Tết không ai nhắc nhở ai nhưng cứ đến hẹn lại lên, nhà nào cũng mâm cao cỗ đầy. Do phong thổ và vị trí địa lý mà mỗi vùng miền đều có những món ăn cổ truyền khác nhau. Miền Bắc có bánh chưng, thịt đông lạnh, miến Nam có bánh tét, thịt kho nước dừa, miền Trung có tré, dưa món…
Cái ăn ngày Tết không chỉ đơn thuần là vấn đề ẩm thực mà còn là văn hóa, là tâm hồn của người Việt. Từ xa xưa, mâm cơm ngày Tết của người Việt đã trở thành một nếp sống văn hóa, con người không chỉ ăn no, ăn ngon, ăn bổ dưỡng mà còn mang ý nghĩa đoàn viên, cháu con sum vầy và tưởng nhớ tổ tiên. Trong vài thập kỷ trở lại đây, vấn đế văn hóa ẩm thực được xã hội đặc biệt quan tâm. Nền kinh tế thị trường đã mở ra nhiều hướng tiếp cận với văn hóa ẩm thực, bao gồm cách chọn lọc và chế biến món ăn, cách trang trí và bày biện. Để thưởng thức, con người dùng cả ngũ giác để cảm nhận món ăn.
Đất nước ta giàu sản vật, nhiều món ăn thơm ngon độc đáo nhờ sử dụng nhiều rau củ và gia vị. Nhiều chuyên gia ẩm thực tự hào cho rằng, ẩm thực Việt Nam có thể trở thành bếp ăn của thế giới. Chính gia vị là liều thuốc hiệu nghiệm. “Con gà cục tác lá chanh”, cá trê nước mắm gừng, chuột xào rau mò om, hột vịt lộn rau răm, lươn um lá nhàu, cá bống kho tiêu bỏ mỡ bỏ hành…là sự kết hợp hài hòa trong việc dưỡng sinh và chữa bệnh. Chỉ cần một trái ớt và một củ tỏi thôi món ăn cũng trở thành phong vị. Có thể nói rau sống, đặc biệt là rau thơm đóng vai trò quan trọng, nó vừa ngon miệng vừa có lợi cho sức khỏe. Nhưng nếu chế biến không đúng cách, lạm dụng chất béo, rau nhiễm hóa chất sẽ trở thành vô bổ, nhất là ba ngày Tết thức ăn dồi dào, thừa chất béo như thịt mỡ, giò chả, nem bì... dễ sinh ra chán ngấy, đầy bụng, khó tiêu.
Theo y học cổ truyền, người Việt đặc biệt chú trọng tính âm dương trong từng món ăn. Chẳng hạn món gà luộc kèm với lá chanh (miền Bắc), rau răm (miền Nam) tạo nên sự cân bằng về âm dương. Hay như món bánh chưng nhân thịt mỡ, béo kèm thêm dưa hành hơi cay, mùi hăng, có tác dụng kích thích tiêu hóa. Nồi thịt kho tàu ở miền Nam gồm thịt và trứng (dương tính) kèm với nước dừa (âm tính) tạo nên sự trung hòa. Món khổ qua (mướp đắng) nhồi thịt rất có lợi cho tiêu hóa vì khổ qua mát, giải nhiệt, làm giảm độ béo của thịt.
Người Việt rất chú trọng đến việc ăn uống điều độ, mùa nào thức nấy, ăn chín uống sôi. Đặc biệt Mùa Xuân dương khí thịnh, tiết trời ấm áp, trong ăn uống thường chọn các thực phẩm giàu vitamin và giảm các chất béo. Ngoài cách chế biến, người Việt rất chú ý đến việc phối hợp các thức ăn, màu sắc, ngũ vị và cách trình bày sao cho thật bắt mắt khiến ai nhìn vào cũng thèm ăn. Tóm lại, ăn ngon và điều độ sẽ giữ được thể chất và tinh thần, sống lâu trăm tuổi.
Ẩm thực là đề tài muôn thuở vì ai cũng phải ăn để sống. Đặc biệt, món ăn ngày Tết giữ vai trò hệ trọng, từ màu sắc đến hương vị, từ chất liệu đến chế biến đều coi trọng. Vấn đề là ăn sao cho ngon miệng, bổ khỏe, kích thích vị giác và hợp khẩu vị. Ngày nay, thuật ăn uống không chỉ đảm bảo cho sức khỏe mà còn liên quan đến sự phát triển giống nòi và sự hưng thịnh của một quốc gia.
Bài và ảnh: HOÀI PHƯƠNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 631, tháng 1-2026
