Sân khấu cải lương TP.HCM hiện có hai phương thức quản lý: công lập và xã hội hóa. Bên cạnh Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang là các sân khấu xã hội hóa như Sen Việt, Đại Việt, Chí Linh - Vân Hà, Huỳnh Long, WE...cùng những nhóm gia tộc như Minh Tơ - Thanh Tòng. Hằng năm, nhiều vở diễn về đề tài lịch sử, cách mạng được giới thiệu đến công chúng như Khách sạn hào hoa, Tiếng hò sông Hậu, San hô đỏ, Tiếng trống Mê Linh, Câu thơ yên ngựa, Bức ngôn đồ Đại Việt, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Người ven đô...Trên thực tế, lịch sử vẫn là mảng đề tài chủ đạo của các sân khấu cải lương.
Từ trang sách bước lên sân khấu
Theo TS Mai Mỹ Duyên (Trường Đại học Văn hóa TP.HCM) giá trị của cải lương trong giáo dục lịch sử nằm ở khả năng đưa người xem từ “biết” đến “trải nghiệm”. Lịch sử qua sân khấu không chỉ được tiếp nhận bằng sự kiện, nhân vật hay mốc thời gian mà còn bằng âm nhạc, lời ca, diễn xuất, hình ảnh và cảm xúc.
Cải lương là nghệ thuật tổng hòa của văn học, âm nhạc, diễn xuất, mỹ thuật và vũ đạo. Trong đó, vọng cổ cùng hệ thống bài bản đờn ca tài tử tạo nên “mỏ neo bản sắc”, giúp loại hình nghệ thuật này có một ngôn ngữ biểu đạt riêng. Bởi vậy, qua cải lương một nhân vật lịch sử không còn chỉ là cái tên trong sách.
Chẳng hạn một trích đoạn cải lương về Hai Bà Trưng, không chỉ giúp học sinh nhớ một sự kiện lịch sử mà còn có thể mở ra câu chuyện về sự hy sinh, trách nhiệm và lựa chọn trước vận mệnh dân tộc. Sau khi xem, điều đáng mong đợi không phải là các em chỉ nhớ một câu hát mà bắt đầu đặt câu hỏi: Nhân vật ấy là ai? Sự kiện thực sự diễn ra như thế nào? Điều gì là lịch sử, điều gì là sáng tạo của nghệ sĩ ? Từ đó khơi dậy nhu cầu tìm hiểu sâu hơn, đồng thời thôi thúc người trẻ tìm hiểu lịch sử.
Thực tế đã chứng minh, nhiều vở cải lương như Tiếng trống Mê Linh, Thái hậu Dương Vân Nga, Câu thơ yên ngựa, Bức ngôn đồ Đại Việt, Tiếng hò sông Hậu... được nhiều thế hệ khán giả nhớ đến. Không ít câu hát, hình tượng nhân vật từ sân khấu cải lương đã góp phần vun bồi tình yêu lịch sử, lòng tự hào dân tộc.
Đưa lịch sử lên sân khấu đồng nghĩa với việc người sáng tác phải đối diện một bài toán khó: làm thế nào để tác phẩm vừa hấp dẫn, giàu kịch tính nhưng không làm sai lệch lịch sử?
Tại tọa đàm Nghệ thuật cải lương: Ký ức lịch sử - mã hóa dân tộc do Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật TP.HCM - Ban Tuyên giáo Thành ủy TP.HCM tổ chức về phát huy giá trị nghệ thuật cải lương trong giáo dục lịch sử, một học sinh THPT cho rằng, sách giáo khoa có nhiều dữ kiện khô khan, trong khi xem cải lương có thể dễ nhớ hơn, nhưng làm sao để phân biệt được đâu là lịch sử thật, đâu là chi tiết do nghệ sĩ sáng tác?
Soạn giả Phạm Văn Đằng (Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang) cho rằng người viết cải lương lịch sử phải xác định rõ “ranh giới” này ngay từ khi bắt đầu xây dựng kịch bản. Những mốc thời gian, niên đại, sự kiện quan trọng, nhân vật và những thông tin cốt lõi về nhân vật lịch sử phải được tôn trọng. Nhưng những diễn biến nội tâm, cuộc đối thoại riêng tư, những câu chuyện đời thường hay những chi tiết chưa được sử liệu xác định có thể trở thành khoảng trống để nghệ sĩ sáng tạo.
Ông dẫn trường hợp vở Khúc tráng ca Thành Gia Định, tư liệu lịch sử ghi nhận liên quân Pháp - Tây Ban Nha tiến vào sông Cần Giờ, đánh phá các đồn trại của nhà Nguyễn. Nhưng sử liệu không nói rõ có lực lượng nữ binh hay không. Từ khoảng trống đó, tác giả xây dựng hình tượng một đội nữ binh tham chiến, qua đó tạo thêm tuyến nhân vật và không gian kịch.
Chính sử là trục tọa độ của sự thật, hư cấu mở rộng không gian của nghệ thuật nhưng không thể tùy tiện đảo ngược sự kiện, thay đổi bản chất nhân vật hoặc biến hư cấu thành sự thật lịch sử. Cải lương không thay thế việc học và nghiên cứu lịch sử, nhưng bằng âm nhạc, diễn xuất và cảm xúc sân khấu, những nhân vật, sự kiện vốn nằm trên trang sách có thể trở nên gần gũi hơn với học sinh.
Muốn người trẻ yêu, phải có cái hay để yêu
Muốn người trẻ yêu cải lương, trước hết phải có những tác phẩm đủ hay để họ muốn xem. Theo NSƯT Ca Lê Hồng (Hội đồng Nghệ thuật của Sở VHTT TP.HCM), một trong những nền tảng làm nên sức sống của cải lương là văn học. Các tác giả như Năm Châu, Trần Hữu Trang, Hà Triều... từng rất chú trọng vốn văn thơ, tạo nên những lời ca giàu nhạc tính, dễ nhớ, sang trọng và có chiều sâu.
Trong khi đó, một bộ phận kịch bản cải lương hiện nay thiếu độ sâu văn học. Đội ngũ tác giả vừa thiếu, vừa chưa được đào tạo bài bản. “Lời ca của các vở cải lương hiện nay thiếu đi tính thơ, thiếu sự gieo vần khiến lời trúc trắc, khó nhớ, khó đi vào lòng người và đặc biệt là giới trẻ” - NSƯT Ca Lê Hồng nhận xét.
Với cải lương lịch sử, đây càng là vấn đề đáng lưu ý. Một câu chuyện lịch sử chỉ có thể chạm đến người xem hôm nay khi được kể bằng một kịch bản tốt, nhân vật có đời sống và lời ca đủ sức tạo cảm xúc.
“Cải cách hát ca theo tiến bộ / Lương truyền tuồng tích sánh văn minh” chính là tinh thần trong tên gọi cải lương. Đổi mới vì thế là một phần của cải lương, nhưng đổi mới không đồng nghĩa với chạy theo hình thức. Nhiều vở diễn hiện nay sử dụng màn hình LED, mapping, ánh sáng, các phương thức trình diễn mới, bắt nhịp với xu hướng concert. Nhưng những yếu tố ấy chỉ thực sự có giá trị khi làm nổi bật tiếng đàn, giọng ca và diễn xuất. Cốt lõi của cải lương vẫn phải được giữ, để cái “động” của sáng tạo có cái “tĩnh” của truyền thống làm nền tảng.
Bài toán khó hơn đặt ra sau sân khấu là làm sao đưa cải lương đến với Gen Z - thế hệ trưởng thành cùng mạng xã hội, video ngắn và nhịp độ tiếp nhận nhanh. Cho rằng người trẻ không quan tâm văn hóa truyền thống là cách nhìn chưa đầy đủ. Sự trở lại của cổ phục, âm nhạc dân tộc, mỹ thuật truyền thống và nhiều sản phẩm khai thác chất liệu văn hóa cho thấy nhu cầu tìm kiếm bản sắc vẫn hiện hữu. Điều họ khó chấp nhận là cách chuyển tải cũ kỹ, thiếu kết nối với đời sống đương đại.
Những concert như Anh trai say hi, Anh trai vượt ngàn chông gai có thể khiến khán giả trẻ tìm hiểu từ âm nhạc, phong cách biểu diễn đến câu chuyện của nghệ sĩ phía sau sân khấu. Khi một sản phẩm đủ hấp dẫn, người trẻ hoàn toàn có thể chủ động tìm hiểu sâu hơn.
Giáo viên âm nhạc Nguyễn Trung Tín (Trường THCS Nguyễn Văn Linh, TP.HCM) cho rằng nếu chỉ giới thiệu cải lương như một giá trị cần bảo tồn thì khoảng cách với học sinh khó thu hẹp. Các em cần được đặt cải lương trong một câu chuyện cụ thể, nhất là câu chuyện lịch sử; được hướng dẫn cách nghe, cách xem và nhận diện những đặc trưng của loại hình nghệ thuật, thay vì chỉ xem một buổi diễn đơn lẻ.
Một học sinh Trường THPT Trần Khai Nguyên đặt câu hỏi: “Hiện nay, chương trình giải trí tổ chức rất chuyên nghiệp, các ca sĩ, diễn viên nổi tiếng và thông tin rất dễ tìm hiểu. Giới trẻ chúng em đôi khi xem cải lương không hiểu được nghệ thuật trong đó nên rất khó yêu thích. Vậy các cô chú làm nghề có cách nào để giới trẻ dễ tiếp cận và cải lương dễ hiểu hơn không?”.
Câu hỏi ấy cho thấy khoảng trống: muốn yêu cải lương, trước hết phải được biết cải lương hay ở đâu, khác chèo, hát bội, bolero hay rap như thế nào. Theo một sinh viên Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn TP.HCM thì “đã thích đâu mà đi tìm hiểu?” và “đừng bắt giới trẻ phải tự tìm hiểu trong khi có rất nhiều sự lựa chọn hấp dẫn khác”.
Vậy nên không chỉ vận động người trẻ thay đổi mà những người làm cải lương cũng phải thay đổi cách tiếp cận người trẻ. Đạo diễn Huỳnh Tấn Phát - người gắn bó với các dự án bảo tồn và phát triển nghệ thuật cải lương - cho rằng muốn làm cải lương lịch sử cho học sinh cần nghiên cứu kỹ nhu cầu của từng cấp học. Học sinh tiểu học, THCS và THPT có tâm lý, khả năng tiếp nhận và yêu cầu giáo dục khác nhau. Vì vậy, nhà hát và ngành Giáo dục phải phối hợp ngay từ khâu xây dựng tác phẩm, thay vì làm xong một vở rồi mới tìm cách đưa đến trường. Đôi khi nó là một vở rất hay nhưng chưa chắc đã là một vở mà trường học thật sự cần.
Nhưng trên hết vẫn là chất lượng tác phẩm. Một sinh viên chia sẻ từng rất yêu và thuộc Câu thơ yên ngựa, nhưng sau đó không tìm được nhiều kịch bản mới đủ sức thuyết phục để tiếp tục duy trì sự say mê. Câu chuyện này cho thấy người trẻ không thiếu khả năng yêu cải lương, điều thiếu có thể là những tác phẩm đủ hay để tình yêu ấy được tiếp tục.
Đưa nghệ thuật cải lương đến trường học
Những năm qua, trong các chương trình Sân khấu học đường hay những suất biểu diễn phục vụ ngoại khóa trường học của Sân khấu Sen Việt, Sân khấu Bạch Long, Nhà hát Trần Hữu Trang...cho thấy sự hào hứng của học sinh và sinh viên khi được tiếp xúc với cải lương. Nghệ sĩ đến trường, học sinh đến nhà hát, các em được tìm hiểu âm nhạc, phục trang, đạo cụ, giao lưu với nghệ sĩ, tập hát, tập diễn, thậm chí hóa thân vào những nhân vật lịch sử. Cách tiếp cận trực tiếp, sinh động này mở thêm một cánh cửa để nghệ thuật truyền thống bước vào môi trường giáo dục.
Nhưng chỉ dừng ở những suất diễn phục vụ học sinh, hiệu quả khó bền vững. Bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống, trong đó có cải lương, cần gắn với giáo dục, trải nghiệm và nhu cầu tiếp nhận của người trẻ. Đây cũng là hướng đặt ra trong Đề án “Nghệ thuật học đường” do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp Sở VHTT xây dựng để tham mưu UBND TP.HCM triển khai.
Theo bà Huỳnh Lê Như Trang - Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM, Đề án “Nghệ thuật học đường” giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt mục tiêu 100% cơ sở giáo dục (công lập và ngoài công lập) được tiếp cận, thưởng thức nghệ thuật truyền thống ít nhất một lần mỗi năm.
Điểm đáng chú ý là đề án không chỉ dừng ở việc “đưa nghệ thuật vào trường học”, mà xây dựng lộ trình bốn cấp độ: nhận biết và cảm thụ, hiểu, trải nghiệm và sáng tạo. Ở cấp độ trải nghiệm, học sinh có thể tham gia các hoạt động thực tế thông qua mô hình “Học kỳ nghệ thuật”, từ đó từng bước tham gia vào quá trình sáng tạo những sản phẩm nghệ thuật mới.
Với khoảng 1.750 trường học và hơn 2.000 cơ sở giáo dục nếu tính cả khối ngoài công lập, đây là một chương trình quy mô lớn, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều ngành, nhiều đơn vị. Nhưng ở góc độ sân khấu, ý nghĩa lớn hơn nằm ở việc hình thành công chúng. Muốn cải lương có khán giả trong tương lai, không thể chỉ chờ đến khi các em trưởng thành.
Để có thêm động lực sáng tạo, Sở VHTT TP.HCM đang xây dựng các chính sách hỗ trợ hoạt động văn hóa, nghệ thuật, trong đó có nghệ thuật truyền thống và cải lương. Đối với các đề tài lịch sử, về văn hóa, về thành phố sẽ có những chính sách đặc thù riêng hỗ trợ các đơn vị Nhà nước cũng như công lập đầu tư những tác phẩm hay, ý nghĩa phục vụ hiệu quả cho công chúng.
Đó là những điều kiện cần để cải lương có thêm không gian phát triển. Nhưng điều kiện đủ vẫn nằm ở sức sống của tác phẩm. Giáo dục lịch sử bằng cải lương không có nghĩa biến sân khấu thành một lớp học khác hay biến nghệ sĩ thành người đọc lại sách giáo khoa. Một vở diễn hay có thể khơi dậy cảm xúc về một câu chuyện lịch sử. Từ sự rung động ấy, học sinh có thể muốn tìm hiểu thêm về nhân vật, thời đại và những câu chuyện phía sau sân khấu. Khi đó, cải lương không chỉ được bảo tồn mà có cơ hội phát huy giá trị trong đời sống văn hóa của giới trẻ hôm nay.
ĐAN KHANH
Nguồn: Tạp chí VHNT số 656, tháng 9/2026
