Mùa hè năm 2023, văn đàn Italia đã chứng kiến một khoảnh khắc hiếm hoi trong lịch sử văn học nước này: giải Premio Strega – giải thưởng văn học danh giá nhất Italia, được trao cho một cuốn sách mà tác giả của nó đã không còn trên đời để nhận. Ada d'Adamo đã qua đời chỉ vài ngày sau khi nhận được thông báo đề cử bởi căn bệnh ung thư.
Tựa thinh không là cuốn sách đầu tay và cũng là tác phẩm duy nhất của Ada d'Adamo – ra đời từ những ngày tháng bà nằm trên giường bệnh. Cuốn sách chỉ dài chưa đến 200 trang và không có cốt truyện ly kỳ hay tình tiết giật gân, mà đơn giản chỉ là câu chuyện một người mẹ viết cho con gái mình. Ada d'Adamo đã viết Tựa thinh không cho Daria, đứa con sinh ra với khuyết tật não bẩm sinh nặng nề, không thể nói, không thể tự chăm sóc bản thân. Nhưng cuốn sách nhỏ này đã chạm đến tận cùng trái tim người đọc, vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ và biên giới quốc gia. Không chỉ giành giải Premio Strega 2023, Tựa thinh không còn chinh phục hàng loạt giải thưởng danh giá khác của Italia trong cùng một năm: Premio Strega Giovani, Super Mondello, Mondello Giovani – một thành tích đáng nể của một tiểu thuyết đầu tay. Tác phẩm đã được độc giả trên khắp thế giới đón nhận một cách chân thành, đồng thời gợi nên những cuộc đối thoại sâu sắc về tình yêu, sự mất mát và ý nghĩa của cuộc sống qua lăng kính của một người mẹ.
Khi ra mắt tại Việt Nam, Tựa thinh không của tác giả Ada d'Adamo (Nhã Nam và Nxb Hội nhà văn ấn hành) đã nhanh chóng chạm đến trái tim độc giả bằng sự chân thực đến nghẹn ngào và tình mẫu tử thiêng liêng hiếm có trong nghịch cảnh. Với mong muốn tạo ra một không gian văn hóa sâu sắc, buổi Tọa đàm "Mẹ tan vào con tựa thinh không" đã trở thành cầu nối giao lưu giữa những độc giả yêu mến văn chương Italia với dịch giả của cuốn sách - Thạc sĩ Bùi Thị Thái Dương, giảng viên Khoa tiếng Italia, Trường Đại học Hà Nội. Chị là một dịch giả tiếng Italia quen thuộc với độc giả Việt, nổi bật với bản dịch tiếng Việt các tác phẩm của Gianni Rodari: Chuyện kể trên điện thoại (Favole al telefono); 20 truyện thêm một (20 storie più uno) và bộ truyện tranh nhân 100 năm ngày sinh Rodari.
Tại sự kiện, dịch giả Bùi Thị Thái Dương và nhà văn Hiền Trang đã cùng trò chuyện, chia sẻ những đánh giá và cảm nghĩ về tác phẩm Tựa thinh không - hành trình của một người phụ nữ dùng chính cuộc đời mình như một mẫu nghiên cứu để đặt câu hỏi về những điều lớn lao hơn: về bệnh tật và sự mong manh của thân xác, về quyền của người khuyết tật và trách nhiệm của xã hội, về tình mẫu tử trong những hoàn cảnh mà ngay cả tình yêu cũng không đủ để xoa dịu nỗi đau.
Tác giả Ada d'Adamo đã biến câu chuyện riêng tư nhất của đời mình thành một tiếng nói mạnh mẽ, một lời kêu gọi lương tri của cộng đồng và thể chế. Tựa thinh không đã chạm đến người đọc ở nhiều tầng bậc khác nhau, các diễn giả đặt ra câu hỏi, điều gì đã khiến một cuốn sách chưa đầy 200 trang có thể làm được điều đó?
Ada d'Adamo là một người viết tự truyện, bà coi cuộc đời mình như một tấm gương phản chiếu những vết nứt trong cấu trúc xã hội. Câu chuyện của bà và Daria là một câu chuyện riêng tư đầy đau đớn, nhưng đằng sau mỗi trang sách ấy là những câu hỏi lớn hơn. Ada viết về Daria, nhưng bà cũng đang viết về hàng triệu đứa trẻ khuyết tật khác đang sống trong im lặng, bị xã hội bỏ quên sau những cánh cửa đóng kín. Bà viết về sự kiệt quệ của chính mình, nhưng đồng thời cũng viết về hàng triệu người mẹ đang sức cùng lực kiệt vì chăm con khuyết tật một mình mà thiếu vắng sự hỗ trợ từ những người xung quanh và cộng đồng.
Đây cũng là một câu chuyện cảm động và đau lòng, khi ung thư và khuyết tật cùng hiện diện trong một gia đình. Căn bệnh ung thư của Ada và khuyết tật của Daria không phải chỉ là hai bi kịch riêng lẻ. Cả hai đều đặt ra câu hỏi về giới hạn của tình yêu, về khả năng chịu đựng của con người, về ý nghĩa của sự hiện diện khi mọi thứ đang dần mất đi. Từ đó, qua bi kịch của Ada, độc giả nhận ra được một thông điệp sâu sắc mà bà muốn gửi gắm: sự mong manh là bản chất của con người và tình yêu là cách duy nhất ta đối mặt với sự mong manh đó.
Tác phẩm còn là một cuốn sách về sự kỳ diệu của cơ thể. Với một con người khỏe mạnh, việc thức dậy, đi lại, ăn uống, thở, nhìn, nghe, chạm vào mọi thứ xung quanh là hết sức bình thường. Daria chưa bao giờ có những khả năng đó. Ada buộc người đọc phải ngồi xuống cùng bà, nhìn vào Daria và tự hỏi: ta đang nhận bao diễm phúc mỗi ngày?
Đây là một thông điệp ẩn mà ít người nhận ra trong Tựa thinh không, cuốn sách thường được đọc như một câu chuyện về tình mẫu tử, về bệnh tật, về sự mất mát, song ẩn bên dưới tất cả những điều đó lại là một suy tư nghiêm túc về thân xác con người, về mối quan hệ giữa cơ thể và bản sắc, giữa khả năng thể chất và phẩm giá con người. Không triết lý, cũng không đưa ra những diễn giải dài dòng, Ada chỉ quan sát Daria, ghi lại những gì bà thấy và để người đọc tự rút ra kết luận.
Dịch giả Bùi Thị Thái Dương đã chia sẻ nhiều câu chuyện trong hành trình dịch cuốn sách, trong đó có những chi tiết nhỏ nhưng khó quên. Một trong số đó là chi tiết Ada quan sát Daria thở. Thở, việc mà ta làm hàng nghìn lần mỗi ngày một cách vô thức, nay lại trở thành đối tượng để quan sát, trở thành bằng chứng của sự sống, trở thành điều kỳ diệu nhỏ nhoi nhất và cũng thiết yếu nhất. Dịch giả chia sẻ, tựa đề Tựa thinh không cũng xuất phát từ đó. Không khí, hơi thở luôn hiện diện nhẹ nhàng đến mức vô hình nhưng thiếu nó thì không có gì tồn tại được.
