Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang (trực thuộc Sở VHTT TP.HCM) hình thành năm 1976 từ sự hội tụ của Đoàn Cải lương Giải phóng, Đoàn Cải lương Nam Bộ và lực lượng nghệ sĩ tại chỗ. Qua 50 năm, nơi đây trở thành một địa chỉ quan trọng của sân khấu cải lương Nam Bộ, nơi nhiều thế hệ nghệ sĩ gặp gỡ, trưởng thành và tiếp nối nghề.
Gia tài không chỉ để lưu giữ
Tại tọa đàm “Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang: 50 năm hình thành và phát triển”, NSND Thoại Miêu, đạo diễn - NSƯT Hoa Hạ, NSƯT Lê Thiện, nhà báo Thanh Hiệp... đã chia sẻ những ký ức, câu chuyện gắn với Nhà hát qua từng chặng đường. Những hồi ức ấy không chỉ khắc họa một chặng đường nửa thế kỷ mà còn cho thấy sức sống của Nhà hát được tạo nên trước hết từ những người nghệ sĩ tâm huyết, "máu lửa" với nghệ thuật cải lương, dù phải trải qua biết bao khó khăn, thăng trầm.
Cùng nhìn lại hành trình ấy, NSƯT Phan Quốc Kiệt - Giám đốc Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang nhận định, dấu ấn của nhà hát không chỉ nằm ở những vở diễn thành công mà còn ở quá trình quy tụ, đào tạo và trao truyền nghề. Mỗi thế hệ lãnh đạo, nghệ sĩ đều để lại dấu ấn riêng, góp phần tạo nên giá trị của nhà hát hôm nay.
Bước sang giai đoạn mới, khi công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang tác động ngày càng sâu vào đời sống văn hóa, ảnh hưởng đến thị hiếu khán giả đương đại, Nhà hát cũng đứng trước những cơ hội và thách thức.
“Chúng ta đã kế thừa một gia tài đồ sộ mang tên Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang. Việc của chúng ta là phải gìn giữ, sử dụng gia tài đó như thế nào cho hiệu quả và tiếp tục trao truyền cho thế hệ tương lai” - NSƯT Phan Quốc Kiệt chia sẻ.
Theo nhà nghiên cứu, TS Bùi Thị Hoa - Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Nam, cụ thể “gia tài” ấy là di sản lịch sử hình thành từ sự hội tụ của nhiều lực lượng nghệ sĩ; những biểu tượng, ký ức tạo nên vị thế của nhà hát như một “thánh đường” cải lương; hệ thống tư liệu, hiện vật và trên hết là những giá trị được truyền nối qua nhiều thế hệ.
Nằm ở khu vực trung tâm thành phố, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang có thể trở thành một điểm đến văn hóa, tham gia vào hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, du lịch và kinh tế đêm.
TS Bùi Thị Hoa gợi ý mô hình nhà hát đa chức năng, bên cạnh không gian biểu diễn còn có phòng truyền thống, không gian tư liệu và ký ức, cà phê văn hóa cải lương, khu lưu niệm, không gian trải nghiệm phục trang, chụp ảnh và giao lưu với nghệ sĩ. Khi đó, khán giả không chỉ đến nhà hát để xem một suất diễn mà còn có thể bước vào một không gian văn hóa cải lương, tìm hiểu lịch sử, gặp gỡ nghệ sĩ và trải nghiệm những giá trị được tạo dựng qua nhiều thế hệ.
Cải lương cũng có thể trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa nếu được tổ chức bài bản. Ths Trần Trường Huy - Viện Nghiên cứu Du lịch Xã hội cho rằng, khách quốc tế có thể quan tâm đến cải lương bởi đây là loại hình nghệ thuật đặc trưng của Việt Nam. Tuy nhiên, để sự quan tâm ấy trở thành nhu cầu đến Nhà hát, cần có một sản phẩm cụ thể: chương trình khoảng 45 phút, lịch diễn ổn định, phương thức mua vé thuận tiện, nội dung phù hợp với khách quốc tế nhưng vẫn giữ được chất cải lương.
Sau suất diễn, trải nghiệm có thể mở rộng qua hoạt động xem nghệ sĩ hóa trang, thử trang phục, tìm hiểu nhạc cụ dân tộc, giao lưu với nghệ sĩ, thưởng thức ẩm thực và mua quà lưu niệm.
“Công ty du lịch đưa khách đến thì họ không làm đâu, chúng ta phải thực hiện một sản phẩm cụ thể, chất lượng, đáp ứng nhiều điều kiện kèm theo như lịch diễn cố định, tiếp cận mua vé dễ dàng, đáp ứng những tiêu chuẩn tốt của một sản phẩm văn hóa - du lịch thì mới bán được sản phẩm của mình” - Ông Huy nói.
Từ những tham luận của tọa đàm, một hướng đi được đặt ra khá rõ: bảo tồn cải lương không chỉ là giữ lại một vở diễn, một lớp nghệ sĩ vang bóng hay những tư liệu của quá khứ, mà phải tìm cách để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Đó có thể là một “nhà hát mở”, kết nối biểu diễn với đào tạo, sân khấu thiếu nhi, phát triển công chúng và xã hội hóa; đồng thời mở rộng liên kết với các không gian sáng tạo, công nghệ, du lịch văn hóa và kinh tế đêm. Xa hơn, nhà hát có thể từng bước trở thành một tổ hợp sáng tạo văn hóa, nơi giá trị truyền thống được bảo tồn nhưng không đứng yên.
Đổi mới để cải lương tiếp tục sống
Tổng kết tọa đàm, NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy - Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM, cho biết những đóng góp từ các tham luận, ý kiến sẽ được tiếp thu để xây dựng kế hoạch phát huy giá trị Nhà hát Trần Hữu Trang trong thời gian tới.
Bà nhắc đến tinh thần “cải cách hát ca theo tiến bộ”, một đặc tính từng giúp cải lương liên tục vận động trong lịch sử. Theo bà, kế thừa không có nghĩa là lặp lại. Cải lương từng nhiều lần tìm kiếm những cách biểu đạt mới qua các thể nghiệm như Kim Vân Kiều, Chiếc áo thiên nga, Rồng Phượng.
“Chúng ta sẽ dàn dựng trở lại những tác phẩm kinh điển theo hơi thở thời đại ra sao, hay thể nghiệm mới nào đưa sân khấu cải lương kết hợp với các loại hình đương đại khác? Điều đó cần được nghiên cứu để làm sao hài hòa nhất, cải lương không bị tổn thương, vẫn giữ được bản sắc của mình” – NSND Thanh Thúy nói.
Ở cương vị nhà quản lý, NSND Thanh Thúy chia sẻ một số nhiệm vụ, giải pháp đề nghị nhà hát nghiên cứu, thực hiện trong thời gian tới. Đó là việc bảo tồn gắn với sáng tạo, đổi mới vì thị hiếu khán giả đã có sự thay đổi nên cần có cách phù hợp để xây dựng lớp công chúng mới.
Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM cho biết, Nhà hát Trần Hữu Trang đã trình đề án sân khấu du lịch dự kiến mang tên Sắc Việt, sử dụng chất liệu nghệ thuật cải lương và dự kiến hợp tác với một doanh nghiệp. Thời gian rất gần sẽ có đề án phát triển sân khấu du lịch tại nhà hát này.
Cùng với đó là kế hoạch phát triển nguồn nhân lực sáng tạo và bồi dưỡng khán giả. Kế hoạch phát triển nghệ thuật học đường đang được thành phố chuẩn bị triển khai, ngay năm học 2026-2027, các loại hình nghệ thuật truyền thống sẽ được giới thiệu trong trường học với sự tham gia của Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang.
Chuyển đổi số và hiện đại hóa quản trị cũng được xem là yêu cầu quan trọng. NSND Thanh Thúy cho rằng nhà hát cần tăng cường tính tự chủ, năng động trong phạm vi được giao, đồng thời kết nối các nguồn lực, trong đó có nguồn lực xã hội hóa. Đề nghị nhà hát mở rộng liên kết, dàn dựng và đồng biểu diễn với các sân khấu xã hội hóa; mở rộng thị trường, quảng bá quốc tế để đưa cải lương đến với kiều bào và bạn bè quốc tế.
Sở VHTT TP.HCM cùng các đơn vị đang xây dựng hệ thống dữ liệu lớn về nghệ thuật truyền thống. “Chúng ta có thể hình dung nó như một thư viện số và khai thác dữ liệu dùng chung gồm kho tác phẩm, tác giả, nghệ sĩ… dần hình thành một bảo tàng số về nghệ thuật sân khấu cải lương, dễ dàng cho công chúng tiếp cận với các tài nguyên quý giá này” – NSND Thanh Thúy nói.
Lễ kỷ niệm 50 năm thành lập Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang sẽ được tổ chức vào ngày 19/9, tiếp đó là chương trình nghệ thuật Nửa thế kỷ vang vọng hồn dân tộc (26/9) và Những vở diễn tiếp nối di sản (tháng 10) với các vở diễn nổi tiếng được phục dựng là Cây sầu riêng trổ bông và Tô Ánh Nguyệt cùng tái diễn các vở từng tạo dấu ấn như Khách sạn hào hoa, Tiếng trống Mê Linh, Tiếng hò sông Hậu, San hô đỏ...
