Từ khóa: di sản; nghề kim hoàn; thiết kế; trang sức.

Abstract: Integrating goldsmithing heritage with jewelry design is a creative activity based on the inheritance of traditional cultural values combined with modern design thinking. This synergy aims to create jewelry products that embody the distinctive identity of each craft village while aligning with the aesthetic trends of users in modern society. Within this framework, researching, analyzing, and evaluating product designs based on practical production and business models play a crucial role in proposing design methods - concerning both form and material - that are compatible with characteristic craftsmanship techniques, while effectively incorporating modern manufacturing technologies. This integration contributes to opening new pathways for craft village products, fostering the development of the jewelry market both domestically and internationally.

Keywords: heritage; goldsmithing; design; jewelry.

1. Đặt vấn đề

Vào buổi bình minh của loài người, con người đã biết sử dụng vỏ ốc, xương, sừng, nanh thú… làm đồ trang sức. Khi đời sống của con người ngày càng phát triển thì trình độ thẩm mỹ, kỹ thuật chế tác trang sức cũng được nâng cao. Từ những kỹ thuật chế tác ban đầu rất thô sơ như mài, dũa, khoan đục… cho đến kỹ thuật kim hoàn thủ công tạo ra những sản phẩm trang sức cầu kỳ tinh xảo, kim loại được chạm khắc, tráng men và gắn đá quý. Như vậy, trải qua mỗi thời kỳ lịch sử, trang sức lại có dấu ấn riêng biểu hiện xu hướng phát triển của xã hội. Chính vì thế, nghề kim hoàn không chỉ là một nghề thủ công truyền thống có từ lâu đời ở nước ta, mà còn là biểu tượng tinh hoa của văn hóa dân tộc Việt. Trong bối cảnh xu thế luôn phát triển của xã hội, thì sản phẩm ngày càng đòi hỏi giá trị thẩm mỹ cao hơn, kỹ thuật chế tác tinh xảo hơn để phù hợp với xu hướng thời đại. Đồng nghĩa với việc thiết kế trang sức trở thành một lĩnh vực nghệ thuật sáng tạo, phong cách riêng song phải gắn liền với nhu cầu của thực tế. Việc gắn kết giữa di sản nghề kim hoàn và thiết kế trang sức là một hướng đi mang ý nghĩa vừa bảo tồn, vừa phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong xu thế thời đại mới.

2. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu điền dã: khảo sát, tham quan làng nghề, cửa hàng trang sức trên phố Hàng Bạc để đánh giá nhu cầu và sự đón nhận của khách hàng.

Phương pháp thống kê, mô tả: thống kê các thể loại sản phẩm ở các làng nghề, phương pháp thiết kế trang sức hiện đại. Qua đó, đưa ra đề xuất các giải pháp để thực hiện.

Phương pháp nghiên cứu thu thập tư liệu: thu thập thông tin từ việc điền dã và từ các nguồn tài liệu nghiên cứu trên sách báo, trên mạng.

Phương pháp nghiên cứu phân tích tổng hợp: phân tích nội dung các tài liệu văn hóa và sản phẩm trang sức hiện có, phân tích đặc điểm sản phẩm, kỹ thuật của từng làng nghề; nghiên cứu sự kết hợp giữa nghề kim hoàn truyền thống và thiết kế trang sức hiện đại; tổng hợp thông tin từ các nguồn như khảo sát, phỏng vấn và tài liệu văn hóa; đánh giá tiềm năng phát triển sản phẩm trang sức của làng nghề dựa trên nhu cầu thị trường và xu hướng thiết kế, để đưa ra chiến lược phát triển sản phẩm. Phương pháp này giúp đánh giá tính khả thi và cơ hội phát triển của sản phẩm trang sức mang đặc trưng của nghề kim hoàn đối với thị trường trong và ngoài nước.

3. Kết quả và thảo luận

Vài nét về các làng nghề kim hoàn

Nghề kim hoàn đã có từ hàng ngàn năm, trải qua mỗi thời kỳ lịch sử dân tộc, nghề kim hoàn ở mỗi triều đại lại có bước phát triển mới. Cùng với kỹ thuật chế tác của người Việt, đã đạt đến trình độ điêu luyện và sự xuất hiện ba trung tâm kim hoàn nổi tiếng vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Đó là làng nghề Định Công (Hà Nội), Châu Khê (Hải Phòng), Đồng Xâm (Hưng Yên). Thợ của ba làng nghề ấy quy tụ lại thành phường thợ, xây dựng phố Hàng Bạc chuyên sản xuất và buôn bán đồ vàng bạc. Hiện nay, phố Hàng Bạc là trung tâm cung cấp máy móc, nguyên vật liệu, công nghiệp phụ trợ cho chuỗi sản xuất của làng nghề, xưởng sản xuất. Ngoài ra còn là đại lý tiêu thụ và phân phối sản phẩm của các làng nghề... và kinh doanh các sản phẩm trang sức, đồ mỹ nghệ. Về sản phẩm của mỗi làng nghề tạo ra đều có đặc trưng riêng. Làng nghề vàng bạc Châu Khê (Hải Phòng) trước đây chủ yếu là đúc bạc thỏi, bạc nén, sau đó mới làm các sản phẩm trang sức như dây chuyền, vòng, nhẫn, kiềng. Đến hiện tại làng nghề phát triển sang dòng sản phẩm khác là trang trí trên đồ mỹ nghệ như khảm, chạm, ráp các chi tiết bằng vàng, bạc trên đồ gỗ, đồ đá, đồ gốm. Qua đó sản phẩm của làng nghề vẫn giữ được nét văn hóa truyền thống, song tạo sự đa dạng cho sản phẩm để phù hợp với nhu cầu trong cũng như ngoài nước. Làng nghề chạm bạc Đồng Xâm (Hưng Yên) với kỹ thuật chạm, khắc đã tạo ra những hoa văn tinh xảo trên đa dạng các sản phẩm như đồ thờ cúng, mỹ nghệ và trang sức. Đồ thờ cúng gồm các loại đỉnh, vạc, lư hương, mũ thờ, tứ linh. Đồ mỹ nghệ như lược, đũa, cốc chén… còn kết hợp với chất liệu khác là ngà, gốm, thủy tinh và chỉ sử dụng đồng, bạc làm hoạ tiết trang trí, tạo điểm nhấn cho sản phẩm. Đồ trang sức gồm nhiều loại như: dây chuyền, xà tích, nhẫn, hoa tai, lắc, vòng tay, châm cài, khánh… Các sản phẩm ở đây từ lâu đã nổi tiếng khắp nơi bởi độ tinh xảo và loại hình độc đáo. Còn làng nghề vàng bạc Định Công (Hà Nội) đặc sắc bởi chính kỹ thuật chế tác các sản phẩm vàng bạc tinh xảo luôn thực hiện ở 4 kỹ thuật cơ bản của nghề: trơn, đấu, chạm, đậu. Kỹ thuật trơn là làm đồ vàng bạc không cần chạm trổ mà chỉ cườm cho nhẵn, bóng và kết hợp gò khối sao cho đúng tiêu chuẩn. Đấu là lắp ráp các hình, chi tiết trang trí hài hòa, cân đối. Kỹ thuật chạm tức là chạm trổ các hình vẽ, hoa văn trang trí trên bề mặt đồ trang sức hay các đồ vật bằng vàng, bạc… Kỹ thuật đậu là kéo vàng bạc đã nung thành những sợi chỉ, sau đó se thành sợi mảnh như sợi tóc, rồi uốn thành những hình hoa lá, chim muông gắn vào đồ trang sức. Các sản phẩm đậu bạc của làng nghề trước đây thường là nhẫn, khuyên tai, lắc tay, lắc chân… Nhưng đến nay để phục vụ nhu cầu của thị trường, sản phẩm đa dạng hơn với những chiếc hộp, quạt, bát, đĩa với đầy đủ các kích thước cũng như hình dạng khác nhau. Mỗi một sản phẩm của làng nghề đều khắt khe, chính xác về kỹ thuật nhưng mang lại sự tinh xảo cầu kỳ có giá trị thẩm mỹ cao.

Các sản phẩm ở mỗi làng nghề khác nhau song với kỹ thuật tinh xảo của những người thợ đã thấy được di sản kim hoàn không chỉ nằm ở khâu chế tác mà còn là tư duy thẩm mỹ, ý niệm sâu sắc về gìn giữ văn hóa dân tộc, song cần có sự phát triển để phù hợp với thời đại. Các sản phẩm từ làng nghề với một số mẫu mã vẫn là từ đời này truyền sang qua đời khác, mang dấu ấn cá nhân của từng gia đình nghệ nhân, thợ làm nghề. Theo thời gian, sản phẩm cũng có đa dạng hơn song chưa phong phú, mẫu sử dụng hoa văn truyền thống, hoặc các đề tài mang tính biểu tượng có xu hướng cổ điển nên chưa phù hợp với xu hướng hiện đại, đặc biệt là ít biến tấu theo phong cách xu hướng thị trường quốc tế. Như ở làng Định Công những sản phẩm chủ yếu là đồ mỹ nghệ, quà tặng, được chế tác tinh xảo cầu kỳ, nên giá thành sản phẩm cao khó tiếp cận với nhiều đối tượng sử dụng. Làng nghề Châu Khê cũng đã đưa thiết kế trong sản phẩm truyền thống của mình, như hoa văn truyền thống thường được giữ nguyên nhưng khai thác linh hoạt hơn về hình khối và chất liệu. Hay họ cũng đầu tư trang thiết bị máy móc hiện đại, nâng cao quy trình chế tác để sản xuất chạy theo nhu cầu chớp nhoáng của thị trường nhưng sản phẩm lại làm mất đi tính bản sắc vốn có của làng nghề. Dù được đánh giá cao về mặt trí tuệ, sự khéo tay của những người thợ thủ công, song các làng nghề gặp nhiều khó khăn trong việc tiêu thụ sản phẩm trên thị trường trong và ngoài nước. Vì thế, số lượng các hộ gia đình làm nghề trong các làng nghề còn không nhiều, hạn chế trong việc kinh doanh, thu hút nguồn vốn để đầu tư trang thiết bị, nâng cao kỹ năng chế tác sản phẩm cũng như trong đào tạo nguồn lực thợ kim hoàn kế cận. Vì vậy, việc đưa ra định hướng thiết kế phù hợp với sản phẩm truyền thống từ làng nghề hết sức cần thiết, để đa dạng mẫu mã hơn, tiếp cận đến các thị trường trong và ngoài nước, thúc đẩy phát triển và gìn giữ làng nghề.

Thiết kế sản phẩm trang sức

Đối với thiết kế sản phẩm trang sức, những mẫu mã và phong cách cùng tồn tại với công nghệ chế tác, từ thủ công đơn sơ tới tinh xảo của tiến bộ khoa học kỹ thuật đã đem đến những sản phẩm trang sức đặc trưng cho từng thời kỳ lịch sử. Trong xu thế phát triển của xã hội, những sản phẩm trang sức cần đa dạng hơn về mẫu mã nên việc chú trọng đầu tư trong thiết kế ngày càng được quan tâm. Ngày nay, thiết kế trang sức không chỉ là chế tác sản phẩm mà là một ngành nghệ thuật sáng tạo. Thiết kế trang sức luôn hướng đến sự sáng tạo mới, phong cách và công năng sử dụng. Khi nói đến sáng tạo, nhà thiết kế cần có những nguồn mạch ý tưởng cho sự sáng tạo, mang dấu ấn cá nhân trong sản phẩm, hay theo sự đặt hàng của khách hàng và cả người sáng tạo, từ đó đưa ra ý tưởng phù hợp với xu hướng thẩm mỹ, thị trường tiêu thụ và nhu cầu thực tế cuộc sống.

Thiết kế sản phẩm trang sức không chỉ đơn thuần là quá trình tạo ra một sản phẩm có giá trị thẩm mỹ, mà còn đòi hỏi rất cao về công năng của sản phẩm. Vì thế, thiết kế trang sức cần một quá trình trong nghiên cứu, sáng tạo và sản xuất, mà ở đó nhà thiết kế nắm vững kiến thức để vận dụng tư duy thiết kế, yếu tố mỹ thuật, kỹ thuật đối với bản vẽ, quy trình chế tác kim hoàn thủ công và hiện đại, cùng với tri thức văn hóa xã hội nhằm tạo ra các sản phẩm trang sức có giá trị thẩm mỹ, công năng sử dụng, giá trị văn hóa và tính khả thi khi sản xuất. Quá trình trên không chỉ hướng đến việc tạo hình sản phẩm mà bao quát những giá trị cốt lõi dựa trên mục đích, đối tượng sử dụng để tạo kiểu dáng, bố cục, tỷ lệ, hình thức trang trí có chính phụ, tạo điểm nhấn cũng như nhịp điệu cho từng sản phẩm, phù hợp với từng vị trí đeo khác nhau. Đưa ra các giải pháp màu sắc chất liệu phù hợp ý tưởng, mục đích, đối tượng thiết kế và kỹ thuật chế tác của từng vật liệu. Quy trình sản xuất sản phẩm từ thủ công truyền thống kết hợp với công nghệ hiện đại vẽ 3D, in sáp, đúc có thể thay thế một số công đoạn trong kỹ thuật kim hoàn, mở ra nhiều phương thức sản xuất cho sản phẩm trang sức. Vì thế, để thực hiện từ khâu thiết kế đến chế tác sản phẩm, nhà thiết kế, thợ chế tác phải bám sát yêu cầu thực tế, cùng trao đổi từ ý tưởng, vẽ kỹ thuật cho đến khâu chế tác sản phẩm để đảm bảo sản phẩm phù hợp với khách hàng, thuận lợi trong sản xuất tiêu thụ trên thị trường.

Gắn kết giữa di sản kim hoàn và thiết kế trang sức

Thiết kế sản phẩm trang sức với di sản làng nghề kim hoàn truyền thống Việt Nam là hoạt động sáng tạo dựa trên sự kế thừa các giá trị văn hóa truyền thống và ứng dụng tư duy thiết kế hiện đại mang đến giá trị lớn, nhằm tạo ra các sản phẩm trang sức vừa bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, vừa đáp ứng được nhu cầu về xu hướng thẩm mỹ của người sử dụng cũng như thị trường hiện đại. Để sản phẩm thể hiện được ngôn ngữ văn hóa của mình thông qua hình tượng, bản sắc dân tộc, di sản nghề truyền thống. Nhà thiết kế có thể khai thác hình tượng, hoa văn truyền thống như rồng, phượng, trống đồng, họa tiết trong cung đình Huế, hay hoa sen Việt vào trong thiết kế trang sức hiện đại, đó là đơn giản hóa các hoạ tiết, hình khối, kết hợp chất liệu, song vẫn giữ được minh chứng cho sự giao hòa giữa truyền thống và sự sáng tạo hiện đại, tạo sức sống mới cho sản phẩm. Ngoài ra, đưa các câu chuyện về dân tộc, làng nghề, văn hóa tín ngưỡng vào sản phẩm trang sức, tái hiện theo ngôn ngữ tạo hình đơn giản, hiện đại hơn. Nhà thiết kế cần điều chỉnh tỉ lệ, cấu trúc, kiểu dáng sản phẩm gọn nhẹ, công năng hợp lý, phù hợp với nhiều trang phục hơn. Sử dụng những chất liệu hay kỹ thuật cổ truyền của các làng nghề như khảm, nạm đá, thúc, đậu kết hợp với công nghệ 3D, in sáp, đúc và sản xuất hàng loạt. Đây là những giải pháp để gìn giữ di sản nghề kim hoàn, đồng thời đưa ra phương hướng phát triển về mẫu mã mới phù hợp hơn với thị trường Việt Nam và thế giới.

Trong quá trình bảo tồn và phát triển, mỗi làng nghề cần có sự quan tâm đầu tư hơn trong lĩnh vực thiết kế, gắn kết làng nghề, phố nghề, thành lập bảo tàng về nghề truyền thống, đẩy mạnh công tác truyền nghề cho thế hệ sau để gìn giữ và phát triển nghề. Cần cải tiến quy trình kỹ thuật nghề, kết hợp với máy móc trang thiết bị, công nghệ hiện đại trong quá trình sản xuất. Đầu tư các khâu marketing, thông qua các sàn thương mại điện tử như: xây dựng chương trình quảng cáo, tham dự các hội chợ trưng bày và bán sản phẩm, lấy ý kiến khách hàng, người tiêu dùng, xây dựng catalog... đưa hàng vào các showroom, trung tâm thương mại, xây dựng hệ thống bán hàng online với các sản phẩm mới có công năng sử dụng cao phù hợp với thị hiếu và mọi đối tượng sử dụng.

Ngoài ra, cần tham gia giới thiệu các sản phẩm tại hội thảo, triển lãm, hội chợ quốc tế nhằm giới thiệu sản phẩm của một ngành nghề truyền thống có giá trị văn hóa lâu đời của dân tộc tới bạn bè khắp nơi trên thế giới. Mặt khác, cần đẩy mạnh việc kết hợp du lịch với các công ty, doanh nghiệp, cơ sở sản xuất hay các chợ trong làng nghề để khách hàng được tham quan trải nghiệm chứng kiến quy trình sản xuất từ đó sẽ thích thú quan tâm và mua sắm sản phẩm.

4. Kết luận

Nghề kim hoàn, nghề chế tác vàng bạc, đá quý từ lâu đã được xem di sản nghề thủ công truyền thống của Việt Nam. Mỗi sản phẩm ở các làng nghề kim hoàn không chỉ mang vẻ đẹp tinh xảo mà còn chứa được giá trị riêng ở đôi bàn tay khéo léo của người nghệ nhân, người thợ. Bởi vậy, các sản phẩm từ làng nghề được yêu thích trong và ngoài nước. Khi những nhà thiết kế, hay khách nước ngoài đến Việt Nam luôn muốn tiếp cận tới những sản phẩm từ làng nghề bởi vẻ đẹp, kỹ thuật đặc trưng riêng chứa đựng giá trị cốt lõi của dân tộc Việt. Vì thế mỗi sản phẩm trang sức khi mang trong mình văn hóa Việt sẽ trở thành cầu nối giữa quá khứ và tương lai, giữa bàn tay của người nghệ nhân, nhà thiết kế đến người sử dụng. Sự gắn kết giữa di sản nghề kim hoàn và thiết kế trang sức hiện đại trở thành hướng đi quan trọng đối với giá trị truyền thống mà còn mở ra một hướng đi sáng tạo, nhân văn và bền vững, góp phần xây dựng bản sắc riêng cho thương hiệu trang sức Việt trong thời đại toàn cầu hóa, cũng như giúp làng nghề truyền thống không bị mai một, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong xu thế phát triển không ngừng của xã hội.

__________________________

Ths TRẦN THỊ THU HỒNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 636, tháng 3-2026