Từ khóa: địa đạo Tam Giác Sắt ; giá trị văn hóa; du lịch di sản; điểm tham quan phổ biến.

Abstract: The Iron Triangle Tunnels zone is a historical site recognized by the Government as a National Monument since 1996 with unique historical and cultural values created during the Vietnam War. This article contributes to identify the value of the Iron Triangle Tunnels in developing heritage tourism. Some research methods are applied such as analysis and synthesis of secondary documents, semi-structured interviews and participant observation. Through analysis and synthesis of research documents and opinions exchanged by a number of stakeholders, it can be seen that the Iron Triangle Tunnels are a unique cultural heritage with great potential to develop and become a heritage tourism destination related to the old battlefield in the Vietnam War. Stakeholders need to “take action” in order to help this heritage site become a tourist attraction worthy of its value.

Keywords: Iron Triangle Tunnel; cultrual value; heritage tourism; popular attraction.

1. Đặt vấn đề

Địa đạo Tam Giác Sắt còn được gọi là địa đạo Tây Nam Bến Cát, hay tên gọi đầy đủ hơn là địa đạo Tam Giác Sắt Tây Nam Bến Cát tọa lạc tại phường An Điền, phường An Tây và xã Phú An của thị xã Bến Cát, tỉnh Bình Dương (cũ), trong đó khu di sản trung tâm được bảo tồn nằm trên địa bàn phường An Tây. Sau ngày 1/7/2025, tỉnh Bình Dương sáp nhập vào TP.HCM, địa đạo Tam giác sắt thuộc về phường Tây Nam, TP.HCM. Theo một số tài liệu, địa đạo Tam Giác Sắt được xây dựng từ năm 1948 trên địa bàn xã An Tây trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, được phát triển và mở rộng ra trên địa bàn hai xã Phú An và An Điền trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Hiện nay, địa đạo Tam Giác Sắt được bảo tồn trên một khu vực khá rộng trên địa bàn phường Tây Nam (trước đây là xã An Tây).

Hiện nay, du khách đến tham quan, tìm hiểu giá trị lịch sử, văn hóa tại đây không phải mua vé vào cổng hoặc bất kỳ dịch vụ nào. Khung giờ mở cửa từ 7h đến 11h và 13h30 đến 17h hằng ngày, trừ thứ Bảy, Chủ nhật trong tuần và các ngày lễ. Tuy nhiên, nếu khách tham quan đến có liên hệ trước với phường Tây Nam, thì phường sẽ cử thuyết minh viên xuống đón tiếp và thuyết minh những nội dung liên quan đến địa đạo Tam Giác Sắt một cách trang trọng và chu đáo.

Các hạng mục du khách có thể tham quan như: tượng Bà mẹ Việt Nam anh hùng, tượng anh du kích Nam Bộ, tượng đài Trung tâm khu di tích, Nhà tưởng niệm 1, Nhà tưởng niệm 2, Khu trưng bày chứng tích chiến tranh, hầm địa đạo chiến, Khu trưng bày dưới lòng địa đạo, mô hình địa đạo, hố bom B52, đài vọng cảnh, Khu tưởng niệm Trung đoàn Sài Gòn - Gia Định...

Theo kết quả khảo sát của các tác giả khi đến đây nghiên cứu vào tháng 11/2025, thì điểm tham quan địa đạo Tam Giác Sắt chưa được xúc tiến và khai thác như một điểm tham quan thông thường mở cửa đón khách quốc tế và nội địa. Chính vì vậy, việc nhận diện và phát huy giá trị di sản văn hóa của địa đạo Tam Giác Sắt trong du lịch vẫn chưa được xúc tiến trong thời gian qua.

2. Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nghiên cứu này, các tác giả sử dụng hai phương pháp nghiên cứu chủ yếu như: phương pháp nghiên cứu tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp; phương pháp nghiên cứu phỏng vấn bán cấu trúc. Bên cạnh đó, việc khảo sát các điểm di tích để thu thập tư liệu và trao đổi với những người mà các tác giả gặp gỡ tại địa đạo Tam Giác Sắt là một phương pháp nghiên cứu phụ làm tăng tính chân thực và trực quan của địa bàn nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu phân tích và tổng hợp tư liệu thứ cấp: Thông qua những tư liệu đã được xuất bản, in ấn và đăng tải trên các trang web chính thống, các tác giả xem xét vấn đề có liên quan đã được đề cập như thế nào để từ đó có thêm cái nhìn sát thực tiễn nhằm phát huy giá trị di sản địa đạo Tam Giác Sắt trong du lịch.

Phương pháp nghiên cứu phỏng vấn bán cấu trúc: Các tác giả đã tiến hành phỏng vấn 1 du khách là người Việt Nam (code TR01 - là một nữ sinh 22 tuổi đang theo học năm cuối tại một trường đại học tại Bình Dương); 3 người quản lý di tích ở địa phương (code LM01 - là nữ, 30 tuổi, quê ở xã Phú An, huyện Bến Cát, đang làm việc tại Bảo tàng tỉnh Bình Dương (cũ), với 7 năm kinh nghiệm, đảm nhiệm việc thuyết minh các điểm liên quan do Bảo tàng tỉnh Bình Dương quản lý; LM02 - là nữ, 35 tuổi, có quê quán ở Bình Dương, đang công tác tại Bảo tàng tỉnh Bình Dương, có trên 15 năm kinh nghiệm làm việc chuyên môn; LM03 - là nữ, 45 tuổi, có quê quán ở Bình Dương, đang công tác tại Bảo tàng tỉnh Bình Dương với hơn 20 năm kinh nghiệm trong nghề nghiệp); 1 người điều hành công ty du lịch chuyên khách inbound tiếng Anh (TM01 - là nam, 47 tuổi, anh tốt nghiệp Trường Đại học Văn Lang năm 2000, quê quán ở Đồng Nai, hiện đang sinh sống ở TP.HCM. Anh đã từng điều hành một công ty du lịch và về sau mở ra công ty du lịch riêng chuyên phục vụ khách inbound thị trường tiếng Anh. Anh làm điều hành công ty du lịch từ năm 2006 đến nay); 1 người điều hành bộ phận du lịch thị trường nội địa (TM02 - là nam, 53 tuổi, quê tại TP.HCM, giám đốc điều hành cho một công ty du lịch lớn ở TP.HCM với gần 30 năm trong lĩnh vực chuyên môn).

Qua ý kiến trao đổi với những người trả lời phỏng vấn, những vấn đề có liên quan đến việc nhận diện, bảo tồn và khai thác giá trị địa đạo Tam Giác Sắt được đặt ra. Từ đó, các tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy giá trị di sản địa đạo Tam Giác Sắt trong bối cảnh du lịch hội nhập quốc tế ngày càng sâu và rộng.

3. Kết quả và thảo luận

Địa đạo Tam giác sắt được nhận diện giá trị văn hóa và lịch sử vốn có của nó từ trong quá khứ của chiến tranh Việt Nam và đã được bảo tồn. Tuy nhiên, làm thế nào để phát huy giá trị của di sản này trong du lịch là một câu hỏi cần giải đáp. Một số câu hỏi được nhóm tác giả đặt ra để trao đổi với những người trả lời phỏng vấn với mong muốn tìm, nhận diện được những vấn đề có liên quan của điểm tham quan địa đạo Tam Giác Sắt hiện hữu.

Với câu hỏi: Anh/ chị đánh giá như thế nào về tiềm năng phát triển và thu hút du khách của địa đạo Tam Giác Sắt? nhóm tác giả nhận được những ý kiến: Địa đạo Tam Giác Sắt có tiềm năng khá lớn, xứng đáng trở thành một điểm tham quan trên hành trình tour của du khách trong và ngoài nước. Nếu được đầu tư, quảng bá đúng mức và đúng cách, nó có thể thu hút được nhiều du khách tới đây (trích biên bản phỏng vấn TM01). Tiềm năng đó có sức hấp dẫn, nhưng chưa trở thành điểm tham quan phổ quát như địa đạo Củ Chi (trích biên bản phỏng vấn TM02). Địa đạo Tam giác sắt là địa chỉ đỏ, là nơi những người lính tìm về chiến trường xưa, đồng thời là nơi giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ đặc biệt là đối tượng học sinh, sinh viên. Xây dựng các tour du lịch trải nghiệm kết hợp với một khu du lịch đã được các hãng lữ hành xây dựng và thu hút nhiều học sinh tham gia” (trích biên bản phỏng vấn LM02). Địa đạo Tam Giác Sắt là một di tích lịch sử quan trọng, có tiềm năng phát triển và thu hút du khách lớn. Di tích này không chỉ là nơi lưu giữ những dấu ấn lịch sử mà còn là một điểm đến độc đáo để tìm hiểu về quá khứ kháng chiến của dân tộc ta. Việc phát triển di tích này mang lại nhiều lợi ích cho địa phương, góp phần vào sự phát triển kinh tế, xã hội và giáo dục lịch sử cho cộng đồng” (trích biên bản phỏng vấn LM03).

Như vậy, các ý kiến trao đổi đều cho rằng địa đạo Tam Giác Sắt “có giá trị” và “thu hút được du khách”.

Với câu hỏi: Anh/ chị cần làm gì để phát huy giá trị di sản của địa đạo Tam Giác Sắt? TR01 cho rằng, cần có thêm nhiều hoạt động trải nghiệm tại di tích, các điểm ăn uống gần hoặc trong khuôn viên di tích. Cơ sở vật chất cần được nâng cấp. Ngoài ra, dịch vụ ăn uống, vui chơi, cơ sở lưu trú gần di tích để khách có nhu cầu có thể ở lại. Cần đầu tư cơ sở vật chất để cải thiện vì khuôn viên khu di tích hiện nay khá nắng. LM01 cho biết, hiện tại trong khuôn viên di tích có căng tin phục vụ khách nhưng cần có thêm một số dịch vụ khác như ăn uống, vui chơi - sinh hoạt, các hoạt động trải nghiệm khác để khách có thể trải nghiệm tại di tích với khoảng thời gian lâu hơn, ngoài việc tham quan, sinh hoạt cắm trại tại di tích. Cải thiện, sửa chữa về cơ sở vật chất tại di tích, một số hạng mục hiện tại bị xuống cấp. LM02 lại cho rằng, cần xây dựng thêm các dịch vụ đi kèm như nhà ăn, quán nước, khu du lịch sinh thái trải nghiệm như trồng lúa, đào mương, bắt cá… cho khách tham quan trải nghiệm một ngày tại di tích.

Ba trong sáu ý kiến trả lời phỏng vấn cho rằng, cần có cơ sở vật chất, dịch vụ ăn uống, và các hoạt động trải nghiệm khác để thu hút du khách. Đây là điều mà địa đạo Tam Giác Sắt chưa được đầu tư để phát triển thành một điểm tham quan di sản bình thường như những điểm tham quan khác đã và đang tồn tại.

Qua ý kiến của những người tham gia trả lời phỏng vấn cho thấy, tiềm năng và hiện trạng khai thác du lịch tại địa đạo Tam Giác Sắt. Tiềm năng của di sản thu hút du khách, nhưng hiện trạng về dịch vụ có liên quan tại một điểm đến vẫn chưa thể “biến” địa đạo Tam giác sắt thành một điểm tham quan phổ quát như địa đạo Củ Chi. Chính quyền địa phương cần quan tâm, tạo điều kiện cho du khách đến tham quan được linh hoạt hơn cũng như định hướng quảng bá và quyết tâm đưa địa đạo Tam Giác Sắt thành một điểm du lịch; các công ty du lịch xây dựng sản phẩm và đưa vào chương trình tham quan thường xuyên hơn đối với du khách trong và ngoài nước, chứ không chỉ là khách tham quan đến từ các đoàn thể, đoàn thành niên của các tổ chức với chương trình về nguồn hoặc tìm về “địa chỉ đỏ” như hiện nay.

Với câu hỏi: Theo anh/ chị, cần kiến tạo những hạng mục gì để đưa địa đạo Tam Giác Sắt trở thành sản phẩm du lịch?, TM01 cho biết: đây là một câu hỏi quan trọng và khó khăn. Tôi khó có thể trả lời được. Tuy nhiên, tôi có một số ý cần lưu ý. Để địa đạo Tam Giác Sắt trở thành một điểm tham quan mang tính phổ quát và đích thực, cần có sự chung tay hợp tác và đồng thuận vừa mang tính cam kết, vừa mang tính kiên trì để thực hiện trong một thời gian dài của các bên liên quan. LM03 cho biết, cần phối hợp với các ngành, địa phương xây dựng kế hoạch trùng tu, tôn tạo di tích theo hướng khu du lịch về nguồn, sinh thái để giúp cho du khách cũng như người dân tham quan, học tập, vui chơi, giải trí... Tuy nhiên, đó là những kế hoạch dài hạn, theo lộ trình. Trước mắt, để thu hút khách du lịch tại điểm tham quan cần bổ sung thêm các dịch vụ như: sử dụng các thiết bị công nghệ như máy thuyết minh, video, mô hình thực tế ảo để giới thiệu di tích một cách sống động và thu hút; thiết kế các sản phẩm lưu niệm mang tính đặc trưng của di tích; xây dựng căn tin, nhà nghỉ chân để phục vụ nhu cầu cho du khách tham quan. Riêng TM02, với cái nhìn của một người làm du lịch lâu năm, anh chỉ ra những điểm “nghẽn” hiện nay cần khắc phục để đưa địa đạo Tam Giác Sắt thành một điểm tham quan như địa đạo Củ Chi đó là cần đầu tư quảng bá nhiều hơn và việc này đến từ chính quyền địa phương.

Như vậy, cơ quan quản lý địa đạo Tam Giác Sắt cần tạo điều kiện linh hoạt để các công ty du lịch và du khách tự do có thể tiếp cận điểm tham quan mà không cần phải xin phép để họ chủ động tìm đến và đưa điểm tham quan này vào chương trình tour du lịch như một phần sản phẩm du lịch mà họ xây dựng cho du khách. Thêm vào đó là việc liên kết với địa đạo Củ Chi để san sẻ quá tải lượng khách vào mùa cao điểm. Hoặc có thể kết hợp các điểm du lịch hiện có lân cận như nhà tù Phú Lợi, Khu du lịch Đại Nam, Trung Bảo tồn sinh thái Phú An, địa điểm trưng bày xác xe tăng cháy (năm 1974)…

4. Kết luận

Bài viết nghiên cứu việc nhận diện và phát huy giá trị của một di sản văn hóa đặc sắc được hình thành trong chiến tranh Việt Nam vào phát triển du lịch. Trước hết, các tác giả xác định địa đạo Tam Giác Sắt là di sản văn hóa và có thể trở thành sản phẩm của du lịch đặc thù. Thông qua phân tích và tổng hợp tư liệu thứ cấp, các tác giả phần nào nhận diện được giá trị đặc sắc của một di tích đã được công nhận là Di tích cấp quốc gia. Thêm vào những người tham gia trả lời phỏng vấn đưa ra ý kiến của họ về giá trị của địa đạo Tam Giác Sắt theo quan điểm riêng, từ đó khẳng định thêm giá trị đích thực và đặc sắc của một di sản văn hóa.

Do điều kiện tiếp cận ý kiến của du khách và một số bên liên quan còn hạn chế, nên bài viết chưa thể phản ánh một cách toàn diện việc phát huy giá trị di của địa đạo Tam Giác Sắt. Tuy nhiên, những ý kiến thu thập được và phân tích của các tác giả cũng đã cho thấy giá trị đặc sắc vốn có của địa đạo Tam Giác Sắt cũng như tiềm năng, cơ hội và thách thức khi “biến” nó thành một điểm tham quan phổ quát như địa đạo Củ Chi và các điểm tham quan bình thường khác ở Việt Nam. Thông qua bài viết, nhóm tác giả hy vọng việc nhận diện và phát huy giá trị địa đạo Tam Giác Sắt sẽ được bàn đến và trao đổi chi tiết hơn, sâu hơn trong tương lai qua các bài viết tiếp theo để mang lại cơ hội chuyển mình của điểm tham quan mang giá trị văn hóa và lịch sử đặc sắc này (1).

_____________________________

TS VÕ VĂN THÀNH - Ths TRẦN THỊ PHƯƠNG LINH - Ths ĐOÀN THỊ LỘC - Ths NGUYỄN HẢI MINH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 630, tháng 1-2026