Cuốn sách được biên soạn như một cuốn cẩm nang thực tiễn, cung cấp những kiến thức cơ bản, có hệ thống và dễ tiếp cận để người đọc nhanh chóng nhận diện các hình thức lừa đảo trực tuyến phổ biến hiện nay, từ đó có những ứng xử phù hợp để chủ động phòng tránh.
Theo thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ), Việt Nam hiện có khoảng 79,8 triệu người sử dụng internet, chiếm khoảng 78,8% dân số. Mật độ sử dụng mạng xã hội và dịch vụ trực tuyến cao hàng đầu khu vực đã tạo điều kiện thuận lợi để triển khai Chính phủ số và kinh tế số. Tuy nhiên, đây cũng là “mảnh đất màu mỡ” cho các đối tượng lừa đảo trực tuyến gia tăng cả về mức độ lẫn quy mô.
Thực tế cho thấy, các đối tượng tội phạm không chỉ nhắm vào những người thiếu hiểu biết về công nghệ như người cao tuổi, mà ngay cả những người trẻ thường xuyên tiếp cận thông tin cũng có thể trở thành nạn nhân. Các kịch bản lừa đảo được thiết kế đánh vào tâm lý sợ hãi (giả danh cơ quan công quyền), nhẹ dạ, lòng tham (đầu tư siêu lợi nhuận) hoặc sự thiếu cảnh giác. Chúng sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), deepfake, email giả mạo, ứng dụng độc hại và trang web lừa đảo để tạo lòng tin.
Hậu quả của vấn nạn này không chỉ dừng lại ở việc chiếm đoạt tài sản với số tiền lên đến hàng trăm triệu, hàng tỷ đồng, mà còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tâm lý cá nhân và trật tự, an toàn xã hội. Vì vậy, việc trang bị “lá chắn tri thức” thông qua cuốn sách này là một yêu cầu cấp thiết để bảo vệ an ninh quốc gia và hạnh phúc của mỗi người dân.
Nội dung cuốn sách được trình bày một cách hệ thống, ngắn gọn và súc tích, chia làm 2 phần chính nhằm đi từ việc hiểu rõ “đối thủ” đến việc xây dựng “phương án phòng vệ”.
Phần 1: Lừa đảo trực tuyến - Thực trạng, nguyên nhân và các hình thức. Phần này cung cấp cái nhìn toàn diện về bức tranh tội phạm mạng hiện nay. Các tác giả đã hệ thống hóa các kịch bản lừa đảo phổ biến nhất, giúp người đọc dễ dàng nhận diện:
Giả danh cơ quan chức năng: các đối tượng tự xưng là công an, viện kiểm sát, tòa án hoặc cán bộ điều tra để đe dọa, ép buộc người dân chuyển tiền.
Lừa đảo tài chính và đầu tư: mời gọi tham gia các dự án “siêu lợi nhuận”, mô hình đa cấp biến tướng, đầu tư tiền điện tử và tài sản ảo.
Lừa đảo trong thương mại điện tử: bán hàng online trá hình, tuyển cộng tác viên làm việc nhẹ lương cao.
Tấn công kỹ thuật số: lừa đảo qua email hoặc trang web giả mạo (Phishing); lừa đảo qua tin nhắn SMS chứa đường link độc hại (Smishing); lừa đảo thông qua các cuộc gọi điện thoại với kịch bản tinh vi (Vishing).
Lừa đảo tình cảm: sử dụng mạng xã hội để xây dựng mối quan hệ ảo nhằm mục đích cuối cùng là chiếm đoạt tài sản.
Cuốn sách nhấn mạnh rằng, các phương thức này ngày càng khó lường khi lợi dụng trí tuệ nhân tạo để tạo ra giao diện và nội dung gần giống với các tổ chức uy tín, khiến người dùng khó lòng phân biệt.
Phần 2: Phòng, chống lừa đảo trực tuyến - Thực trạng và giải pháp. Đây là phần trọng tâm giúp người đọc hình thành các kỹ năng tự bảo vệ mình. Cuốn sách không chỉ đưa ra các lý thuyết mà còn cung cấp những khuyến nghị thiết thực và bước đi cụ thể:
Kỹ năng bảo mật cá nhân: sử dụng mật khẩu mạnh và kích hoạt xác thực hai lớp (2FA) cho tất cả các tài khoản; cẩn trọng tuyệt đối khi chia sẻ thông tin cá nhân, đặc biệt là mã OTP và dữ liệu ngân hàng.
Nguyên tắc kiểm chứng: luôn xác minh nguồn tin và địa chỉ trang web trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch tài chính nào.
Tư duy cảnh giác: cảnh giác trước những thông tin khẩn cấp yêu cầu chuyển tiền ngay lập tức hoặc những lời mời gọi đầu tư có lợi nhuận cao bất thường.
Xử lý khi gặp sự cố: hướng dẫn các bước cần thực hiện khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo, bao gồm việc nhanh chóng liên hệ với ngân hàng và cơ quan chức năng để giảm thiểu thiệt hại.
Nhận diện và phòng, chống lừa đảo trực tuyến vượt qua một tài liệu nghiên cứu lý thuyết thông thường. Nó là một công cụ hỗ trợ đắc lực cho cộng đồng nhờ các đặc điểm nổi bật: Tính thực tế cao- phân tích dựa trên các kịch bản/ tình huống cụ thể, phổ biến trong đời sống hằng ngày; Dễ tiếp cận- cách trình bày rõ ràng, dễ hiểu, phù hợp với nhiều đối tượng độc giả khác nhau, từ người trẻ đến người cao tuổi; Hình thành thói quen an toàn- cuốn sách giúp người đọc không chỉ có kiến thức mà còn hình thành thói quen sử dụng internet lành mạnh và an toàn.
Trong kỷ nguyên số, “lá chắn” vững chắc nhất không chỉ nằm ở công nghệ mà còn nằm ở sự tỉnh táo và hiểu biết của mỗi cá nhân. Cuốn sách góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng môi trường mạng an toàn, minh bạch cho Việt Nam.
