Ngay từ giữa tháng Bảy âm lịch, những mặt hàng đồ chơi Trung thu đã bắt dầu được người ta đem ra bày bán trên thị trường. Và cũng vào thời điểm này, mọi người bắt đầu được nghe tiếng trống gõ nhịp tùng tùng của đám trẻ nhỏ ở khắp từ làng quê đến thành phố trong trò chơi rước đèn, múa lân Trung thu. Tết Trung thu Việt Nam là ngày Tết thiếu nhi rực rỡ sắc màu, sôi động trong ánh đèn lồng lung linh với những món đồ chơi Trung thu truyền thống giản dị gắn liền với nền văn hóa nông nghiệp lúa nước. Đó là đèn ông sao, đèn tôm, cua, cá, mặt nạ, tò he... đều được làm thủ công từ những nguyên liệu gần gũi với thiên nhiên.
Trung thu 2026, khi cả nước đang bước vào kỷ nguyên vươn mình nhằm đưa mọi gia đình và cả dân tộc
Việt Nam vươn tới hạnh phúc và thịnh vượng, tác giả xin ghi chép lại những món đồ chơi Trung thu truyền thống xưa. Trong đó, chiếc đèn ông sao là món đồ chơi Trung thu quen thuộc nhất với tất cả các thế hệ người Việt ngày rằm truyền thống. Dù một số đồ chơi Trung thu ấy ngày nay đang dần mai một nhưng đèn ông sao vẫn hiện hữu và trở thành mặt hàng đắt khách, món quà ý nghĩa dành cho trẻ thơ trong dịp Trung thu ở nước ta. Đèn ông sao có hình ngôi sao 5 cánh, tâm sao gắn một cây nến để thắp sáng là một trong những loại đèn lồng yêu thích của trẻ thơ trong ngày Tết Trung thu.
Trong đêm rước đèn Trung thu, trẻ em Việt Nam hào hứng giơ cao những chiếc đèn đủ màu sắc, hình dáng như: đèn ông sao, đèn cá, đèn cua, đèn tôm, đèn con công... Ngoài đèn ông sao, đèn cù, đèn lồng xếp giấy là một trong số ít món đồ chơi Trung thu truyền thống của Việt Nam còn được lưu giữ và yêu thích đến ngày nay. Đèn cù cũng là một trong những món đồ chơi Trung thu truyền thống có mặt trong thời thơ ấu của nhiều thế hệ người Việt Nam. Theo các thế hệ trước, tên của loại đèn này xuất phát từ hình dáng của nó. Khi gọi là đèn cù vì nó quay như cái cù.
Mỗi dịp Tết Trung thu ngày xưa, trẻ em vùng nông thôn nước ta thương kéo chiếc đèn cù thắp nến chạy vòng quanh sân và cười đùa ríu rít trong đêm trăng. Đèn cù quay được là nhờ một bánh xe được gắn dưới đế đèn. Để hoàn thành một chiếc đèn cù cần khá nhiều công đoạn, bắt đầu bằng việc chẻ nứa vót nan cắm vào bánh xe, dán giấy bóng màu, sửa lại bằng kéo. Tiếp đến là vẽ hình trang trí bằng sơn, tra then ngang, buộc lõi dây thép và cắm vào đai đèn một bánh xe gỗ để đèn có thể chuyển động khi đưa qua đưa lại.
Ngoài đèn ông sao, đèn kéo quân cũng là món đồ chơi truyền thống quen thuộc ở nước ta trong mỗi dịp Trung thu về. Thời xưa, có biết bao trẻ nhỏ say mê với đèn kéo quân vì màu sắc độc đáo. Đèn kéo quân được làm bằng giấy bóng bao quanh chiếc khung tre gọi là lồng kéo. Đèn kéo quân độc đáo ở chỗ chiếc lồng kéo “biết” xoay tròn, kéo theo bao nhiêu hình, tên dân gian gọi là các “quân”.
Đèn kéo quân là trò chơi “vui mà học”, dạy các em về lịch sử, giáo dục lòng yêu nước. Chính vì thế, hình ảnh dán trên đèn kéo quân thường là những đoàn quân xung trận hoặc đi làm việc nghĩa. Sau đó, các “quân” được cải tiến, phong phú, đa dạng hơn như: Quan trạng vinh quy bái tổ, cảnh tứ linh nhảy múa, cảnh nông dân làm ruộng hoặc mục đồng chăn trâu cho đến những nhân vật phim truyện nổi tiếng của Tàu như chuyện thầy trò Đường Tăng trong phim Tây Du Ký. Ngày nay, đèn kéo quân được cải tiến không chỉ thắp bằng nến mà ngay cả khi thắp sáng bằng pin, điện, kèm theo một mô tơ đủ giúp cho đèn quay được…
Đồ chơi truyền thống còn có chiếc trống ếch, giống như chiếc trống da trâu, trống sư tử nhưng nhỏ hơn cũng là một trong những món đồ chơi Trung thu truyền thống yêu thích của trẻ em Việt Nam ngày xưa. Khi đánh, trống phát ra tiếng kêu "cắc, tùng" đặc trưng trong dịp Trung thu, tạo thêm sự rộn ràng, phấn chấn, tưng bừng và làm nên hương vị của ngày Tết Trẻ em. Bên cạnh chiếc trống ếch xưa còn có chiếc trống lắc tay mà ngày nay ít thấy trên các sạp hàng bày bán đồ chơi Trung thu như xưa. Trống lắc tay có 2 viên bị nhựa được gắn ở 2 bên trống, khi lắc sẽ tạo ra tiếng “boong boong” vui tươi, rộn ràng. Trong các đoàn rước đèn Trung thu của trẻ em vùng nông thôn Việt Nam ngày xưa, trống lắc tay là đồ chơi không thể thiếu được.
Trí Uẩn là món đồ chơi giàu sức sáng tạo, kích thích trí tưởng tượng do người Việt tạo ra. Trò chơi Trí Uẩn, được chính Bác Hồ đặt tên theo người tạo ra nó là cụ Nguyễn Trí Uẩn (Hà Đông, Hà Nội). Đây là một trò chơi ghép hình từ 7 miếng gỗ. Những miếng gỗ trông tưởng chừng không có hình thù rõ ràng những khi sắp xếp lại tạo ra những hình tượng đầy sống động, linh hoạt.
Ở miền Bắc nước ta vào mùa Trung thu còn có chiếc trống bỏi cũng là đồ chơi Trung thu truyền thống, góp mặt trong bữa tiệc vui đêm trăng của thiếu nhi xưa. Hiện nay, chiếc trống bỏi dần bị quên lãng, nhiều người trẻ thời hiện đại thậm chí còn chưa được nghe tên cũng như nhìn thấy cái trống bỏi nhỏ bé này. Khi chơi trống bỏi sẽ tạo ra tiếng “tạch tạch” đanh gọn, vui tai. Thứ đồ chơi “nhà quê” này được làm từ những nguyên liệu rất đơn giản như đất sét, cán nhựa, que sắt, giấy hồng, dây thun... trống bỏi thường được nặn từ đất sét, chỉ lớn hơn đồng xu một chút, cắm que sắt vào hai bên sườn rồi phơi khô. Sau khi khô, hai bên mặt trống được bọc bằng giấy đỏ sao cho kín để tạo ra tiếng kêu đanh, gọn, vui tai đặc trưng. Công đoạn cuối là buộc dây, tra cán nhựa, làm “dùi” cho trống.
Có một thời gian, mặt nạ giấy bồi – món đồ chơi Trung thu của Việt Nam tưởng chừng bị lấn át bởi các loại đồ chơi điện tử thời hiện đại nhập từ bên Tàu qua. Mùa Trung thu 2026, những chiếc mặt nạ giấy bồi đã dần xuất hiện trở lại với hình ảnh các nhân vật dân gian Việt Nam quen thuộc như: ông Địa, chú Tễu, Chí Phèo, Thị Nở... Ngoài ra, còn có mặt nạ của các nhân vật trong truyện cổ tích nước ngoài để các em nhỏ hóa trang thành các nhân vật mình yêu thích trong đêm trăng rằm. Không chỉ có mặt nạ giấy bồi, người Việt ngày trước còn sáng tạo ra những đồ chơi khác từ nguyên liệu tái chế, rẻ tiền mà an toàn cho sức khỏe. Từ giấy bồi, những người thợ làm đồ chơi ở các làng nghề truyền thống còn tạo ra vô vàn sản phẩm khác…
Thời hiện đại, có lẽ nhiều trẻ nhỏ không có khái niệm gì về món đồ chơi tàu thủy sắt tây trong dịp Trung thu. Còn với nhiều người lớn, nhất là những người đã trải qua thời bao cấp thì món đồ chơi Trung thu này lại nhắc nhở họ hồi ức về một tuổi thơ đầy khốn khó, thiếu thốn trăm bề. Dù không phải đồ chơi Trung thu truyền thống nhưng tàu thủy sắt tây là thứ đồ chơi thủ công mang đậm tính sáng tạo của người Việt Nam.
Qua bàn tay của người thợ thủ công, những vỏ lon sữa bò, mảnh sắt bỏ đi được tạo hình rõ nét trở nên sống động và chạy được trên mặt nước với hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng gắn ở phía mũi tàu. Phía dưới buồng hơi được làm bằng sắt, phía trên phủ những lá đồng mỏng. Buồng hơi được nối với 2 ống dẫn nhỏ ra ngoài vỏ tàu. Đây chính là bí quyết để tàu chạy được và có tiếng kêu "bành bạch" rất đặc trưng của tàu thủy hiện đại. Giống tàu thủy, thỏ đánh trống cũng được làm bằng sắt tây và không còn là món đồ chơi phổ biến ngày nay. Trước kia, thỏ đánh trống được làm bằng vỏ hộp sữa. Khi chuyển động, con thỏ sẽ gõ vào trống phát ra tiếng kêu vui tai.
Môt loại đồ chơi rất có ý nghĩa nữa là ông tiến sĩ giấy, mỗi dịp Tết Trung thu, ông bà, cha mẹ thường mua ông tiến sĩ giấy để bày cùng mâm ngũ quả cúng ngoài trời với mong ước con cháu trong gia đình học hành giỏi giang, sau này có công danh, đỗ đạt. Trong đêm trăng rằm, ông tiến sĩ giấy được đặt trang trọng bên mâm ngũ quả. Và nếu như ông tiến sĩ giấy thể hiện ước mơ về học thức thì ông đánh gậy là món đồ chơi Trung thu đầy ý nghĩa, tượng trưng cho lời chúc và mong ước của cha ông về một thế hệ khỏe mạnh về thể chất, có thể góp sức giúp nước, giúp dân.
Ngoài những món đồ nêu trên, chiếc đầu sư tử cũng là một trong những đồ chơi Trung thu truyền thống của Việt Nam được trẻ em yêu thích, mang ý nghĩa thịnh vượng, may mắn và điềm tốt lành. Nếu các thiếu nhi lớn tuổi có đầu sư tử đại, trống da trâu, quần áo, phục trang tươm tất để thể hiện các màn múa lân, sư tử điêu luyện thì các em nhỏ cũng có đầu tư tử, trống ếch “cắc tùng” để bắt chước và thỏa mãn niềm vui thích của mình trong ngày Tết Trung thu. Đầu sư tử đại có khung xương bên trong được làm bằng mây, tre, bên ngoài dán giấy bồi và vẽ các hình ảnh. Cho đến tận bây giờ, món đồ chơi này vẫn chiếm được nhiều cảm tình của các bậc phụ huynh và trẻ nhỏ.
Giữa muôn vàn món đồ chơi Trung thu truyền thống “đánh thức” sự hiếu động, hoạt bát của trẻ thì tò he là thứ đồ chơi hướng trẻ em tới nghệ thuật, sự khéo léo và tỉ mỉ. Tò he là giấc mơ muôn màu sắc, là thế giới trẻ thơ đầy ngộ nghĩnh được thể hiện qua các nhân vật cổ tích, con thú đáng yêu. Từ những nguyên liệu thân thuộc với ruộng đồng như bột gạo nếp, phẩm màu tự nhiên, que tre, với sự sáng tạo, kỹ thuật điệu nghệ, người thợ nặn ra những con tò he đủ mọi hình dáng, thể hiện được các cung bậc cảm xúc trên khuôn mặt. Tò he cũng là một trong số ít những món đồ chơi Trung thu dân gian còn tồn tại đến nay ở các vùng nông thôn nước ta.
Có thể nói rằng, đồ chơi Trung thu là những món đồ chơi đặc trưng được dành riêng cho trẻ em (và cả người lớn) vào dịp Tết Trung thu nhằm phục vụ cho các hoạt động văn hóa truyền thống như rước đèn, múa lân, hóa trang và phá cỗ. Chúng không chỉ đơn thuần để giải trí mà còn mang đậm giá trị văn hóa, giáo dục và tinh thần của người Việt. Đồ chơi Trung thu Việt Nam xưa còn là những tác phẩm nghệ thuật dân gian kết tinh giá trị văn hóa, giáo dục và tình yêu thương của cha ông dành cho thế hệ trẻ, góp phần giáo dục truyền thống, kết nối tình cảm gia đình và lưu giữ bản sắc dân gian. Những món đồ chơi thủ công truyền thống này gửi gắm ước mơ về sự học hành, lòng hiếu thảo và sự gắn kết cộng đồng.
Bài và ảnh: NGUYỄN TẤN TUẤN
Nguồn: Tạp chí VHNT số 655, tháng 9/2026
