“Dấu ấn” kiến trúc Pháp

Đã có nhiều cuộc hội thảo khoa học bàn về kiến trúc Đà Lạt; các nhà khoa học đều khẳng định: Kiến trúc châu Âu (Pháp) đã ảnh hưởng trực tiếp đến kiến trúc đô thị Đà Lạt, rõ nét là các công trình, biệt thự cổ tồn tại hơn một thế kỷ qua trên vùng đất này. Sự xuất hiện các công trình kiến trúc, biệt thự cổ Pháp gắn liền với quá trình khám phá, quy hoạch và phát triển đô thị Đà Lạt từ cuối thế kỷ XIX. 

Năm 1893, bác sĩ Alexandre Yersin (người Pháp, gốc Thụy Sĩ), trong một chuyến thám hiểm đã đặt chân lên cao nguyên Lang Biang, ông nhận ra tiềm năng của vùng đất này rất phù hợp phát triển thành nơi nghỉ dưỡng lý tưởng cho người Pháp. Nơi đây có khí hậu mát mẻ, cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, rừng thông bạt ngàn, thuận lợi cho việc hình thành một thành phố mang đậm dấu ấn châu Âu giữa lòng Đông Dương. 

Để biến nơi này thành một “Tiểu Paris”, những năm đầu thế kỷ XX, chính phủ Pháp đã đưa các kiến trúc sư người Pháp sang Đà Lạt khảo sát địa hình, lập đồ án quy hoạch và tiến hành xây dựng các công trình như: Các tuyến đường giao thông, nhà ga xe lửa, trường học, công sở và các ngôi biệt thự sang trọng phục vụ nghỉ dưỡng cho quan chức Pháp và thân cận. Giai đoạn cao điểm xây dựng các công trình từ năm 1900 đến 1940. Thời gian đầu, hầu hết các ngôi biệt thự cổ tại Đà Lạt do các kiến trúc sư Pháp thiết kế và thi công. Sau đó có sự góp sức của một số kiến trúc sư người Việt Nam được đào tạo tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Bởi vậy, đã có sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Pháp và nét văn hóa Việt trong hệ thống biệt thự cổ Đà Lạt.

Mục đích xây dựng các biệt thự nhằm tái hiện “hình bóng quê hương” của người Pháp, nơi họ tận hưởng không khí trong lành, yên tĩnh. Do đó, các công trình được thiết kế mang tính thẩm mỹ cao thể hiện phong cách sống xa hoa của giới quan chức thượng lưu thời bấy giờ. Đa số các biệt thự xây dựng đều lấy thiên nhiên làm “nền”, gắn kết hài hòa với khí hậu lạnh, mưa nhiều và độ ẩm cao của Đà Lạt. 

Điểm nhấn mà bất cứ ai cũng dễ nhận diện biệt thự cổ Pháp, đó là hình dáng, kiểu kiến trúc, chiều cao và vật liệu xây dựng. Về độ cao, các biệt thự không quá 3 tầng; tường ngoài được xây bằng đá chẻ, rất chắc chắn chịu được sự “bào mòn” của năm tháng và những tác động từ bên ngoài. Đặc biệt, các ngôi biệt thự Pháp cổ là đều có lò sưởi (khói được dẫn lên trên mái nhà). Bên trong các ngôi biệt thự được trưng bày những vật dụng khá đắt tiền. Đối với các quan chức cao cấp và giới thượng lưu, ngoài tiện nghi sang chảnh, sở hữu những ngôi biệt thự có diện tích từ 1.500m² trở lên; còn giới trung lưu thì biệt thự có diện tích nhỏ hơn (1.000m²)…

Theo số liệu tổng hợp, Đà Lạt hiện có gần 200 ngôi biệt thự Pháp cổ lớn nhỏ tồn tại, dù có chung “hơi thở” Pháp, song, không có bất cứ biệt thự nào thiết kế giống biệt thự nào. Mỗi ngôi biệt thự đều có phong cách riêng biệt. Điều này thể hiện sự sáng tạo và ý tưởng độc đáo của các kiến trúc sư, có lẽ họ không muốn “sao chụp” một khuôn mẫu cố định để tránh sự “nhàm chán” cho hậu thế!

Năm 2024, Nhiếp ảnh gia hơn 40 năm sống gắn bó với Đà Lạt - MPK (Nguyễn Văn Phước) tổ chức cuộc triển lãm ảnh tại khuôn viên Cadasa Resort. Với 40 bức ảnh chụp biệt thự cổ Đà Lạt được trưng bày, thêm một lần nữa khẳng định không có bất cứ ngôi biệt thự nào giống nhau!

Sau khi người Pháp rời Việt Nam và khi chế độ Việt Nam Cộng Hòa sụp đổ (năm 1975), rất may mắn là phần lớn các biệt thự Pháp cổ ở Đà Lạt nguyên vẹn (không bị chiến tranh tàn phá). Đây là thứ tài sản vô giá, không chỉ về mặt vật chất mà còn có giá trị về lịch sử và văn hóa...

Du lịch trải nghiệm biệt thự cổ Đà Lạt

Biệt thự cổ trở thành tài sản quý, niềm tự hào của người Đà Lạt. Kiến trúc Pháp nhưng mang hồn văn hóa Việt - lưu lại những hoài niệm về một giai đoạn bi hùng của lịch sử. Biệt thự Pháp cổ thể hiện phong cách tao nhã, phong lưu, hào hoa rất… Đà Lạt! Tiếc rằng, sau “bộn bề” khắc phục hậu quả chiến tranh, tập trung xây dựng địa phương, các công trình kiến trúc Pháp bị lãng quên, rơi vào hoang phế. Nhiều biệt thự giao cho các đơn vị, doanh nghiệp thuê làm cơ quan, kinh doanh du lịch. Tuy nhiên, việc khai thác kém hiệu quả nên nhiều biệt thự bị bỏ hoang.

Biệt thự cổ Đà Lạt phần lớn nằm trên đường Trần Hưng Đạo và đường Lê Lai, một số nằm rải rác trên các đường: Nguyễn Du, Hùng Vương, Quang Trung, Lê Hồng Phong, Bùi Thị Xuân, Hoàng Diệu… Một trong những giải pháp nhằm bảo tồn biệt thự cổ là cải tạo và chuyển đổi công năng thành các khu nghỉ dưỡng hoặc không gian văn hóa. Số biệt thự xây dựng tập trung, đã được giao cho các doanh nghiệp khai thác phục vụ du lịch, như Khu biệt thự Cadasa Resort (đường Trần Hưng Đạo), gồm 20 ngôi biệt thự cổ đã được phục hồi và chuyển đổi thành khu nghỉ dưỡng cao cấp và Khu biệt thự Ana Mandara Resort (đường Lê Lai), còn gọi là khu biệt thự Lê Lai, tọa lạc trên một khuôn viên rộng 17 ha, giữa một đồi thông hơn 100 tuổi. Đây là một trong những cụm biệt thự Pháp cổ Đà Lạt lớn nhất hiện nay. Hai khu biệt thự này được nhiều người gọi là “Làng biệt thự cổ Đà Lạt”.

Biệt thự Pháp cổ là yếu tố cốt lõi định hình “Tiểu Paris” tại Đà Lạt. Chúng tạo nên một không gian lãng mạn, cổ kính và trầm mặc; sự hài hòa giữa kiến trúc Pháp và cảnh quan thiên nhiên Đà Lạt đã tạo ra một vẻ đẹp độc đáo, không thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Nét lãng mạn của những mái ngói rêu phong ẩn mình dưới rặng thông già, cùng với sương mù và khí hậu lạnh tạo nên một bức tranh thủy mặc, thu hút du khách và giới nghệ sĩ trong và ngoài nước tìm đến chiêm ngưỡng.

Trước nay, ở Đà Lạt đã có nhiều họa sĩ, nhiếp ảnh gia dành cả đời khai thác vẻ đẹp có sức hút ma mị từ các ngôi biệt thự cổ, giới thiệu đến công chúng yêu kiến trúc và lịch sử. Từ “sức hút” tự thân các ngôi biệt thự cổ và qua các cuộc triển lãm mỹ thuật, nhiếp ảnh về biệt thự cổ Đà Lạt đã “níu chân” khách du lịch, nhất là các nhà khoa học, giới trí thức trong nước và quốc tế tham quan, nghiên cứu, trải nghiệm.

Quản lý Khu nghỉ dưỡng Cadasa Resort cho biết, mỗi năm đón hàng trăm đoàn khách du lịch, nhất là khách nước ngoài đến tham quan, nghỉ dưỡng. Còn Khu biệt thự Ana Mandara Resort, với nhiều dịch vụ sang trọng được đầu tư đã thu hút đông đảo khách nước ngoài và giới nghệ sĩ danh tiếng về đây, tổ chức các sự kiện văn hóa, hội thảo, hội nghị, nghỉ dưỡng...

Du lịch trải nghiệm, du lịch chăm sóc sức khỏe, làm đẹp… đang có xu hướng phát triển. Du lịch khám phá kiến trúc Pháp qua khu biệt thự cổ ở Đà Lạt đang là điểm đến mới lý tưởng.

THANH DƯƠNG HỒNG

Nguồn: Đặc san Vietnam Destination Review, số 1, tháng 5-2026