Tôi thường nhớ nhất những đêm trăng thu của tuổi nhỏ. Ngày ấy, quê tôi chưa có những con đường sáng đèn như bây giờ. Mỗi khi chiều xuống, xóm nhỏ chìm dần trong màu xanh thẫm của đồng quê. Sau một ngày làm lụng, người lớn trở về nhà, tiếng gọi nhau í ới ngoài ngõ, tiếng gà tìm chỗ ngủ, tiếng mái chèo khua nhè nhẹ dưới con rạch. Rồi trăng lên.

Trăng những tháng mùa thu  khi ấy đẹp đến nao lòng! Từ sau hàng dừa, vầng trăng tròn vành vạnh nhô lên như một chiếc đèn trời treo giữa khoảng không mênh mông. Ánh trăng rót xuống vườn cây, phủ lên những tàu lá chuối một màu bạc óng ánh. Con đường đất trước nhà bỗng sáng hơn, những bóng cây đổ dài trên mặt đất, lung linh theo từng làn gió.

Bọn trẻ chúng tôi chẳng cần một sân chơi nào khác. Chỉ cần có trăng là đủ. Chúng tôi chạy chân trần ngoài sân, đứa cầm chiếc đèn ông sao tự làm bằng nan tre, đứa xách chiếc đèn giấy đơn sơ, có khi chỉ là một lon sữa bò đục vài lỗ nhỏ, bên trong đặt một ngọn nến. Những chiếc đèn nghèo nàn mà dưới mắt trẻ thơ lại đẹp biết bao! Tiếng cười trẻ nhỏ vang lên dưới trăng. Có đứa chạy trước, đứa chạy sau. Có đứa vừa đi vừa hát, có đứa mải nhìn bóng mình kéo dài trên mặt đất mà thích thú. Chúng tôi chơi cho đến khi tiếng mẹ vọng từ trong nhà: “Về ăn cơm đi con!”.

Mẹ thường ngồi bên hiên chờ chúng tôi. Ánh trăng xuyên qua mái hiên, rơi xuống mái tóc mẹ, làm những sợi tóc đã lấm tấm bạc trở nên mềm hơn trong mắt đứa trẻ. Ngày ấy, tôi đâu hiểu vì sao mẹ luôn đứng nơi cửa nhìn theo mỗi bước chân của con. Tôi cũng đâu biết có những đêm mẹ chẳng ngủ ngon, chỉ vì chờ nghe tiếng chân con trở về. Tuổi thơ thường vô tư như thế. Ta nhận tình thương của người thân như nhận một điều hiển nhiên của cuộc sống. Chỉ đến khi lớn lên, đi qua những năm tháng xa nhà, ta mới hiểu rằng phía sau những mùa trăng đẹp nhất của đời mình là bóng dáng của những người đã âm thầm giữ cho tuổi thơ ta được bình yên… Trong ký ức tôi còn có ngoại. Nhà ngoại cách nhà tôi không xa. Mỗi mùa Trung thu, lũ trẻ chúng tôi thường kéo nhau sang chơi. Ngoại đã già, mái tóc bạc như mây, dáng người nhỏ nhắn. Ngoại ngồi trên chiếc chõng tre trước hiên, vừa têm trầu vừa nhìn đám cháu chạy nhảy. Ngoại không có nhiều quà. Có khi, ngoại chỉ cho mỗi đứa một chiếc bánh nhỏ, vài trái ổi, trái cóc trong vườn nhưng chúng tôi vui lắm. Ngoại thường kể chuyện trăng. Ngoại bảo trên cung trăng có chị Hằng, có chú Cuội, có cây đa... Những đêm trăng mùa thu ở quê ngày ấy chỉ có tiếng cười, có mùi hoa cau, có tiếng côn trùng rả rích trong vườn và có người thân ngồi bên nhưng kéo dài đến khi trăng lên cao. Rồi từng đứa một được cha mẹ gọi về. Sân ngoại thưa dần tiếng trẻ. Ngoại vẫn ngồi đó. Mẹ đến đón tôi, nhẹ nhàng nắm tay con trên con đường trăng sáng. Tôi đi bên mẹ. Trăng rải xuống vai áo mẹ một lớp ánh sáng mỏng. Có lẽ tôi đã từng nghĩ những đêm như thế sẽ còn mãi. Thế nhưng, thời gian lặng lẽ đi qua. Những đứa trẻ năm nào lần lượt lớn lên. Mỗi đứa một phương trời, mang theo những ước mơ riêng. Con đường làng đổi thay. Những mái nhà xưa dần khuất sau những ngôi nhà mới. Những bờ tre, hàng dừa, những khoảng sân từng in bóng trăng tuổi nhỏ không còn nguyên vẹn.

Có một mùa Trung thu cũng chưa xa lắm, tôi trở về quê nhưng không còn nghe tiếng ngoại gọi cháu. Chiếc chõng tre trước hiên đã vắng bóng người. Tôi đứng dưới trăng, bỗng thấy tuổi thơ mình như một dòng sông vừa trôi qua phía bên kia bờ. Và rồi một ngày, đến lượt mẹ rời xa. Từ đó, mỗi khi trăng thu lên, tôi lại nhớ dáng mẹ bên hiên nhà. Nhớ tiếng gọi thân quen. Nhớ bàn tay nắm lấy tay tôi trong những đêm trăng cũ. Nhớ cả dáng ngoại ngồi têm trầu, chậm rãi kể chuyện chú Cuội, chị Hằng.

Có những nỗi nhớ không làm người ta bật khóc. Nó chỉ lặng lẽ nằm sâu trong lòng, đến một đêm trăng nào đó bỗng thức dậy. Tôi đã đi qua nhiều miền đất, nhìn thấy những vầng trăng trên phố thị, trên biển rộng, trên những miền núi cao. Trăng ở đâu cũng đẹp nhưng không nơi nào có được ánh trăng của tuổi thơ. Bởi trăng ngày ấy có mẹ. Có ngoại. Có căn nhà nhỏ, có khu vườn quê, có tiếng cười của lũ trẻ. Bây giờ, mỗi mùa thu về, tôi vẫn thường đứng thật lâu bên hiên nhà, ngước nhìn vầng trăng. Có khi lòng chợt nghe tiếng võng đưa trong ký ức, nghe tiếng mẹ gọi con về, nghe tiếng ngoại cười hiền và tiếng chân trẻ nhỏ chạy rộn ngoài sân. Tôi biết những người thân yêu ấy không thể trở về. Nhưng tôi tin họ vẫn ở đâu đó trong ánh trăng.

Trăng thu vẫn tròn. Mùa thu mỗi năm vẫn về. Chỉ có chúng ta đã khác xưa. Đứa trẻ ngày nào giờ đã đi qua quá nửa đời người, đứng dưới vầng trăng cũ bỗng hiểu rằng điều quý giá nhất của tuổi thơ không phải là những chiếc đèn ông sao, những chiếc bánh Trung thu hay trò chơi mà chính là có một mái nhà để trở về. Có mẹ chờ nơi cửa. Có ngoại ngồi bên hiên. Có một bàn tay nắm lấy bàn tay nhỏ bé của mình, dẫn qua con đường quê ngập ánh trăng. Và có một tuổi thơ đi mãi không về, dù cho đi hết cuộc đời, ta vẫn không thể gặp lại…

Tản văn của VIỄN DU

Nguồn: Tạp chí VHNT số 658, tháng 10/2026