Từ khóa: du lịch cộng đồng; lý thuyết trao đổi xã hội (SET); trao quyền cộng đồng; tính hợp lý tập thể; lý thuyết các bên liên quan.
Abstract: Residents’ support is widely recognized as a critical condition for sustainable tourism development. For decades, Social Exchange Theory (SET) has served as the dominant theoretical framework for explaining residents’ attitudes based on perceived benefits and costs. However, this approach primarily emphasizes individual rationality and may not fully capture the social and institutional contexts in which community support is formed. Based on a theoretical review and conceptual analysis, this paper proposes an integrated framework combining SET, collective action approaches, and stakeholder theory to explain residents’ support for sustainable tourism development. The study particularly highlights community empowerment as an institutional condition reflecting residents’ ability to participate in and influence tourism-related decision-making processes. Accordingly, residents’ support is conceptualized as the outcome of interactions among individual evaluations, social relations, and institutional conditions. The study contributes to extending the traditional SET approach toward a more socio-institutional perspective and provides implications for tourism governance based on meaningful community participation.
Keywords: community-based tourism; Social Exchange Theory; community empowerment; collective rationality; stakeholder theory.
1. Đặt vấn đề
Sự ủng hộ của cộng đồng địa phương được xem là một trong những điều kiện nền tảng bảo đảm tính bền vững của phát triển du lịch. Trong nhiều thập kỷ qua, Lý thuyết trao đổi xã hội (Social ExchangeTheory - SET) được xem là nền tảng lý thuyết chủ đạo để giải thích thái độ và hành vi của cư dân đối với phát triển du lịch. Theo cách tiếp cận này, cư dân hình thành sự ủng hộ thông qua quá trình đánh giá lợi ích và chi phí cảm nhận từ du lịch. Khi các lợi ích kinh tế, cơ hội việc làm hoặc cải thiện cơ sở hạ tầng được cảm nhận vượt trội so với các chi phí xã hội và môi trường, cư dân có xu hướng ủng hộ phát triển du lịch; ngược lại, các tác động tiêu cực có thể làm suy giảm thái độ tích cực đối với hoạt động này (Andereck và cộng sự, 2005). Cách tiếp cận dựa trên trao đổi xã hội đóng góp đáng kể vào việc lý giải động cơ ủng hộ của cộng đồng và tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm hiện nay.
Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu hiện có vẫn chủ yếu tiếp cận sự ủng hộ của cư dân từ góc độ đánh giá cá nhân, trong khi bối cảnh xã hội mà các đánh giá này được hình thành lại chưa được xem xét đầy đủ.
Nhằm khắc phục hạn chế đó, các nghiên cứu gần đây đã mở rộng SET bằng cách bổ sung các yếu tố như niềm tin vào chính quyền, sự gắn kết cộng đồng, cảm nhận công bằng hay mức độ tham gia của cư dân trong việc giải thích sự ủng hộ đối với phát triển du lịch (Nunkoo et al., 2012; Nunkoo & So, 2016). Đồng thời, lý thuyết các bên liên quan cũng được vận dụng để lý giải vai trò của quyền lực và tính chính danh của cộng đồng. Dù vậy, các yếu tố thể chế và quyền lực này thường chỉ được đưa vào mô hình như các biến độc lập rời rạc; cơ chế tương tác hệ thống giữa đánh giá cá nhân, chuẩn mực tập thể và điều kiện thể chế vẫn chưa được làm rõ, khiến lý thuyết về sự đồng thuận xã hội còn phân mảnh.
Trong bối cảnh đó, trao quyền cộng đồng được tiếp cận như nhận thức của cư dân về khả năng tham gia và thương lượng trong cấu trúc các bên liên quan có thể đóng vai trò là điều kiện thể chế định hình cách thức cư dân đánh giá trao đổi và hình thành thái độ đối với du lịch.
Xuất phát từ khoảng trống trên, nghiên cứu này hướng tới mở rộng cách tiếp cận truyền thống của SET bằng cách tích hợp góc nhìn về tính hợp lý tập thể và điều kiện thể chế. Tác giả đề xuất một khung phân tích nhấn mạnh sự tương tác giữa cơ chế đánh giá cá nhân, chuẩn mực cộng đồng và vị thế thể chế của cư dân. Qua đó, nghiên cứu kỳ vọng tái diễn giải sự ủng hộ của cư dân như một quá trình xã hội và thể chế mang tính hệ thống trong bối cảnh phát triển du lịch cộng đồng.
2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng quan tài liệu kết hợp với phân tích nội dung nhằm tổng hợp và đánh giá các nghiên cứu về sự ủng hộ của cư dân đối với phát triển du lịch. Nguồn dữ liệu được thu thập từ các cơ sở dữ liệu học thuật quốc tế gồm Scopus và Web of Science thông qua quá trình tìm kiếm bằng các từ khóa liên quan đến sự ủng hộ của cư dân, thái độ của cộng đồng và phát triển du lịch. Kết quả tìm kiếm ban đầu thu được 883 tài liệu. Sau khi loại bỏ các tài liệu trùng lặp và sàng lọc theo các tiêu chí về nội dung, chất lượng học thuật và mức độ liên quan với chủ đề nghiên cứu, 127 công trình được lựa chọn để phân tích.
Quá trình phân tích được triển khai theo ba bước. Thứ nhất, các công trình được hệ thống hóa nhằm xác định các hướng tiếp cận lý thuyết chủ yếu được sử dụng để giải thích sự ủng hộ của cư dân, đồng thời nhận diện vị trí và mức độ phổ biến của SET trong lĩnh vực nghiên cứu này. Thứ hai, toàn văn các nghiên cứu được phân tích theo các chủ đề gồm nền tảng lý thuyết, các biến nghiên cứu, các mối quan hệ được kiểm định và các lập luận giải thích sự hình thành thái độ và sự ủng hộ của cư dân. Kết quả phân tích được tổng hợp theo các chủ đề nhằm nhận diện những xu hướng nghiên cứu chủ yếu, các nhóm yếu tố ảnh hưởng và những khoảng trống trong việc vận dụng lý thuyết trao đổi xã hội. Thứ ba, các lập luận lý thuyết được đối chiếu giữa SET với tiếp cận tính hợp lý tập thể, lý thuyết các bên liên quan và lý thuyết trao quyền nhằm đánh giá khả năng bổ sung giữa các cách tiếp cận và tổng hợp các luận điểm phục vụ xây dựng khung phân tích đề xuất.
Trên cơ sở kết quả phân tích và tổng hợp tài liệu, nghiên cứu đề xuất một khung phân tích tích hợp về sự ủng hộ của cư dân đối với phát triển du lịch cộng đồng, trong đó xem xét đồng thời vai trò của cơ chế đánh giá lợi ích - chi phí ở cấp độ cá nhân, các chuẩn mực cộng đồng và điều kiện thể chế trong quá trình hình thành sự ủng hộ của cư dân
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả
Giới hạn của giả định duy lý cá nhân trong Lý thuyết trao đổi xã hội
Trong nghiên cứu sự ủng hộ của cư dân đối với phát triển du lịch, SET được xem là nền tảng lý thuyết có ảnh hưởng lớn nhất để giải thích thái độ và hành vi của cộng đồng địa phương. Về phương diện lý thuyết, SET khởi nguồn từ các nghiên cứu của Homans và Blau, trong đó hành vi xã hội được xem như kết quả của các quan hệ trao đổi nhằm tối đa hóa phần thưởng và giảm thiểu chi phí (Homans, 1974; Peter M. Blau, 1964). Không giống các giao dịch kinh tế thuần túy, trao đổi xã hội diễn ra trong bối cảnh chịu ảnh hưởng của niềm tin, kỳ vọng và chuẩn mực xã hội, khiến các đánh giá của cá nhân mang tính chủ quan và phụ thuộc vào bối cảnh quan hệ xã hội (Cropanzano & Mitchell, 2005).
Trong nghiên cứu du lịch, SET được vận dụng rộng rãi để lý giải sự hình thành thái độ cư dân thông qua các biến như lợi ích cá nhân từ du lịch, nhận thức tác động tích cực và tiêu cực (Šegota và cộng sự, 2024). Cách tiếp cận này đã tạo nền tảng quan trọng cho việc giải thích cơ chế hình thành sự ủng hộ của cộng đồng địa phương trong nhiều bối cảnh điểm đến khác nhau. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu vận dụng SET vẫn chủ yếu tiếp cận sự ủng hộ của cư dân từ góc độ đánh giá lợi ích và chi phí ở cấp độ cá nhân. Cách tiếp cận này chưa phản ánh đầy đủ bối cảnh xã hội mà trong đó các đánh giá cá nhân được hình thành và điều chỉnh. Trong thực tế, quyết định của cư dân không diễn ra một cách biệt lập mà chịu ảnh hưởng bởi các quan hệ xã hội, chuẩn mực cộng đồng và vị thế của cộng đồng trong quá trình phát triển. Điều này đặt ra câu hỏi đối với giả định duy lý cá nhân vốn được sử dụng phổ biến trong nhiều nghiên cứu dựa trên SET: liệu sự ủng hộ của cư dân có thể được giải thích đầy đủ chỉ thông qua các đánh giá về lợi ích và chi phí cá nhân hay không?
Các nghiên cứu gần đây bắt đầu mở rộng SET theo hướng xem xét vai trò của niềm tin, quyền lực, sự gắn kết cộng đồng và các điều kiện quản trị trong việc giải thích sự ủng hộ của cư dân (Boley & McGehee, 2014; Nunkoo & So, 2016). Tuy nhiên, trong nhiều mô hình thực nghiệm, các yếu tố này vẫn thường được xem như những biến dự báo độc lập bổ sung cho SET, thay vì được tích hợp như một cơ chế giải thích quá trình hình thành đồng thuận cộng đồng. Do đó, cơ chế chuyển từ đánh giá cá nhân sang sự ủng hộ ở cấp độ cộng đồng vẫn chưa được làm rõ một cách hệ thống.
Trên cơ sở đó, nghiên cứu này cho rằng giới hạn quan trọng của SET trong nghiên cứu sự ủng hộ của cư dân không nằm ở logic trao đổi tự thân, mà ở việc lý thuyết này thường được vận dụng theo hướng nhấn mạnh tính duy lý cá nhân trong khi xem nhẹ tính xã hội và điều kiện thể chế của quá trình hình thành thái độ cộng đồng.
