Buổi lễ có sự tham dự của đại diện lãnh đạo các ban, bộ, ngành Trung ương và địa phương cùng đông đảo các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, đại diện gia đình và hậu duệ của nhà trí thức yêu nước Nguyễn Quang Bích.

Nguyễn Quang Bích (1832-1890), vị quan triều Nguyễn, lãnh tụ kiệt xuất của phong trào Cần Vương chống Pháp ở vùng Tây Bắc Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Ông không chỉ là nhà yêu nước mà còn là nhà thơ, nhà văn, trí thức văn hóa lớn của dân tộc. Ở Nguyễn Quang Bích hội tụ đầy đủ những phẩm chất tiêu biểu của lớp trí thức yêu nước giai đoạn này. Ông là biểu tượng cho sự chuyển mình của tư tưởng Việt Nam trong giai đoạn giao thời: từ trung quân ái quốc đến lòng yêu nước gắn với ý thức độc lập dân tộc.

Nguyễn Quang Bích còn có tên là Ngô Quang Bích, tự là Hàm Huy, hiệu Ngư Phong. Ông sinh ngày 8/4 năm Nhâm Thìn, tức 7/5/1832. Quê hương ông là làng Trình Phố, huyện Trực Định, phủ Kiến Xương, tỉnh Nam Định, nay là làng Trình Nhất, xã Tiền Hải, tỉnh Hưng Yên.

Theo sử sách, Nguyễn Quang Bích thuộc dòng dõi họ Ngô Vương Quyền. Tại sao ông lại mang 2 họ như vậy? Nhà nghiên cứu, TS Ngô Quang Nam, hậu duệ cách ông 5 đời lý giải: “Cụ Nguyễn Quang Bích vốn họ Ngô, dòng dõi vua Ngô Quyền và Ngô Từ, khai quốc công thần nhà Hậu Lê, ông ngoại vua Lê Thánh Tông, nhưng cách Nguyễn Quang Bích 4 đời thì dòng họ di cư về vùng Thái Bình (ngày nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Và do cụ nội đổi sang họ ngoại là họ Nguyễn, để tri ân công ơn phù trợ, dưỡng dục, nên sử sách thường gọi cụ là Nguyễn Quang Bích. Đến đời con là Ngô Quang Đoan lấy lại họ Ngô (vì theo phong tục, nếu đổi họ ngoại thì sau 5 đời được phép lấy lại họ chính). Một số giả định là cụ được ban quốc tính hay đổi họ để đi thi đều không đúng”.

Cuốn sách được biên soạn công phu dựa trên nhiều nguồn tư liệu lịch sử, văn học, khảo cứu địa phương và kết quả từ các hội thảo khoa học cấp quốc gia. Qua đó, nội dung tác phẩm đã tái hiện một cách hệ thống về Nguyễn Quang Bích (1832-1890) - vị quan triều Nguyễn và cũng là lãnh tụ kiệt xuất của phong trào Cần Vương. Ông vốn họ Ngô, thuộc dòng dõi vua Ngô Quyền. Do cụ nội đổi sang họ ngoại để tri ân công ơn dưỡng dục nên sử sách thường gọi ông là Nguyễn Quang Bích. Ông còn có tên khác là Ngô Quang Bích, tự Hàm Huy, hiệu Ngư Phong. Nguyễn Quang Bích là biểu tượng cho sự chuyển mình từ tư tưởng “trung quân ái quốc” sang ý thức độc lập dân tộc. Ông là thủ lĩnh kiên cường tại địa bàn chiến lược Tây Bắc, đã quy tụ, đoàn kết đồng bào các dân tộc thiểu số để duy trì kháng chiến nhiều năm. Bên cạnh đó, ông còn là nhà ngoại giao có tầm nhìn khi chủ trương mở rộng quan hệ quốc tế để tìm kiếm sự ủng hộ cho phong trào.

Phát biểu tại buổi lễ, Phó Bí thư Đảng ủy, Phó Giám đốc - Phó Tổng Biên tập Phạm Thị Thinh nhấn mạnh: “Lịch sử dân tộc là dòng chảy của tinh thần yêu nước và những con người biết đặt lợi ích quốc gia lên trên hết. Trong dòng chảy ấy, Nguyễn Quang Bích là hình tượng tiêu biểu của lớp trí thức dấn thân, mang trong mình khát vọng đổi thay, lấy tri thức và nhân nghĩa làm nền tảng cho hành động”.

Bên cạnh vai trò quân sự, ông còn thể hiện tầm vóc của một nhà ngoại giao có tầm nhìn chiến lược khi chủ trương mở rộng quan hệ, tranh thủ sự ủng hộ từ bên ngoài cho phong trào Cần Vương. Đồng thời, với tư cách là một trí thức lớn, ông để lại hơn 100 bài thơ văn giàu cảm xúc, thể hiện khí tiết và tinh thần yêu nước sâu sắc.

Cuốn sách là kết quả của quá trình nghiên cứu nghiêm túc, phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học và đội ngũ biên tập viên. Công trình không chỉ góp phần bổ sung nhận thức về một giai đoạn lịch sử quan trọng mà còn khẳng định rõ hơn công lao, đóng góp của Nguyễn Quang Bích trong lịch sử dân tộc.

Tại buổi lễ, các nhà nghiên cứu, sử học đã trao đổi, chia sẻ thêm nhiều góc nhìn về cuộc đời, sự nghiệp của Nguyễn Quang Bích cũng như giá trị nội dung của cuốn sách. Qua đó tiếp tục làm sáng rõ thêm bối cảnh lịch sử, chính trị, xã hội Việt Nam và vai trò thủ lĩnh của Nguyễn Quang Bích trong phong trào kháng chiến chống Pháp ở Tây Bắc giai đoạn cuối thế kỷ XIX. Những phân tích này tiếp tục làm nổi bật vai trò của ông trong tiến trình phát triển tư tưởng yêu nước Việt Nam cuối thế kỷ XIX.

Nhà sử học Lê Văn Lan cho rằng: Nhà trí thức Nguyễn Quang Bích đã hội tụ đủ những chất liệu, phẩm chất để đưa ông từ danh nhân của nước Việt trở thành danh nhân thế giới. Đặc biệt những tác phẩm văn học với hơn 100 bài thơ cùng những di sản văn hóa ông để lại mang những giá trị đặc sắc, đặc trưng Nguyễn Quang Bích. Với những phẩm chất và di sản đó, Nguyễn Quang Bích hoàn toàn đủ tiêu chuẩn để trở thành một danh nhân thế giới.

Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, PGS, TS Trần Đức Cường đã chia sẻ, trong những nguồn tư liệu minh chứng Nguyễn Quang Bích là một danh nhân đa diện đa tài, là một vị quan thanh liêm, một nhân vật yêu nước thương dân có sự đóng góp rất lớn từ những tư liệu của dòng họ. PGS, TS nhấn mạnh: cần thiết phải công bố rộng rãi hơn nữa các công trình của Nguyễn Quang Bích và đề xuất xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận Nguyễn Quang Bích là danh nhân thế giới, biên soạn bộ Nguyễn Quang Bích toàn tập để lưu truyền cho thế hệ mai sau.

Cuốn sách không chỉ là kết quả của quá trình lao động khoa học nghiêm túc mà còn được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn tài liệu quý báu để bồi đắp lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.