Từ khóa: quản lý văn hóa; xã phường đặc khu; chính quyền hai cấp.

Abtract: In the two-level local government model, the commune, ward and special zone levels are the grassroots level, close to the people, and have a particularly important role and position in connecting the strong relationship between the Party, the State and the people. In addition to the strategic task of main- taining political stability, developing the economy and society, ensuring national defense and security, and comprehensive human development, the commune, ward and special zone levels must also do a good job of taking care of and developing the cultural and spiritual life of the people. The article introduces new points in the state management of culture at the commune, ward and special zone levels, contributing to raising the awareness of cultural cadres, adapting to the new situation that is currently being posed.

Keywords: cultural management; special economic zone communes and wards; two-level government.

1. Đặt vấn đề

Thực hiện chủ trương của Đảng và nghị quyết của Quốc hội, từ ngày 1/7/2025, Việt Nam đã tiến hành sáp nhập các tỉnh, thành phố và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh và xã, phường, đặc khu). Đây là một quyết định lịch sử, thể hiện tính tất yếu khách quan, phù hợp với xu thế phát triển chung của thế giới và tình hình thực tiễn Việt Nam.

Sau khi sáp nhập các tỉnh, thành và các xã, bỏ mô hình cấp huyện, “cả nước có 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, gồm: 2.621 xã, 687 phường và 13 đặc khu” (Bộ Nội vụ, 2025, tr.7). Trong đó, xã là đơn vị hành chính ở nông thôn; phường là đơn vị hành chính ở đô thị; đặc khu là đơn vị hành chính ở một số hải đảo có vị trí quan trọng được thành lập phù hợp với điều kiện địa lý, tự nhiên, đặc điểm dân cư và yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Việc xóa bỏ đơn vị hành chính cấp huyện đã cắt giảm đầu mối trung gian, giảm thủ tục hành chính, chi phí tài chính và nguồn nhân lực, tạo dư địa và không gian phát triển mới. Cùng với việc xóa bỏ cấp huyện, chính quyền cấp xã, phường, đặc khu sẽ đảm nhiệm và được trao thêm những nhiệm vụ, quyền hạn mới khi một số nhiệm vụ, chức năng của chính quyền cấp huyện được chuyển về cấp xã và cấp tỉnh thực thi, trong đó cấp xã đảm nhiệm phần lớn các công việc mà trước đây thuộc thẩm quyền xử lý của cấp huyện.

Để thích ứng trong bối cảnh mới, Chính phủ đã ban hành 28 nghị định quy định về phân định thẩm quyền, phân cấp, phân quyền thẩm quyền của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ cho chính quyền địa phương. Trong 28 nghị định đó đã nhấn mạnh đến các nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương được phân định thẩm quyền như các lĩnh vực: Tài chính; Nông nghiệp và Môi trường; Đất đai; Công thương; Xây dựng; Nội vụ; Tư pháp; Giáo dục và Đào tạo; Khoa học và Công nghệ; VHTTDL; Dân tộc và Tôn giáo.

Quản lý nhà nước về văn hóa ở cấp xã là quá trình tác động liên tục, có chủ đích của chính quyền cấp xã trong việc thực thi quyền lực nhà nước thông qua cơ chế, chính sách, pháp luật nhằm tổ chức, điều hành và quản trị lĩnh vực văn hóa, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân.

Cùng với kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa là lĩnh vực đặc biệt quan trọng. Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh: “Trong công cuộc kiến thiết nước nhà có bốn vấn đề cùng phải chú ý đến, cùng phải coi trọng ngang nhau: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa” (Hồ Chí Minh, 1997, tr.11). Ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Người đã yêu cầu các cấp ủy đảng, chính quyền và người dân cần bắt tay ngay vào công cuộc xây dựng đời sống mới.

Cấp xã là nơi gần dân nhất vì thế quản lý tốt hoạt động văn hóa sẽ góp phần đưa chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước đến với Nhân dân. Quản lý nhằm thực thi quyền lực nhà nước trong điều hành, tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao; xây dựng nếp sống và đời sống văn hóa; giữ gìn kỷ luật, kỷ cương và thuần phong mỹ tục của đồng bào.

Quản lý nhà nước về văn hóa ở cấp xã nhằm thống nhất tư tưởng, hành động của cán bộ, đảng viên và nhân dân; kiến tạo đời sống tinh thần lành mạnh với tinh thần nhân văn, nhân bản, vì lợi ích của cộng đồng.

Cán bộ tham gia quản lý văn hóa không chỉ hướng dẫn mà còn trực tiếp tham gia vào các hoạt động sáng tạo, thực hành và tiếp cận các sản phẩm, dịch vụ văn hóa của công chúng, từ đó định hướng tư tưởng, tình cảm cho người dân, hướng họ đến những điều tốt đẹp.

Xã, phường là nơi hiện diện của nhiều di sản văn hóa, nơi lưu giữ những ký ức của nhiều thế hệ. Quản lý văn hóa nhằm bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa ngàn đời của cha ông, đồng thời góp phần quảng bá vẻ đẹp của địa phương, gắn bảo tồn, phát huy với phát triển du lịch, dịch vụ.

Quản lý văn hóa ở cơ sở góp phần huy động, phân bổ các nguồn lực (nhân lực và tài chính) một cách hợp lý, hài hòa, đảm bảo cho các hoạt động văn hóa diễn ra thuận lợi cũng như đảm bảo quyền sáng tạo, thực hành và thụ hưởng văn hóa của người dân; khắc phục sự chênh lệch văn hóa giữa các vùng miền. Quản lý văn hóa trong bối cảnh sáp nhập địa giới hành chính nhằm kết nối giữa các không gian văn hóa, tạo diện mạo mới cho các địa phương, vùng miền.

Đặc biệt trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, quản lý văn hóa ở xã, phường góp phần kiểm soát các sản phẩm, dịch vụ văn hóa đến từ bên ngoài; các hoạt động văn hóa diễn ra trên không gian mạng; ngăn chặn, đẩy lùi các tư tưởng xấu độc, bảo vệ nền văn hóa dân tộc trước nguy cơ “xâm lăng” văn hóa.

2. Phương pháp nghiên cứu

Việc chuyển đổi và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp thể hiện bước đột phá trong tư duy, tầm nhìn chiến lược của Đảng và phương thức quản trị, điều hành của Nhà nước thích ứng với bối cảnh mới. Quản lý văn hóa ở xã, phường, đặc khu nằm trong tổng thể mô hình quản lý kiến tạo phát triển chung, đồng thời có những nét đặc thù riêng phù hợp với lĩnh vực và đối tượng quản lý. Bài viết tiếp cận và nhìn nhận vấn đề từ góc nhìn lịch sử - lôgíc biện chứng để thấy được sự chuyển biến trong cách thức, mô hình từ “làm văn hóa” sang “quản lý nhà nước” về văn hóa bằng cơ chế, chính sách, pháp luật gắn với chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, giao trách nhiệm cho chính quyền địa phương cơ sở.

Nhằm làm rõ những nhiệm vụ của chính quyền cấp xã, phường, đặc khu trong quản lý, phát triển văn hóa ở địa phương, bài viết sử dụng các thao tác so sánh, phân tích để thấy được những nhiệm vụ mới của UBND xã, phường, đặc khu, nhất là chức năng, nhiệm vụ của Phòng Văn hóa -Xã hội trong tham mưu, tư vấn, hoạch định chính sách và đưa ra những quyết định hành chính trong tổ chức, điều hành các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, du lịch và xây dựng nếp sống văn hóa gia đình, phù hợp với xu thế phát triển chung của đất nước và tình hình thực tiễn tại địa phương.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả

Nhiệm vụ quản lý văn hóa của cấp xã trước khi sáp nhập

Trước thời điểm ngày 1/7/2025, căn cứ Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 (sửa đổi năm 2019) và Luật Tổ chức Chính phủ (2015), UBND cấp xã không có các phòng ban trực thuộc mà chỉ có các chức danh chuyên trách các mảng công việc thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của UBND cấp xã. Các mảng công việc với các chức danh chuyên trách tương ứng gồm: Công an, quân sự, văn phòng - thống kê, địa chính - xây dựng - đô thị - môi trường, tài chính - kế toán, tư pháp - hộ tịch, văn hóa - xã hội.

Về nhiệm vụ quản lý hoạt động văn hóa, cấp xã, phường, thị trấn có nhiệm vụ xây dựng phong trào và tổ chức các hoạt động văn hóa, thể dục thể thao; tổ chức các lễ hội cổ truyền, bảo vệ và phát huy giá trị của các di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh ở địa phương theo quy định của pháp luật.

Việc chỉ đạo và thực thi nhiệm vụ quản lý văn hóa trên địa bàn các xã do Chủ tịch UBND xã trực tiếp chỉ đạo, điều hành và chịu trách nhiệm chính. Trong quá trình thực hiện, UBND sẽ giao quyền cho Phó Chủ tịch UBND phụ trách Văn - Xã đảm nhiệm nhiệm vụ chính. Ở cấp xã, phường, thị trấn không có định biên biên chế cứng cho vị trí cán bộ chuyên trách văn hóa mà một công chức văn hóa - xã hội sẽ phụ trách chung nhiều mảng, nhiều lĩnh vực, trong đó có văn hóa.

Việc thực hiện nhiệm vụ quản lý hoạt động văn hóa trên địa bàn xã có sự phối hợp chặt chẽ giữa Phòng Văn hóa - Thông tin cấp huyện và UBND cấp xã. Theo Thông tư số 08/2021/TT-BVHTTDL ngày 8/9/2021 của Bộ VHTTDL và Thông tư số 11/2022/TT-BTTTT ngày 29/7/2022 của Bộ TTTT quy định: Phòng Văn hóa - Thông tin có chức năng tham mưu, giúp UBND huyện thực hiện chức năng quản lý nhà nước về văn hóa; gia đình; thể dục, thể thao; du lịch; quảng cáo; báo chí; xuất bản, in và phát hành; phát thanh; thông tin điện tử; thông tin cơ sở; thông tin đối ngoại; bưu chính; viễn thông; công nghệ thông tin; chuyển đổi số trên địa bàn.

Nhiệm vụ quản lý văn hóa của cấp xã khi     sáp nhập

Kể từ ngày 1/7/2025, hệ thống chính trị cấp xã vận hành theo mô hình mới với tổng số biên chế dự kiến khoảng 60 người, chia thành 3 khối chính: Đảng ủy cấp xã (gồm Văn phòng, Ban Xây dựng đảng, Cơ quan ủy ban kiểm tra và Trung tâm chính trị (nếu có)); Chính quyền cấp xã gồm HĐND và UBND. Hội đồng nhân dân có các bộ phận giúp việc: Văn phòng HĐND và UBND, Ban Kinh tế - Ngân sách, Ban Văn hóa - Xã hội. UBND có các đơn vị giúp việc: Văn phòng HĐND và UBND, Phòng Kinh tế (đối với xã, đặc khu) hoặc Phòng Kinh tế, hạ tầng và đô thị (đối với phường và đặc khu Phú Quốc), Phòng Văn hóa - Xã hội, Trung tâm phục vụ Hành chính công); MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội gồm đại diện MTTQ, Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Hội Nông dân; Các thành phần khác như Công an, Ban Chỉ huy quân sự, các đơn vị sự nghiệp công lập (trường học, trạm y tế…).

Thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, các nhiệm vụ thuộc thẩm quyền quản lý của cấp huyện trước đây sẽ chuyển giao về cho cấp xã thực thi, trong đó có lĩnh vực văn hóa. Đối với các đơn vị sự nghiệp như Trung tâm Văn hóa hoặc Trung tâm Văn hóa - Thể thao, Nhà Thiếu nhi... ở cấp huyện được chuyển về cấp xã quản lý, thực hiện chức năng cung ứng dịch vụ sự nghiệp văn hóa, thể thao trên địa bàn xã, khu vực liên xã và các dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu trên địa bàn xã.

Về nhiệm vụ, quyền hạn của UBND xã trong quản lý VHTTDL

Nghị định số 137/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 2 cấp trong lĩnh vực VHTTDL quy định một số nhiệm vụ, quyền hạn của UBND cấp xã trong lĩnh vực VHTTDL, theo đó UBND xã có nhiệm vụ:

Tiếp nhận hồ sơ thông báo việc thành lập, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, giải thể, chấm dứt hoạt động thư viện (Điều 6); Tiếp nhận thông báo tổ chức biểu diễn nghệ thuật, tổ chức cuộc thi, liên hoan các loại hình nghệ thuật biểu diễn, tổ chức cuộc thi người đẹp, người mẫu (Điều 7); Tiếp nhận thông báo về việc chiếu phim công cộng (Điều 8); Đề nghị công nhận khu du lịch cấp tỉnh (Điều 10); Quản lý khai báo và hoạt động của cơ sở dịch vụ photocopy (Điều 11); Tổ chức thực hiện chiến lược, chương trình, kế hoạch phát triển thông tin cơ sở ở địa phương và thực hiện chế độ thông tin, báo cáo, thống kê hoạt động thông tin cơ sở (Điều 12); Cấp, sửa đổi, bổ sung, gia hạn, cấp lại, thu hồi Giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động điểm cung cấp dịch vụ trò chơi điện tử công cộng (Điều 13).

Về nhiệm vụ, quyền hạn của Phòng Văn hóa - Xã hội cấp xã

Phòng Văn hóa - Xã hội là cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã thực hiện chức năng tham mưu, giúp UBND cấp xã quản lý nhà nước về văn hóa - xã hội ở địa phương theo quy định của pháp luật.

Về biên chế của Phòng Văn hóa - Văn hóa gồm 1 trưởng phòng, 1 phó trưởng phòng, số lượng cán bộ công chức do UBND cấp xã bố trí phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và tình hình thực tiễn tại địa phương. Phòng có con dấu riêng. Về vị trí việc làm, Phòng được định biên 8 vị trí, tương ứng các lĩnh vực: nội vụ; dân tộc, lao động, giáo dục và đào tạo; văn hóa, khoa học, thông tin; y tế.

Tại Khoản 3 Điều 15 Nghị định số 150/2025/NĐ-CP, Chính phủ quy định Phòng Văn hóa - Xã hội có nhiệm vụ tham mưu, giúp UBND cấp xã thực hiện chức năng quản lý nhà nước về 3 lĩnh vực: nội vụ, giáo dục và đào tạo, y tế và lĩnh vực văn hóa, khoa học và thông tin, trong đó lĩnh vực văn hóa, khoa học và thông tin gồm: văn hóa; gia đình; thể dục, thể thao; du lịch; quảng cáo; phát thanh truyền hình; báo chí; thông tin cơ sở; thông tin đối ngoại; hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển tiềm lực khoa học và công nghệ; sở hữu trí tuệ; tiêu chuẩn đo lường chất lượng; ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ; an toàn bức xạ và hạt nhân; bưu chính; ứng dụng công nghệ thông tin (không bao gồm an toàn thông tin, an ninh mạng); giao dịch điện tử; chính quyền số; kinh tế số, xã hội số và chuyển đổi số; hạ tầng thông tin.

Trên cơ sở Nghị định số 137/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 2 cấp trong lĩnh vực VHTTDL; Nghị định số 138/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực VHTTDL; Nghị định số 150/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và UBND xã, phường, đặc khu thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Bộ VHTTDL đã ban hành Thông tư số 10/2025/TT-BVHTTDL ngày 19/6/2025 hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Sở VHTTDL, Sở VHTT, Sở DL thuộc UBND cấp tỉnh; chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Phòng Văn hóa - Xã hội thuộc UBND cấp xã trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ VHTTDL, theo đó Phòng Văn hóa - Xã hội thuộc UBND cấp xã thực thi các nhiệm vụ cụ thể như: Quản lý dịch vụ trò chơi điện tử công cộng trên địa bàn; Quản lý lễ hội, Phê duyệt kế hoạch tổ chức ngày hưởng ứng quy mô cấp xã; Quản lý hoạt động quảng cáo; Quản lý, tổ chức các hoạt động biểu diễn nghệ thuật, tổ chức cuộc thi người đẹp, người mẫu; Quản lý, tổ chức hoạt động chiếu phim công cộng; Quản lý dịch vụ lưu trú, dịch vụ ăn uống, vũ trường, cửa hàng, cửa hiệu; Tổ chức giải thi đấu thể thao quần chúng ở cơ sở; Quản lý hoạt động thư viện cấp xã và thư viện trong các cơ sở giáo dục, thư viện tư nhân; Quản lý khai báo và hoạt động cơ sở dịch vụ photocopy; Tham mưu, giúp Chủ tịch UBND cấp xã về công tác gia đình và phòng, chống bạo lực gia đình. Hướng dẫn các tổ chức, đơn vị và nhân dân trên địa bàn xã thực hiện phong trào văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao; xây dựng nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội; xây dựng phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”; xây dựng và hướng dẫn xét tặng danh hiệu gia đình văn hóa, thôn, tổ dân phố văn hóa; tham mưu xây dựng xã, phường, đặc khu tiêu biểu; xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước; bảo vệ và phát huy các giá trị di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh và di sản văn hóa phi vật thể; quản lý, bảo vệ, tôn tạo, khai thác, sử dụng hợp lý và phát huy giá trị tài nguyên du lịch, môi trường du lịch, khu du lịch, điểm du lịch trên địa bàn; Tổ chức hoạt động thông tin đối ngoại.

Như vậy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã, phường, đặc khu đảm nhiệm thêm nhiều nhiệm vụ mới, trực tiếp giải quyết và xử lý những vấn đề nảy sinh trong lĩnh vực văn hóa trên địa bàn, tạo điều kiện thuận lợi cho các cá nhân, tổ chức, qua đó thúc đẩy văn hóa phát triển.

3.2. Thảo luận

Xã, phường, đặc khu hiện nay được sáp nhập ít nhất từ 2 đơn vị hành chính (xã, phường), thậm chí có phường mới được thành lập trên cơ sở diện tích, dân số của nhiều phường, xã, ví như phường Rạch Giá (tỉnh An Giang) được thành lập trên cơ sở sáp nhập 9 phường cũ trước đây. Sau khi sáp nhập, phường Rạch Giá có dân số 250.661 người (Nguyên Anh, 2025), là phường đông dân nhất nước. Việc sáp nhập, chuyển đổi từ mô hình chính quyền cũ sang mô hình chính quyền mới với địa bàn quản lý rộng, điều kiện về địa lý tự nhiên, truyền thống lịch sử, dấu ấn văn hóa có nhiều điểm khác biệt, vì thế cần có thời gian để cán bộ và người dân thích nghi với không gian, môi trường làm việc mới.

Việc xóa bỏ cấp huyện nhằm giảm khâu trung gian, cắt giảm thủ tục hành chính, đưa chính quyền gần dân, sát dân hơn, tuy nhiên số lượng biên chế của mỗi xã, phường, đặc khu hiện nay còn thấp, trong khi đó khối công việc lớn, với nhiều vấn đề mới, phức tạp nảy sinh khiến nhiều cán bộ bị áp lực tâm lý, hiệu quả xử lý công việc không như mong muốn. Bên cạnh đó, chính sách về cải cách tiền lương gắn với vị trí việc làm chậm được thực thi, ảnh hưởng phần nào đến tinh thần cống hiến của cán bộ, công chức. Do sự thay đổi về địa giới hành chính vị trí việc làm và sự dịch chuyển không gian sống, sinh hoạt khiến nhiều cán bộ gặp nhiều khó khăn trong việc xử lý, cân bằng giữa việc cơ quan và công việc gia đình.

Ở một số địa bàn khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trụ sở làm việc của đơn vị hành chính mới chưa được đầu tư đồng bộ, còn lạc hậu, xuống cấp; hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng bộ; dữ liệu dân cư thiếu sự liên kết, cập nhật, thông suốt giữa các sở ngành khiến cho việc giải quyết công việc của người dân, doanh nghiệp còn chậm trễ, chưa đáp ứng được sự kỳ vọng, mong đợi.

Phòng Văn hóa - Xã hội cấp xã cùng một lúc đảm nhiệm nhiều vụ quan trọng, liên quan mật thiết đến đời sống hằng ngày của người dân, trong khi đội ngũ cán bộ còn mỏng, thiếu, chưa được đào tạo đúng về chuyên môn, nghiệp vụ, chưa am hiểu hết thực tiễn đời sống văn hóa cộng đồng nên còn, lúng túng trong xử lý những vấn đề phức tạp, nhạy cảm.

Văn hóa là lĩnh vực rộng, liên quan trực tiếp đến truyền thống, bản sắc cộng đồng, tộc người. Trong quá trình xử lý công việc nếu không linh hoạt, am hiểu văn hóa tộc người và bản sắc địa phương rất dễ xảy ra sự bất đồng, mâu thuẫn, thậm chí là xung đột văn hóa, tiềm ẩn những nguy cơ về mất ổn định chính trị tại địa phương.

Để quản lý tốt các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, du lịch, giải trí tại địa phương, góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân trong bối cảnh mới, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó có những giải pháp cơ bản như:

Tiếp tục hoàn thiện thể chế quản lý văn hóa gắn với mô hình chính quyền địa phương hai cấp: đây là một trong những giải pháp trọng tâm nhằm khắc phục “điểm nghẽn của điểm nghẽn” khi cơ chế, chính sách pháp luật hiện còn thiếu đồng bộ, nhiều thủ tục chồng chéo, chưa thống nhất giữa các điều khoản quy định trong các bộ luật. Quản lý nhà nước về lĩnh vực, ngành cụ thể trên địa bàn xã mới điều quan trọng là cần công cụ là chính sách, pháp luật phù hợp theo hướng một bộ luật có thể giải quyết và xử lý được nhiều vụ việc. Vì thế để đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ tình hình mới, trong đó có công tác quản lý nhà nước về văn hóa, các cơ quan lập pháp, các bộ ngành cần tiếp tục nghiên cứu, tổng kết thực tiễn để xây dựng, ban hành cơ chế, chính sách phù hợp.

Để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về văn hóa ở cấp xã cần đổi mới mạnh mẽ tư duy về phân cấp, phân quyền, trao quyền cho cán bộ trực tiếp phụ trách lĩnh vực, ngành nghề, đồng thời có cơ chế giám sát, kiểm soát quyền lực để ngăn chặn, đẩy lùi những hành vi tiêu cực, tham nhũng, lãng phí khi thi hành công vụ.

Cần xác định rõ vị trí việc làm, các nhiệm vụ, công việc thuộc thẩm quyền xử lý của chính quyền UBND cấp xã trong lĩnh vực văn hóa. Đổi mới mạnh mẽ việc cải cách tiền lương để cán bộ yên tâm công tác và cống hiến.

Kiến tạo môi trường làm việc văn minh, hiện đại: môi trường, điều kiện làm việc tác động và ảnh hưởng lớn tâm lý và hiệu suất công việc của cán bộ, công chức, viên chức. Khi sáp nhập địa giới hành chính các xã, phường, đặc khu, việc lựa chọn và điều chỉnh trung tâm chính trị - hành chính là rất cần thiết liên quan đến việc giao dịch của các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp. Trong điều kiện hiện nay khi phần lớn các trung tâm hành chính tận dụng trụ sở cũ trong khi bộ máy làm việc được mở rộng, tăng cường. Vì thế việc nhanh chóng hiện đại hóa cơ sở vật chất, phòng làm việc, địa điểm tiếp công dân của cán bộ, công chức cấp xã cần sớm được nghiên cứu triển khai theo hướng đồng bộ, hiện đại, phù hợp với đặc trưng văn hóa vùng miền.

Hiện, nhiều đơn vị cấp xã, nhất là các xã vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số gặp khó trong bố trí, sắp xếp hệ thống phòng làm việc cho các phòng, ban chức năng chuyên môn khi lượng công dân đến giao dịch lớn, nhất là khu vực Trung tâm Hành chính công, Bộ phận một cửa, vì thế cần tăng cường nguồn lực đầu tư, hiện đại hóa cơ sở hạ tầng; bài trí không gian, phòng ốc hiện đại, tiện lợi, tạo nguồn cảm hứng và sự thỏa mái nhất cho cán bộ, công chức, viên chức khi thực thi nhiệm vụ.

Kiện toàn và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa cơ sở: Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc”, “Muôn việc thành công hoặc thất bại đều do cán bộ tốt hoặc kém” (Hồ Chí Minh, 2011, tr.309), vì thế quan tâm, chăm lo và phát triển đội ngũ cán bộ “vừa hồng, vừa chuyên” là trách nhiệm của các cấp ủy đảng, chính quyền. Hiện nay, lượng cán bộ văn hóa cơ sở còn mỏng, nhiều cán bộ phụ trách lĩnh vực văn hóa nhưng đến từ các chuyên ngành khác, chưa được đào tạo đúng về chuyên môn, nghiệp vụ. Vì thế để đảm nhiệm tốt nhiệm vụ mới, các xã, phường cần rà soát, kiện toàn đội ngũ cán bộ chuyên trách về văn hóa có năng lực, trình độ chuyên môn, am hiểu lĩnh vực và nắm vững địa bàn. Ưu tiên cho cán bộ được đi đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ, có năng lực làm việc trong môi trường hiện đại, thích ứng linh hoạt trong bối cảnh mới.

Song song với nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ văn hóa, các xã, phường, đặc khu cần có chính sách thu hút sự tham gia của người dân, nhất là già làng, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng phối hợp cùng cán bộ văn hóa, chính quyền tham gia quản lý, phát triển văn hóa ở địa phương.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin: Song song với hiện đại hóa cơ sở hạ tầng, tạo không gian, môi trường làm việc lành mạnh, nhân văn, hiện đại thì các xã, phường, đặc khu phải đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, kết nối và đồng bộ hóa dữ liệu, thông tin dân cư, số liệu về đất đai; từng bước làm chủ không gian, môi trường số; kiểm soát tốt dữ liệu, bảo mật thông tin, đảm bảo an ninh, an toàn cho cơ quan và quyền lợi chính đáng của người dân.

Đối với lĩnh vực văn hóa, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong số hóa, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn, ứng dụng công nghệ thông tin trong các hoạt động văn hóa, văn nghệ, mang đến nguồn cảm hứng mới trong tiếp nhận và thụ hưởng văn hóa của người dân.

4. Kết luận

Phát triển trong bối cảnh mới, quản lý nhà nước về văn hóa ở xã, phường, đặc khu có nhiều điều kiện thuận lợi khi địa bàn được mở rộng, dư địa và tiềm năng phát triển lớn, đội ngũ cán bộ được củng cố tăng cường, ứng dụng công nghệ thông tin trong cải cách hành chính đạt được nhiều thành tựu, bên cạnh đó là sự quan tâm, ủng hộ của nhân dân, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị. Tuy nhiên bối cảnh mới, nhiệm vụ mới đặt ra nhiều thách thức cho chính quyền và đội ngũ cán bộ. Nhận diện những điểm nghẽn, những bất cập, trong đó có công tác quản lý nhà nước về văn hóa là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài. Kiện toàn và nâng cao năng lực quản lý của đội ngũ cán bộ văn hóa, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số là một trong những giải pháp quan trọng để mỗi cán bộ văn hóa tham mưu, quản lý và tổ chức tốt các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, du lịch, giải trí, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần cho nhân dân; phát huy nguồn lực văn hóa trong phát triển kinh tế, xã hội địa phương, góp phần đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.

______________________

TS NGUYỄN HUY PHÒNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 630, tháng 1-2026