Tôi về thăm buôn Mlăh (xã Phú Cần, nay là xã Phú Túc, tỉnh Gia Lai) giữa những ngày đất trời cao nguyên giao hòa. Tại đây, tôi được gặp ông Kpă Bưn (64 tuổi) một nghệ nhân Jrai có tiếng: ông không chỉ đánh chiêng giỏi mà còn có tài múa trống điệu nghệ được nhiều người biết đến. Ông hiện diện hầu như trong tất cả các lễ hội quan trọng ở địa phương.

Câu chuyện của chúng tôi kéo dài mải miết bởi những thông tin thú vị về người đàn ông dành cả cuộc đời với tình yêu văn hóa dân tộc. Những câu chuyện kể về các nghệ nhân tài ba sinh sống trên vùng đất này là nét cộng sinh khiến cho các ngôi làng Jrai truyền thống nằm giữ núi non điệp trùng thêm phần huyền hoặc níu chân du khách tìm đến trải nghiệm.

Trò chuyện, nghệ nhân Kpă Bưn chia sẻ: Ông lớn lên theo tiếng cồng chiêng vang vọng núi đồi và được theo cha đi khắp các lễ hội ở buôn làng, từ đó tình yêu dành cho văn hóa dân tộc cứ lớn dần theo năm tháng. Nói về cột mốc đáng nhớ nhất trong đời là khi ông tự mày mò làm nên chiếc trống đầu tiên, dần trở thành một nghệ nhân chế tác và múa trống điệu nghệ để lại dấu ấn riêng trong các lễ hội, sự kiện. Trong gia đình ông, vật quý giá nhất là bộ chiêng cổ và những chiếc trống, trong đó có một chiếc ông quý nhất, là bạn đồng hành cùng ông trong những dịp quan trọng.

Theo phong tục của người dân bản địa, mỗi khi tiếng trống vang lên là báo hiệu trong làng sẽ có sự kiện đặc biệt. Nó là tiếng trống báo hiệu họp làng, thông báo những lễ hội sắp diễn ra hoặc để cảnh báo thiên tai, thú dữ… Trong các lễ hội, tiếng trống đóng vai trò quan trọng góp phần tạo nên bầu không khí trang trọng, thiêng liêng, là cầu nối giữa con người với thần linh, tổ tiên. Vì thế, trống không chỉ là một loại nhạc cụ đơn thuần mà được xem như vật thiêng trong đời sống tâm linh và tinh thần của cộng đồng dân cư.

Chia sẻ về cách làm trống, nghệ nhân Bưn cho biết: Để hoàn thiện một chiếc trống chuẩn về kiểu mẫu và âm thanh tương đối khó, kỳ công và mất nhiều thời gian. Thân trống được tạo nên bởi một cây gỗ vuông vức dài khoảng 50cm, sau đó xử lý và đục bỏ phần ruột cho rỗng. Quan trọng nhất là xử lý không để cho mặt trống bị nứt, bởi nó quyết định thanh âm của trống. Phải chọn được loại da bò hoặc trâu già để căng tròn theo viền trống. Cách để thông hơi trên mặt trống là tạo một lỗ nhỏ để phát ra âm thanh trầm bổng, tạo ra nhịp điệu mong muốn khi đánh.

“Việc chế tạo trống đòi hỏi sở hữu đôi tay khéo léo và có khả năng thẩm âm tốt để làm thành chiếc trống phát ra nhịp độ âm thanh khác nhau, tinh tế. Mỗi loại trống trong quá trình chế tác đều theo ý đồ của nghệ nhân, bởi mỗi chiếc lại được dùng trong những lễ hội riêng” - nghệ nhân Bưn cho hay.

Không chỉ chế tác trống thành thục và đẹp mắt, nghệ nhân Kpă Bưn còn nắm giữ kỹ thuật đánh trống điêu luyện. Mỗi khi ông biểu diễn cùng trống, người ta như đang múa một điệu trống nghệ thuật vậy.

Về kỹ thuật đánh trống, nghệ nhân Bưn chia sẻ: Có thể dùng 2 chiếc dùi đầu được bọc vải hoặc cao su, dùng lực đánh vào mặt trống theo nhịp của tiếng cồng, tiếng chiêng. Hoặc cũng có thể dùng 2 tay, với sự rung cảm và “chạm” của các ngón tay vỗ trực tiếp vào mặt trống. Lúc này, nhịp độ, âm thanh phát ra sẽ tùy vào kỹ thuật điêu luyện của người đánh, biết khi nào cần đánh nhẹ, trầm, lúc nào cần bổng, trong trẻo. Âm thanh này cũng tùy vào mỗi lễ hội, vui hay buồn sẽ phát ra nhịp độ khác nhau. Bởi vậy, để học được kỹ năng này đòi hỏi sự kiên trì và niềm đam mê thật sự với một loại hình nghệ thuật độc đáo .

Lần đầu tiên tôi được “tận mục sở thị” điệu múa trống của nghệ nhân Kpă Bưn là trong buổi phục dựng Lễ cúng cầu mưa ở buôn Mlăh (xã Phú Cần, nay là xã Phú Túc). Trời cao nguyên hôm đó xanh ngắt và cao vời vợi. Hình ảnh nghệ nhân Kpă Bưn dẻo dai, say sưa nhịp nhàng trong điệu múa trống hòa cùng âm thanh chiêng cồng vang vọng, nhịp xoang rộn ràng ngày hội hôm đó vô vùng ấn tượng và đặc sắc, đã tạo nên điểm nhấn độc đáo trong buổi lễ thiêng liêng.

Trong buổi lễ, chiếc trống to được đặt nghiêng cố định trên một kệ gỗ. Lúc này, nghệ nhân Bưn với phong thái tự tin, mạnh mẽ, sử dụng linh hoạt cả hai tay và đôi chân nhún nhảy theo nhịp chiêng đang diễn tấu. Tiếng trống đôi khi được đánh lên từng hồi giòn giã báo hiệu sự kiện trọng đại của làng, gửi gắm ước vọng về một cuộc sống đủ đầy, an vui. Trong nghi lễ, tay ông cầm chiếc dùi, lúc thì tiến vào gần gõ lên mặt trống, khi lại đánh vào thân trống mềm dẻo, nhanh nhẹn. Đôi lúc ông bước ra xa gõ xuống đất, bước sang phải, rồi sang bên trái tạo nên khúc hòa tấu nhịp nhàng mà hứng khởi, rộn ràng thể hiện tinh thần đoàn kết và niềm vui của cộng đồng trong ngày hội làng.

Nghệ nhân Kpă Bưn là người có kinh nghiệm, am tường sâu sắc về văn hóa truyền thống, rất tích cực tham gia các phong trào của địa phương. Trong ngôi nhà sàn đã vương màu thời gian từ thời cha ông để lại, ngoài chiêng, trống, ông còn gìn giữ nhiều nét văn hóa đặc trưng như chiếc gùi đan bằng dây mây, chiếc khăn thổ cẩm được dệt thủ công… Ngoài tôi luyện bản thân mỗi ngày, ông còn nặng lòng với việc bảo tồn nghề truyền thống của dân tộc. Ông dành nhiều thời gian và tâm huyết để truyền dạy kỹ năng đánh cồng chiêng, chế tác và múa trống cho lớp trẻ tiếp nối. Nếu nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện của chính quyền địa phương nhân rộng nghề chế tác trống thành một sản phẩm văn hóa đặc trưng, chắc hẳn sẽ mang lại nhiều giá trị tốt đẹp, góp phần nâng tầm nghề truyền thống, thu hút du lịch tại điểm đến.

Thời gian qua, công tác bảo tồn, phát huy và trao truyền bản sắc văn hóa truyền thống cho thế hệ kế cận có sự chung tay đồng lòng của các nghệ nhân tài năng, người già chỉ cho người trẻ, người lớn dạy cho người nhỏ, cứ thế mà lan tỏa rộng rãi, gìn giữ hồn cốt cội nguồn.

Về làng, sau hành trình khám phá, được nghe kể những câu chuyện về đất và người tại nơi đến là trải nghiệm khó quên dành tặng lữ khách phương xa. Hoàng hôn buông xuống con đường làng đẹp như tranh vẽ, rời miền đất nắng gió nhưng vô cùng thi vị, lòng tôi vẫn còn nhiều vấn vương!.

 Bài và ảnh: VÕ THANH THẢO

Nguồn: Tạp chí VHNT số 640, tháng 4-2026