây dựng đền thờ Cao Lỗ thành một kiến trúc lớn bậc nhất trong vùng” (sách Di tích và danh thắng Thanh Hóa). Đền được xây dựng theo kiến trúc “Nội công ngoại quốc” tức hình vuông bên ngoài, hình chữ công bên trong thể hiện sự uy nghi, trang nghiêm, hài hoà giữa cảnh sắc thiên nhiên sông nước hữu tình. Mỗi chi tiết chạm khắc đều thể hiện sự tinh xảo, khéo léo và tôn nghiêm, tạo nên không gian tâm linh thanh tịnh, bình yên, chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, mỹ thuật quý báu. Dù trải qua nhiều biến cố thời gian, đền vẫn giữ được nét cổ kính, thiêng liêng, là niềm tự hào của người dân Hoằng Giang. Tại đây, nhiều hiện vật, bài vị, tượng thờ và các câu chuyện dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đền thờ tướng quân Cao Lỗ được công nhận là di tích cấp Quốc gia năm 1999.

Cách đền thờ Cao Lỗ khoảng 1km là Di tích quốc gia Đền thờ Cao Bá Điển, một trong hai nhà lãnh đạo tiêu biểu của cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh nổi tiếng trong phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX. Sau khi bị giặc Pháp sát hại, dân làng, dòng tộc họ Cao đã đưa thi hài cụ Cao Bá Điển về an táng tại quê hương và lập đền thờ tại làng Trinh Sơn. Trải qua thời gian dài, đền thờ Cao Bá Điển được chính quyền địa phương các cấp trùng tu, tôn tạo lại. Hiện tại đền thờ Cao Bá Điển bao gồm các hạng mục: Nghinh môn - Bình Phong - Sân - Nhà thờ - Nhà sắp lễ. Đền thờ Cao Bá Điển không chỉ mang giá trị kiến trúc nghệ thuật mà còn là minh chứng sống động cho truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam. Thông qua việc thờ phụng Cao Bá Điển, Nhân dân xã Hoằng Giang không chỉ tưởng nhớ, tri ân công đức của ông mà còn khơi dậy và giữ gìn tinh thần hiếu học, truyền thống yêu nước, đoàn kết, gắn bó cộng đồng. Có thể nói, với vẻ đẹp kiến trúc độc đáo, giá trị lịch sử, văn hoá sâu sắc, đền thờ Cao Bá Điển không chỉ là nơi tôn vinh danh nhân, nơi gửi gắm tâm linh của cộng đồng mà còn là điểm nhấn quan trọng trong phát triển du lịch văn hóa tâm linh của xã Hoằng Giang trong giai đoạn hiện nay.

Hoằng Giang không chỉ là vùng đất giàu truyền thống cách mạng và lịch sử lâu đời, mà còn lưu giữ một hệ thống di tích nghè, đình, đền, chùa, di chỉ,... phong phú, trong đó phải kể đến như các đền thờ: Tô Hiến Thành, Trần Khát Chân; đền thờ Lê Phụng Hiểu; đền và mộ thờ Lưu Đình Chất, Đình Đức Giáo, Đền An Phú; đền thờ Lê Hoằng Công, nghè Vĩnh Gia, đình làng Phượng Mao, Chùa Vĩnh Phúc (Chùa Gia), chùa Thiên Phúc và chùa Hưng Viên. Ngoài ra, Hoằng Giang có 2 di tích thờ mẫu đó là Đền thờ Đức Thánh mẫu (Đền được xây dựng để tôn thờ Mẫu vị thần linh thiêng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt) và đền thờ Quốc mẫu Hà Thị Cai (Di tích gắn liền với câu chuyện Quốc Mẫu Hà Thị Cai đã giúp đỡ Bình Định Vương Lê Lợi trong những ngày “nếm mật nằm gai” làm nên nghiệp lớn.

Ngoài ra, Hoằng Giang còn có lễ hội tại hệ thống đình làng, nơi thờ phụng các bậc tiền nhân và các vị thần bảo vệ làng xóm, trở thành trung tâm của các hoạt động lễ hội như: Lễ hội Phủ Vàng, Lễ hội đền thờ Quốc mẫu Hà Thị Cai, Lễ hội đền thờ Tướng quân Cao Lỗ, Lễ hội truyền thống làng Qùy Chử...Lễ hội làng ở Hoằng Giang không chỉ là sự kiện tôn vinh các giá trị tâm linh mà còn là dịp để mọi người trong cộng đồng gắn kết tình làng nghĩa xóm. Đây là thời điểm mà mọi người, dù ở xa, đều trở về quê hương, tham gia các hoạt động chung, thắt chặt mối quan hệ trong gia đình, cộng đồng. Lễ hội cũng là dịp để các thế hệ trẻ hiểu hơn về truyền thống, lịch sử của làng xã, đồng thời giữ gìn và phát huy những nét đẹp văn hóa lâu đời của địa phương.

Sáp nhập đơn vị hành chính đang mang lại những thay đổi tích cực cho xã Hoằng Giang. Với chính quyền địa phương 2 cấp, Hoằng Giang có điều kiện phát triển toàn diện về kinh tế, văn hóa, xã hội và cơ sở hạ tầng, đáp ứng nhu cầu của người dân. Chính quyền xã tiếp tục nỗ lực nâng cao chất lượng dịch vụ công, phát huy tiềm năng của địa phương và tạo dựng một môi trường sống ngày càng tốt hơn cho Nhân dân. Từ những kết quả đạt được, Hoằng Giang đang từng bước khẳng định vai trò và vị thế của mình.

Bài và ảnh: LÊ HƯỜNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 628, tháng 12-2025