Madama Butterfly (Phu nhân Hồ Điệp) là một trong những tác phẩm opera nổi tiếng nhất của Giacomo Puccini. Tác phẩm kể câu chuyện về Cio-Cio San - cô gái Nhật Bản đem lòng yêu Pinkerton - một sĩ quan hải quân Mỹ. Từ một câu chuyện tình đầy bi kịch, Puccini chạm đến những vấn đề vượt khỏi giới hạn của thời đại và không gian văn hóa: tình yêu, hy vọng, sự hy sinh, danh dự và phẩm giá con người.
Khi dàn nhạc trở thành “nhân vật”
Điểm đáng chú ý của lần công diễn này là HBSO không dựng Madama Butterfly theo phiên bản sân khấu hoàn chỉnh mà lựa chọn hình thức Concert Version in 2 Acts, 3 parts - phiên bản hòa nhạc hai màn, ba phần. Những yếu tố sân khấu được tiết chế để tập trung vào âm nhạc, giọng hát và cấu trúc kịch tính nguyên bản. Khán giả không chỉ theo dõi câu chuyện qua các nhân vật mà còn có cơ hội lắng nghe kỹ hơn cách Puccini dùng âm nhạc để kể chuyện.
Với Puccini, dàn nhạc không đơn thuần là phần đệm cho ca sĩ. Những chuyển động của dàn nhạc như một “nhân vật thầm lặng”, chuyển tải những tâm tư, cảm xúc của nhân vật mà lời ca đôi khi không thể diễn đạt hết. “Chúng tôi có thể giản lược đi yếu tố sân khấu, các hành động sân khấu, nhưng không giản lược đi yếu tố cảm xúc” - Giám đốc của HBSO Lê Ha My chia sẻ.
Những giai điệu nổi tiếng như bản aria Un bel dì, vedremo vì thế vẫn giữ nguyên sức mạnh, trong khi sự tương tác giữa nghệ sĩ độc tấu, hợp xướng, dàn nhạc và nhạc trưởng trở thành một phần quan trọng của trải nghiệm thưởng thức. Phiên bản hòa nhạc cũng không phải một cách làm mới trên thế giới. Với HBSO, đây là lựa chọn phù hợp để công chúng tiếp cận sâu hơn với ngôn ngữ âm nhạc của Puccini trước khi tác phẩm trở lại với một diện mạo sân khấu đầy đủ.
Chương trình dưới sự chỉ đạo nghệ thuật của Nhạc trưởng Lê Ha My - Giám đốc HBSO, Nhạc trưởng người Ý Roberto Fiore đảm nhiệm vai trò chỉ huy dàn nhạc kiêm giám đốc âm nhạc, Nhạc trưởng Trần Nhật Minh phụ trách dàn dựng hợp xướng. Phần thiết kế phục trang do Nova Sinfonietta Shanghai thực hiện.
Gặp gỡ nghệ sĩ Việt - Ý
Phiên bản Madama Butterfly lần này quy tụ các nghệ sĩ opera Việt Nam cùng hai khách mời đến từ Ý. Đây là điểm nhấn chuyên môn của dự án, đồng thời tạo nên sự kết nối trực tiếp giữa truyền thống opera Ý và lực lượng nghệ sĩ Việt Nam.
Nhạc trưởng Roberto Fiore hiện hoạt động chuyên môn tại châu Á, có nhiều năm làm việc với các chương trình giao hưởng và opera, trong đó chú trọng kết nối truyền thống âm nhạc Ý với đời sống nghệ thuật đương đại.
Vai Cio-Cio San được giao cho NSƯT Phạm Khánh Ngọc - sở hữu một phẩm chất hiếm có, gần như tự nhiên mang đậm chất Puccini: sâu lắng và trữ tình, mạnh mẽ ở khoảng trầm, đồng thời có khả năng mở rộng khoảng đầy ấn tượng và biểu cảm ở những nốt rất cao. Đồng hành cùng cô là tenor người Ý Marco Miglietta trong vai Pinkerton. Miglietta được đào tạo bởi những tên tuổi lớn của opera quốc tế như Raina Kabaivanska và Renata Scotto, đồng thời có nhiều kinh nghiệm biểu diễn các tác phẩm của Verdi và Puccini.
Các vai diễn khác có sự tham gia của Đào Mác (Sharpless), Phan Hồng Dịu (Suzuki), Phạm Trang (Goro), Võ Nguyễn Thành Tâm (Il Commissario Imperiale), Trần Thanh Nam (Hoàng tử Yamadori), Nguyên Vũ Uyên Di (Kate Pinkerton), Bùi Danh Hùng (Zio Bonzo), cùng Hợp xướng và Dàn nhạc Giao hưởng HBSO.
Theo bà Alessandra Tognonato - Tổng Lãnh sự Ý tại TP.HCM, dự án là sự hội tụ của nhiều câu chuyện: mối quan hệ lâu dài giữa Việt Nam và Ý, hành trình của nghệ sĩ Ý đến Việt Nam, tài năng của các nghệ sĩ Việt Nam và sức sống vượt thời gian của âm nhạc Puccini. Bà kỳ vọng Madama Butterfly không chỉ lay động khán giả Việt Nam mà còn cho thấy sức mạnh của văn hóa trong việc kết nối con người, quốc gia và những truyền thống khác nhau.
Nhạc trưởng Lê Ha My - Giám đốc HBSO cho biết ngày 11/9 hằng năm HBSO thường tổ chức một chương trình nghệ thuật để kỷ niệm ngày thành lập. Năm nay, Madama Butterfly được lựa chọn bởi đây là dự án có ý nghĩa cả về âm nhạc lẫn giao lưu văn hóa Việt - Ý.
Những năm gần đây, HBSO đẩy mạnh hợp tác với các nghệ sĩ, chỉ huy, đạo diễn, biên đạo quốc tế, đồng thời tìm kiếm những cách tiếp cận mới đối với các tác phẩm kinh điển. Madama Butterfly tiếp tục nằm trong hướng đi đó. Đáng chú ý, phiên bản hòa nhạc lần này mới chỉ là bước đầu. Theo kế hoạch, năm 2027, Madama Butterfly dự kiến trở lại với phiên bản opera sân khấu hoàn chỉnh, kết hợp âm nhạc, diễn xuất và thiết kế sân khấu.
Từ Milan (Ý) – nơi Madama Butterfly ra mắt năm 1904 đến TP.HCM hôm nay, câu chuyện về Cio-Cio San vẫn có thể chạm đến khán giả bởi những cảm xúc rất riêng nhưng cũng rất phổ quát: yêu thương, chờ đợi, hy vọng và mất mát. Đó cũng là sức sống lâu bền của Puccini - để một kiệt tác opera có số tuổi hơn một thế kỷ tiếp tục tìm được tiếng nói với công chúng hôm nay.
