Từ khóa: Hiếu hạnh Phật giáo; hệ giá trị đạo đức; chuyển hóa nhân cách; văn hóa Việt Nam; kỷ nguyên số.

Abstract: This article examines Buddhist filial piety as a cultural resource contributing to the restructuring of moral values and personality transformation among Vietnamese people in the digital age. Based on document analysis, an interdisciplinary approach combining cultural studies, Buddhist studies and psychology, and survey data from 294 pupils and students, the study identifies a notable shift in young people’s moral awareness. Filial piety remains present as a family responsibility, yet it has not been fully internalized as an orientation for self-cultivation and social responsibility. Grounded in gratitude, repayment of kindness, dependent origination, compassion and non-self, Buddhist filial piety functions as a cultural-educational mechanism that transforms cognition, emotions, behavior and personal value systems. The article argues that its main contribution lies in reinterpreting filial piety not merely as a moral norm, but as a practice of inner cultivation and a resource for regenerating moral capital in contemporary Vietnamese society.

Keywords: Buddhist filial piety; moral values; personality transformation; Vietnamese culture; digital age.

1. Đặt vấn đề

Kỷ nguyên số đang làm biến đổi sâu sắc cấu trúc đời sống xã hội, từ phương thức giao tiếp, tiếp nhận tri thức, tổ chức quan hệ gia đình đến cách con người kiến tạo căn tính cá nhân. Tốc độ thông tin, áp lực cạnh tranh, chủ nghĩa tiêu dùng và sự đề cao thành công cá nhân tạo nên những dịch chuyển đáng kể trong hệ giá trị đạo đức, nhất là ở thế hệ trẻ.

Trong truyền thống văn hóa Việt Nam, Hiếu không chỉ gắn với quan hệ huyết thống giữa con cái và cha mẹ, mà còn cấu thành một nguyên lý đạo đức căn bản để hình thành nhân cách. Hiếu đặt con người vào mạch liên tục của gia đình, dòng họ, cộng đồng và dân tộc; qua đó, cá nhân nhận ra nguồn gốc hiện hữu, nghĩa vụ báo đáp, trách nhiệm kế thừa và năng lực sống có trước sau. Từ nền tảng Nho giáo, tín ngưỡng dân gian đến Phật giáo, chữ Hiếu thấm sâu vào cấu trúc văn hóa Việt Nam như một giá trị cốt lõi, vừa điều chỉnh hành vi, vừa nuôi dưỡng cảm xúc đạo đức, vừa kiến tạo căn tính xã hội (Trần Ngọc Thêm, 2016a, 2016b).

Phật giáo đem đến một cách tiếp cận đặc biệt đối với Hiếu. Nếu một số truyền thống đạo đức nhấn mạnh trật tự, bổn phận và sự phục tùng, Hiếu hạnh Phật giáo mở rộng chữ Hiếu trên nền tảng tri ân, báo ân, từ bi, duyên khởi và vô ngã (Thích Minh Châu, 2012; Thích Nhật Từ, 2012). Cha mẹ không chỉ là đối tượng phụng dưỡng, mà còn là duyên khởi của sự sống, nơi con người học bài học đầu tiên về biết ơn, nhẫn nại, lắng nghe, trách nhiệm và thương yêu. Vì vậy, thực hành Hiếu hạnh không dừng ở hành vi đạo đức bên ngoài, mà trở thành tiến trình rèn luyện nội tâm, góp phần chuyển hóa tâm vị kỷ, phục hồi năng lực thấu cảm và mở rộng ý thức trách nhiệm từ gia đình đến xã hội.

Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là kêu gọi người trẻ giữ gìn chữ Hiếu, mà cần nhận diện Hiếu hạnh như một nguồn lực văn hóa có khả năng tái cấu trúc hệ giá trị đạo đức. Bài viết không tiếp cận Hiếu hạnh như một giáo điều luân lý, mà xem đây như một cơ chế văn hóa - tâm lý - đạo đức tham gia vào quá trình xây dựng con người Việt Nam trong kỷ nguyên số.

2. Phương pháp nghiên cứu

Hiếu hạnh là chủ đề được tiếp cận từ nhiều hướng nghiên cứu. Văn hóa học và đạo đức học nhìn nhận Hiếu như giá trị nền tảng trong cấu trúc gia đình, cộng đồng và hệ giá trị con người Việt Nam (Trần Ngọc Thêm, 2016a, 2016c; Huỳnh Ngọc Đáng, 2014, tr.18-26). Phật học phân tích Hiếu trên nền tảng tri ân, báo ân, từ bi, duyên khởi và vô ngã, qua đó mở rộng nội hàm của Hiếu từ bổn phận gia đình sang thực hành tu dưỡng nội tâm (Thích Minh Châu, 2012; Thích Nhật Từ, 2012, 2015). Tâm lý học nhấn mạnh vai trò của gia đình, lòng biết ơn, sự đồng cảm và hành vi vị tha trong hình thành nhân cách, điều chỉnh cảm xúc và phát triển trách nhiệm xã hội (Nguyễn Quang Uẩn, 2010).

Ở bình diện quốc tế, nghiên cứu về Hiếu đã chuyển từ cách tiếp cận đạo đức học sang tâm lý học văn hóa và khoa học hành vi. Mô hình Hiếu kép phân biệt chiều cạnh hỗ tương và chiều cạnh uy quyền của Hiếu, qua đó cho thấy Hiếu không phải một khối giá trị bất biến, mà là cấu trúc có thể biến đổi theo bối cảnh xã hội (Yeh & Bedford, 2003, tr.215-228; Bedford & Yeh, 2019). Tại Việt Nam, thang đo Hiếu kép đã bước đầu được kiểm định trong mẫu sinh viên, cho thấy khả năng vận dụng khái niệm Hiếu trong nghiên cứu tâm lý - văn hóa đương đại (Hà et al., 2020, tr.263-272).

Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có vẫn để lại khoảng trống: Hiếu thường được tiếp cận như chuẩn mực luân lý, nội dung giáo dục hoặc phạm trù tôn giáo, trong khi còn ít công trình phân tích Hiếu hạnh Phật giáo như một cơ chế văn hóa có khả năng chuyển hóa nhân cách và tái cấu trúc hệ giá trị trong xã hội số. Bài viết xây dựng khung phân tích gồm bốn thành tố liên kết: hệ giá trị văn hóa; Hiếu hạnh như đặc sắc văn hóa Phật giáo; cơ chế chuyển hóa nhân cách; tái cấu trúc hệ giá trị trong xã hội số. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu, phân tích văn hóa học, phân tích định lượng trên dữ liệu khảo sát 294 học sinh, sinh viên và phương pháp so sánh giữa quan niệm Phật học với một số tiếp cận tâm lý học hiện đại.

3. Kết quả và thảo luận

Biến đổi hệ giá trị đạo đức của người trẻ Việt Nam trong kỷ nguyên số: nhìn từ thực tiễn khảo sát

Chuyển đổi số không chỉ làm thay đổi phương thức giao tiếp, học tập và lao động, mà còn tác động trực tiếp đến cấu trúc hệ giá trị của thế hệ trẻ. Nếu trước đây gia đình giữ vai trò trung tâm trong truyền thụ chuẩn mực văn hóa và hình thành nhân cách, môi trường số hiện nay tạo ra nhiều trung tâm ảnh hưởng mới, gồm mạng xã hội, nền tảng truyền thông số, cộng đồng trực tuyến và các hệ sinh thái tri thức mở. Kết quả khảo sát 294 học sinh, sinh viên về quan niệm đối với chữ Hiếu cho thấy một bức tranh đáng chú ý:

Hai lựa chọn có tỷ lệ cao nhất gồm chăm sóc cha mẹ lúc ốm đau, tuổi già (42,7%) và biết lắng nghe, thấu hiểu, cảm thông (41,9%). Điều này cho thấy người trẻ vẫn nhìn nhận Hiếu trước hết như trách nhiệm đối với gia đình và vẫn coi tình cảm liên thế hệ là giá trị cần duy trì. Tuy nhiên, nội hàm của Hiếu chủ yếu dừng ở những hành vi ứng xử cụ thể, chưa mở rộng thành ý thức tự hoàn thiện nhân cách hoặc trách nhiệm xã hội.

Ở chiều ngược lại, tỷ lệ lựa chọn các nội dung phản ánh chiều sâu giáo dục của chữ Hiếu khá thấp. Chỉ 9,8% cho rằng trở thành công dân có ích để cha mẹ tự hào là biểu hiện của Hiếu; 7,7% lựa chọn học tập chăm chỉ như một cách báo hiếu. Khoảng cách giữa hai nhóm kết quả cho thấy nhận thức của người trẻ còn thiên về nghĩa vụ chăm sóc trực tiếp hơn là xem quá trình hoàn thiện bản thân như một hình thức báo ân lâu dài. Điều này phản ánh xu hướng thu hẹp nội hàm của chữ Hiếu từ giá trị định hướng nhân cách thành hệ thống hành vi đạo đức mang tính tình huống.

Đáng chú ý, 32,1% số người tham gia khảo sát không đưa ra câu trả lời hoặc không xác định được nội dung của chữ Hiếu. Tỷ lệ này không chỉ phản ánh sự thiếu hụt tri thức về một giá trị truyền thống, mà còn cho thấy quá trình chuyển giao hệ giá trị giữa các thế hệ đang xuất hiện khoảng trống. Trong điều kiện xã hội hiện đại, gia đình không còn là thiết chế duy nhất đảm nhiệm chức năng giáo dục đạo đức; nhà trường ưu tiên năng lực chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp; môi trường số đặt người trẻ trước lượng thông tin lớn nhưng thiếu hệ quy chiếu giá trị ổn định. Sự biến đổi này phản ánh quá trình tái cấu trúc hệ giá trị dưới tác động của hiện đại hóa và chuyển đổi số. Chính sự chuyển dịch ấy đặt ra yêu cầu nhận diện lại Hiếu hạnh như một nguồn lực văn hóa có khả năng kết nối giá trị gia đình với phát triển nhân cách.