Từ khóa: Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh; quản lý bảo tàng; phát triển du lịch.

Abstract: This study examines the management of museum in relation to tourism development from a multidisciplinary perspective that integrates museum studies, heritage management, and tourism studies. Based on a theoretical framework and an analysis of the current situation at the Sa Huynh Culture Museum in Hoi An Ward, the findings indicate that museum management has ensured its core functions of conservation, research, and education, while gradually becoming involved in Hoi An’s tourism value chain. However, the relationship between the museum and tourism remains largely dependent, as reflected in fluctuations in visitor numbers, a low proportion of domestic visitors, and limitations in experience management and linkage with the tourism market. On this basis, the article discusses the key challenges and proposes managerial implications aimed at integrating heritage conservation, cultural value enhancement, and sustainable tourism development, while emphasizing the role of disaster risk management as an essential component of museum management in the context of a coastal heritage city.

Keywords: Sa Huynh Culture Museum; museum management; tourism development.

1. Đặt vấn đề

Quản lý bảo tàng gắn với phát triển du lịch là vấn đề nghiên cứu cần thiết trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong bối cảnh phát triển du lịch hiện nay. Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh là một thiết chế văn hóa đặc thù, lưu giữ và trưng bày những giá trị khảo cổ học quan trọng của văn hóa Sa Huỳnh, một trong ba nền văn hóa tiền - sơ sử tiêu biểu của Việt Nam. Trong bối cảnh Hội An là không gian đô thị di sản có sức hút du lịch lớn, việc bảo tàng tham gia vào chuỗi giá trị du lịch văn hóa không chỉ góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch mà còn giữ vai trò quan trọng trong bảo tồn, truyền thông và phát huy giá trị di sản khảo cổ. Tuy nhiên, trên thực tế, hoạt động quản lý bảo tàng tại đây vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức như mô hình quản lý còn thiên về bảo tồn tĩnh, mức độ gắn kết với thị trường du lịch chưa cao, cách thức khai thác giá trị di sản còn hạn chế và chưa theo kịp yêu cầu phát triển du lịch bền vững.

Xét về phương diện nghiên cứu, các công trình trong và ngoài nước đã đề cập khá nhiều đến quản lý bảo tàng, quản lý di sản văn hóa và phát triển du lịch di sản. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu mới dừng lại ở việc phân tích vai trò của bảo tàng trong du lịch hoặc đề xuất giải pháp chung cho hệ thống bảo tàng, chưa đi sâu làm rõ mối quan hệ tương tác hai chiều giữa quản lý bảo tàng và phát triển du lịch trong một không gian di sản cụ thể. Đặc biệt, đối với các bảo tàng chuyên đề khảo cổ như Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh, các nghiên cứu còn thiếu cách tiếp cận tích hợp, vừa xem xét yêu cầu bảo tồn giá trị khoa học của hiện vật, vừa phân tích các yêu cầu về trải nghiệm du lịch, quản trị khách tham quan và quản lý rủi ro phát sinh từ hoạt động du lịch. Đây chính là khoảng trống nghiên cứu mà đề tài hướng tới bổ sung.

Từ những phân tích trên, vấn đề khoa học trung tâm mà bài viết đặt ra là: làm thế nào để quản lý Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh theo hướng gắn kết hiệu quả với phát triển du lịch, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu bảo tồn di sản, phát huy giá trị văn hóa và đáp ứng nhu cầu của du khách trong bối cảnh phát triển du lịch đô thị di sản Hội An. Việc giải quyết vấn đề này không chỉ có ý nghĩa đối với riêng bảo tàng mà còn góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho quản lý các bảo tàng chuyên đề trong các đô thị di sản ở Việt Nam.

Trên cơ sở đó, mục tiêu nghiên cứu của bài viết nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý bảo tàng gắn với phát triển du lịch, đặc biệt trong bối cảnh bảo tàng khảo cổ; phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh trong mối quan hệ với hoạt động du lịch tại Hội An; chỉ ra những vấn đề đặt ra và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả gắn kết giữa bảo tàng và du lịch; đề xuất một số định hướng và hàm ý quản lý nhằm nâng cao hiệu quả quản lý bảo tàng gắn với phát triển du lịch theo hướng bền vững.

2. Phương pháp nghiên cứu

Với mục tiêu nghiên cứu đã xác định, bài viết sử dụng cách tiếp cận nghiên cứu định tính là chủ đạo, kết hợp nhiều phương pháp cụ thể nhằm bảo đảm tính khoa học và thực tiễn. Trước hết, phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu được sử dụng để hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý bảo tàng, phát triển du lịch và mối quan hệ giữa hai lĩnh vực này. Phương pháp nghiên cứu trường hợp được áp dụng đối với Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh nhằm làm rõ đặc điểm, bối cảnh và thực trạng quản lý trong không gian du lịch Hội An. Bên cạnh đó, phương pháp quan sát thực địa được sử dụng để thu thập thông tin thực tiễn về hoạt động quản lý, khai thác phục vụ du lịch và những vấn đề phát sinh. Cuối cùng, phương pháp phân tích đánh giá được vận dụng để đối chiếu giữa lý luận và thực tiễn, từ đó rút ra các nhận định và hàm ý quản lý phù hợp.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả

Cơ sở lý luận về quản lý bảo tàng gắn với phát triển du lịch

Theo ICOM định nghĩa: “Bảo tàng là một thiết chế phi lợi nhuận, hoạt động thường xuyên, phục vụ xã hội, có chức năng nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn, diễn giải và trưng bày di sản hữu hình và vô hình. Mở cửa cho công chúng, bảo đảm khả năng tiếp cận và hòa nhập, bảo tàng thúc đẩy sự đa dạng và phát triển bền vững. Các bảo tàng vận hành và truyền thông một cách có đạo đức, chuyên nghiệp và với sự tham gia của cộng đồng, mang đến những trải nghiệm đa dạng cho giáo dục, thưởng thức, suy ngẫm và chia sẻ tri thức” (ICOM, 2022, tr.13).

 Luật Di sản Văn hóa Việt Nam định nghĩa: “Bảo tàng là thiết chế văn hóa thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, sưu tầm, kiểm kê, tư liệu hóa, bảo quản, trưng bày, diễn giải, giáo dục, truyền thông di sản văn hóa, phục vụ nhu cầu tham quan, học tập, trải nghiệm về lịch sử, văn hóa, khoa học của công chúng và thúc đẩy phát triển bền vững” (2024, tr.2). Như vậy, quản lý bảo tàng là quá trình hoạch định, tổ chức, điều hành và kiểm soát các hoạt động nhằm bảo tồn, trưng bày, nghiên cứu, giáo dục và phục vụ công chúng một cách hiệu quả. Trong bối cảnh đương đại, quản lý bảo tàng còn được hiểu rộng hơn là quản trị tổng hợp góp phần vào phát triển xã hội và du lịch, bảo đảm bảo vệ hiện vật đồng thời thu hút, đáp ứng nhu cầu của công chúng và du khách.

Phát triển du lịch văn hóa là quá trình khai thác các giá trị văn hóa, bao gồm di sản vật thể và phi vật thể như một nguồn lực phát triển hoạt động du lịch, hướng tới mục tiêu bền vững cả về kinh tế, xã hội và môi trường. Du lịch văn hóa đòi hỏi sự cân bằng giữa khai thác để thu hút du khách và bảo tồn tính nguyên vẹn của di sản, trong đó bảo tàng đóng vai trò là điểm đến, không gian diễn giải di sản cho công chúng.

Quản lý bảo tàng gắn với phát triển du lịch được xây dựng trên nền tảng lý luận liên ngành giữa bảo tàng học, quản lý di sản văn hóa và du lịch học. Theo quan điểm bảo tàng học hiện đại, bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ và bảo tồn hiện vật mà còn là thiết chế phục vụ xã hội, thực hiện các chức năng trưng bày, giáo dục, truyền thông và phát huy giá trị di sản (Hooper-Greenhill, 1999; ICOM, 2007). Trong lý luận du lịch văn hóa, bảo tàng được xem là một điểm đến quan trọng, góp phần tạo ra trải nghiệm văn hóa cho du khách và hình thành sản phẩm du lịch đặc thù (McKercher & du Cros, 2002). Do đó, quản lý bảo tàng cần được tiếp cận theo hướng tích hợp, bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn di sản và khai thác phục vụ du lịch. Bên cạnh đó, lý thuyết quản lý di sản dựa trên giá trị nhấn mạnh việc nhận diện và cân bằng các giá trị khoa học, lịch sử, xã hội và kinh tế của di sản trong quá trình quản lý. Du lịch được coi là công cụ để gia tăng giá trị xã hội và nguồn lực cho bảo tồn, nhưng phải được kiểm soát nhằm tránh làm suy giảm giá trị cốt lõi của bảo tàng. Đồng thời, lý thuyết về trải nghiệm du khách trong bảo tàng cho thấy hiệu quả quản lý phụ thuộc vào mức độ đáp ứng nhu cầu tham quan, học hỏi và tương tác của công chúng. Những cơ sở lý luận này là nền tảng để nghiên cứu quản lý bảo tàng gắn với phát triển du lịch theo hướng bền vững.

Thực trạng về quản lý Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh gắn với phát triển du lịch

Dưới góc độ giá trị di sản, Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh giữ vai trò đặc biệt trong hệ thống bảo tàng và không gian di sản Hội An, bởi đây là nơi lưu giữ, trưng bày và diễn giải những giá trị khảo cổ học cốt lõi phản ánh sự hình thành sớm của cư dân cổ tại khu vực ven biển miền Trung. Giá trị của bảo tàng trước hết nằm ở giá trị khoa học và lịch sử, thể hiện qua hệ thống hiện vật gốc như đồ gốm, mộ chum, trang sức và công cụ sinh hoạt của cư dân Sa Huỳnh, góp phần làm rõ vị trí của Hội An trong tiến trình giao lưu văn hóa, thương mại khu vực. Bên cạnh đó, bảo tàng còn mang giá trị giáo dục và xã hội, khi trở thành không gian học tập, trải nghiệm di sản cho học sinh, sinh viên và cộng đồng địa phương, bổ sung chiều sâu văn hóa cho điểm đến du lịch Hội An vốn nổi bật với di sản kiến trúc đô thị cổ.

Theo báo cáo của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An trong năm 2025, công tác quản lý Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh tiếp tục được triển khai theo hướng bảo đảm các chức năng cốt lõi của bảo tàng. Hoạt động kiểm kê, lập hồ sơ hiện vật, bảo quản định kỳ và bảo quản phòng ngừa được thực hiện tương đối đồng bộ, góp phần bảo đảm an toàn lâu dài cho hiện vật. Công tác trưng bày và phát huy giá trị cũng có những điều chỉnh thông qua việc nâng cấp không gian trưng bày, tổ chức các hoạt động giáo dục di sản, trải nghiệm cho học sinh và truyền thông trực tuyến. Những hoạt động này cho thấy xu hướng quản lý bảo tàng không chỉ dừng ở bảo tồn tĩnh mà đã từng bước mở rộng sang phục vụ công chúng và hỗ trợ du lịch.

Trong các năm qua, Bảo tàng đã đón một lượng khách du lịch quốc tế và nội địa đến tham quan như sau:

Số liệu khách tham quan cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa hoạt động bảo tàng và sự phục hồi của du lịch Hội An. Giai đoạn 2020-2021, lượng khách giảm sâu, đặc biệt năm 2021 gần như chạm đáy, phản ánh tác động trực tiếp của đại dịch COVID-19 và sự phụ thuộc lớn của bảo tàng vào dòng khách du lịch. Từ năm 2022, cùng với quá trình mở cửa du lịch, lượng khách tăng trở lại, trong đó khách quốc tế tăng mạnh và đạt đỉnh vào năm 2023, cho thấy Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh đã được hưởng lợi từ sự phục hồi của thị trường du lịch quốc tế tại Hội An. Tuy nhiên, xu hướng giảm nhẹ của khách quốc tế giai đoạn 2024-2025 và tỷ lệ khách nội địa thấp, biến động không ổn định cho thấy mức độ gắn kết của bảo tàng với thị trường du lịch vẫn thiếu bền vững.

Ngoài ra, thực trạng quản lý bảo tàng ở trên cũng bộc lộ những hạn chế nhất định. Việc phát huy giá trị bảo tàng vẫn chủ yếu dựa vào dòng khách tham quan chung của phố cổ, chưa hình thành rõ các sản phẩm du lịch chuyên biệt gắn với văn hóa Sa Huỳnh. Hoạt động trưng bày còn nặng về giới thiệu hiện vật, trong khi diễn giải, kể chuyện di sản và trải nghiệm tương tác cho du khách còn hạn chế. Điều này cho thấy giá trị lớn của Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh chưa được khai thác tương xứng trong chuỗi giá trị du lịch Hội An, đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới công tác quản lý theo hướng gắn kết chặt chẽ hơn giữa bảo tồn di sản, giáo dục cộng đồng và phát triển du lịch bền vững trong thời gian tới.

Từ thực trạng trên, có thể chỉ ra một số vấn đề đặt ra trong quản lý bảo tàng gắn với du lịch như: sự phụ thuộc cao vào biến động của thị trường du lịch, đặc biệt là khách quốc tế; thiếu các sản phẩm, trải nghiệm chuyên biệt dành cho du khách, nhất là khách nội địa và khách quay lại; mức độ liên kết giữa bảo tàng với doanh nghiệp lữ hành, tuyến điểm du lịch và truyền thông du lịch còn chưa rõ nét. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả gắn kết giữa bảo tàng và du lịch bao gồm bối cảnh phục hồi du lịch sau dịch, chính sách quản lý di sản - du lịch của địa phương, nguồn lực tài chính và nhân sự bảo tàng, cũng như năng lực đổi mới trưng bày, diễn giải và quản trị trải nghiệm khách tham quan. Những yếu tố này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục đổi mới công tác quản lý Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh theo hướng gắn kết chặt chẽ hơn với phát triển du lịch bền vững tại Hội An.

3.2. Thảo luận

Kết quả phân tích thực trạng cho thấy công tác quản lý Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh đã có những chuyển biến tích cực theo hướng bảo đảm các chức năng cốt lõi của bảo tàng và từng bước mở rộng hoạt động phát huy giá trị phục vụ cộng đồng và du lịch. Tuy nhiên, sự gia tăng mạnh của khách quốc tế sau giai đoạn phục hồi du lịch, đi kèm với sự sụt giảm và tỷ lệ thấp của khách nội địa, phản ánh mối quan hệ giữa bảo tàng và du lịch tại Hội An còn mang tính phụ thuộc hơn là tích hợp chiến lược. Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh hiện vẫn chủ yếu được tiếp cận như một điểm tham quan bổ trợ trong tuyến phố cổ, thay vì là một sản phẩm du lịch văn hóa chuyên đề có khả năng thu hút độc lập và tạo trải nghiệm chiều sâu.

Ở góc độ quản lý di sản, cách tiếp cận hiện nay vẫn thiên về bảo tồn và quản lý chuyên môn, trong khi các yếu tố quản trị trải nghiệm, liên kết thị trường du lịch và đo lường hiệu quả phát huy giá trị còn hạn chế. Điều này cho thấy khoảng cách giữa mục tiêu bảo tồn di sản khảo cổ, vốn đòi hỏi sự thận trọng, kiểm soát chặt chẽ, với yêu cầu phát triển du lịch năng động, linh hoạt vẫn chưa được giải quyết một cách hài hòa. Bên cạnh đó, bối cảnh biến đổi khí hậu, thiên tai ngày càng gia tăng tại khu vực ven biển miền Trung đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tích hợp quản lý rủi ro thảm họa vào chiến lược quản lý bảo tàng, nhưng nội dung này hiện mới chỉ dừng ở mức ứng phó tình huống, chưa trở thành một cấu phần chiến lược trong quản lý tổng thể.

Từ những thảo luận trên, có thể rút ra một số hàm ý quan trọng cho quản lý Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh gắn với phát triển du lịch như sau:

Thứ nhất, cần chuyển từ mô hình quản lý bảo tàng mang tính bảo tồn đơn ngành sang mô hình quản lý tích hợp di sản - du lịch, trong đó bảo tàng được xem là một chủ thể chủ động trong hệ sinh thái du lịch văn hóa Hội An. Điều này đòi hỏi xây dựng chiến lược phát huy giá trị văn hóa Sa Huỳnh gắn với sản phẩm du lịch chuyên đề, tăng cường diễn giải di sản, kể chuyện lịch sử và phát triển trải nghiệm tương tác phù hợp với nhiều nhóm khách khác nhau, đặc biệt là khách nội địa và khách học đường.

Thứ hai, cần tăng cường liên kết quản lý giữa bảo tàng với doanh nghiệp lữ hành, cơ sở giáo dục và cộng đồng địa phương nhằm đa dạng hóa nguồn khách, giảm sự phụ thuộc vào thị trường quốc tế và nâng cao tính bền vững của hoạt động phát huy di sản. Công tác truyền thông, số hóa trưng bày và ứng dụng công nghệ cần được xem là công cụ quản lý quan trọng, không chỉ phục vụ quảng bá mà còn hỗ trợ quản trị trải nghiệm du khách.

Thứ ba, trong bối cảnh Hội An thường xuyên chịu tác động của bão, lũ lụt, xâm nhập mặn và độ ẩm cao, việc mở rộng quản lý Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh theo hướng tích hợp quản lý rủi ro thảm họa (Disaster Risk Management) là một yêu cầu mang tính chiến lược. Trước hết, quản lý rủi ro cần được lồng ghép vào toàn bộ chu trình quản lý bảo tàng, từ bảo quản hiện vật, quản lý không gian trưng bày đến tổ chức tham quan du lịch. Trên cơ sở đó, bảo tàng cần xây dựng kế hoạch quản lý rủi ro và ứng phó thảm họa chuyên biệt, phù hợp với đặc thù bảo tàng khảo cổ. Đây là những vấn đề được xem là một phần không thể tách rời của quản lý bảo tàng gắn với phát triển du lịch bền vững.

Những hàm ý và đề xuất trên không chỉ có ý nghĩa đối với Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh mà còn có thể mở rộng áp dụng cho các bảo tàng chuyên đề khác trong không gian đô thị di sản Hội An và các địa phương ven biển Việt Nam.

4. Kết luận

Nghiên cứu đã tiếp cận vấn đề quản lý Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh trong mối quan hệ với phát triển du lịch tại Hội An từ góc độ liên ngành, kết hợp giữa bảo tàng học, quản lý di sản và du lịch học. Trên cơ sở hệ thống hóa cơ sở lý luận và tổng quan các nghiên cứu liên quan, bài viết đã làm rõ vai trò đặc thù của Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh với tư cách là một bảo tàng chuyên đề khảo cổ, giữ vị trí quan trọng trong việc bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị văn hóa Sa Huỳnh, một lớp trầm tích văn hóa nền tảng của không gian di sản Hội An.

Phân tích thực trạng quản lý và số liệu khách tham quan giai đoạn 2020-2025 cho thấy mối quan hệ giữa bảo tàng và hoạt động du lịch tại Hội An có sự gắn kết rõ rệt, đặc biệt thông qua sự phục hồi mạnh của dòng khách quốc tế sau đại dịch. Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào thị trường du lịch, tỷ lệ khách nội địa còn thấp và xu hướng biến động của lượng khách cũng bộc lộ những hạn chế trong công tác quản lý, nhất là ở khía cạnh tích hợp bảo tàng như một sản phẩm du lịch văn hóa chuyên đề và quản trị trải nghiệm du khách. Điều này cho thấy giá trị khoa học, giáo dục và văn hóa của Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh chưa được khai thác tương xứng trong chuỗi giá trị du lịch Hội An.

Từ kết quả nghiên cứu, bài viết khẳng định sự cần thiết phải chuyển đổi mô hình quản lý bảo tàng theo hướng tích hợp, hài hòa giữa mục tiêu bảo tồn di sản khảo cổ, phát huy giá trị văn hóa và phát triển du lịch bền vững. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và gia tăng rủi ro thiên tai tại khu vực ven biển miền Trung, quản lý rủi ro thảm họa cần được xem là một cấu phần quan trọng trong quản lý bảo tàng, gắn chặt với chiến lược phát huy giá trị và tổ chức hoạt động du lịch. Những kết luận này không chỉ có ý nghĩa thực tiễn đối với Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh mà còn góp phần bổ sung luận cứ khoa học cho quản lý các bảo tàng chuyên đề trong không gian đô thị di sản ở Việt Nam theo hướng bền vững.

______________________________

TS ĐỖ THỊ NGỌC UYỂN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 633, tháng 2-2026