NSND Kim Cương được xem là một trong những nghệ sĩ đặc biệt của sân khấu Việt Nam. Bà để lại dấu ấn sâu đậm không chỉ bằng tài năng diễn xuất qua hàng trăm vai diễn trên sân khấu và điện ảnh, mà còn bằng nhân cách sống cao đẹp cùng hành trình thiện nguyện bền bỉ suốt nhiều thập niên. Không chỉ là dịp nhìn lại một sự nghiệp nghệ thuật hiếm có, tọa đàm Kỳ nữ Kim Cương với thoại kịch miền Nam còn mở ra hướng tiếp cận mới khi nhìn nhận kịch Kim Cương như một di sản văn hóa đô thị, sống động trong ký ức nhiều thế hệ khán giả.

Sinh trưởng trong gia đình nghệ thuật, sớm theo mẹ là NSND Bảy Nam lưu diễn khắp nơi, NSND Kim Cương tiếp nhận nền tảng cải lương truyền thống trước khi lựa chọn con đường thoại kịch từ thập niên 1950. Ban Thoại kịch Kim Cương mà bà thành lập năm 1956 đã góp phần định hình diện mạo kịch nói miền Nam, với trọng tâm phản ánh đời sống xã hội, đạo lý gia đình và thân phận con người.

Sau năm 1975, Đoàn kịch nói Kim Cương trở thành một địa chỉ văn hóa quen thuộc của người dân TP.HCM. Nhiều suất diễn thu hút đông đảo khán giả, góp phần lan tỏa mạnh mẽ dòng thoại kịch trong đời sống đô thị. Những tác phẩm như Lá sầu riêng, Bông hồng cài áo, Dưới hai màu áo, Trà hoa nữ, Huyền thoại mẹ, Vực thẳm chiều cao, Người tình trễ xe, Nó là con tôi, Bão biển… được xem là ký ức tinh thần của nhiều thế hệ khán giả miền Nam.

Theo TS Nguyễn Thị Hậu - Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM - trong đời sống văn hóa Sài Gòn, sân khấu kịch nói Kim Cương không chỉ là nơi biểu diễn nghệ thuật mà còn là không gian lưu giữ ký ức tinh thần của đô thị. Ở đó hiện diện một “tinh thần kịch nói Sài Gòn” rất riêng, nơi nhân vật và khán giả cùng chia sẻ cảm xúc, cùng suy ngẫm về con người và cuộc sống qua những câu chuyện gần gũi, không áp đặt thông điệp.

Từ góc độ văn hóa đô thị, NSND Kim Cương được xem là người góp phần quan trọng trong việc gìn giữ ký ức tinh thần của Sài Gòn. Sân khấu của bà phản ánh những tâm trạng xã hội, những câu hỏi đạo đức mà đô thị này từng đối diện, nơi con người đã cười, khóc và soi chiếu chính mình qua nghệ thuật. Giá trị di sản của kịch nói Kim Cương không nằm ở việc bảo tồn một mô hình sân khấu cụ thể, mà ở khả năng lưu giữ ký ức văn hóa của nhiều thế hệ thị dân.

TS Lê Hồng Phước - Trưởng khoa Ngữ văn Pháp, Trường ĐH KHXH&NV TP.HCM - nhìn nhận kịch Kim Cương như một di sản có thể gọi tên là “di sản Kim Cương”. Theo ông, di sản này thể hiện trên nhiều phương diện, trước hết là di sản diễn xuất, tiếp đến là ký ức tập thể và giá trị đạo lý, đặc biệt là đạo lý gia đình. Khán giả đến với kịch Kim Cương không nhằm phân định thiện - ác, mà để lắng lại, soi chiếu bản thân và suy ngẫm về vị trí của mình trong dòng chảy đạo lý dân tộc.

Là nghệ sĩ cộng tác lâu năm với NSND Kim Cương, NSƯT Thành Lộc cho biết qua những tâm sự của bà, anh nhận thấy trăn trở lớn của sân khấu Sài Gòn trước năm 1975 là làm sao để nghệ thuật  không hòa tan trong làn sóng tiếp nhận mạnh mẽ văn hóa phương Tây. Chính nỗi lo chung của NSND Bảy Nam, NSND Năm Châu và nhiều soạn giả sân khấu thời bấy giờ đã trở thành một trong những động lực quan trọng dẫn đến sự ra đời của Đoàn kịch Kim Cương, với mục tiêu tiếp thu tinh hoa thế giới nhưng vẫn gìn giữ bản sắc Việt.

“Sức hút của Đoàn kịch Kim Cương nằm ở sự thuần Việt trong từng tác phẩm”- NSƯT Thành Lộc nhấn mạnh. Theo anh, dù đi Tây học và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa phương Tây, NSND Kim Cương vẫn luôn kiên định tôn vinh các giá trị thuần Việt trong sáng tác và biểu diễn. Chính sự nhất quán ấy đã tạo nên dấu ấn riêng và ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều thế hệ nghệ sĩ.

NSƯT Thành Lộc cho rằng dòng kịch Kim Cương đã góp phần hình thành “cái hồn Việt” trong thế hệ nghệ sĩ trẻ miền Nam. Hình ảnh người mẹ trên sân khấu đến nay vẫn chịu ảnh hưởng sâu đậm từ má Bảy Nam và NSND Kim Cương. Ngay cả khi đảm nhận vai ông Tư trong vở Dạ cổ hoài lang, anh vẫn chịu tác động rõ nét từ lối diễn giàu cảm xúc, giọng nói tròn vành, thuần Việt của các bậc tiền bối. Những tác phẩm kinh điển như Lá sầu riêng với các câu thoại quen thuộc vẫn còn in sâu trong ký ức khán giả, minh chứng cho sức sống lâu dài của dòng kịch này.

Trong sự nghiệp kéo dài hơn tám thập kỷ, NSND Kim Cương đảm nhận cùng lúc nhiều vai trò: diễn viên, đạo diễn, tác giả và nhà quản lý. Ở bất kỳ vị trí nào, bà cũng thể hiện sự nghiêm túc, chỉn chu và tư duy làm kịch hiện thực nhân văn, lấy con người và các giá trị đạo đức làm trọng tâm.

Theo NSND Trần Ngọc Giàu, Chủ tịch Hội Sân khấu TP.HCM, kịch Kim Cương đã góp phần đặt nền tảng cho sân khấu kịch nói miền Nam mang bản sắc thuần Việt trong bối cảnh giao thoa văn hóa Đông- Tây. NSND Trần Minh Ngọc đã gọi kịch nói Kim Cương là một “di sản văn hóa phi vật thể”, khẳng định vị thế của bà không chỉ trong nghệ thuật mà còn trong đời sống tinh thần xã hội. Việc nghiên cứu, sưu tầm và xuất bản công trình về dòng kịch Kim Cương được xem là bước đi cần thiết để bảo tồn giá trị nghệ thuật đặc thù của TP.HCM. 

NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy - Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM - bày tỏ sự trân trọng sâu sắc trước hành trình lao động nghệ thuật bền bỉ của NSND Kim Cương. Theo bà, Đoàn kịch nói Kim Cương chính là một “dấu son” quan trọng, góp phần định hình diện mạo và phong cách của sân khấu kịch nói phía Nam. Những tác phẩm do NSND Kim Cương sáng tác dưới bút danh Hoàng Dũng như Bông hồng cài áo, Trà hoa nữ... không chỉ tạo dấu ấn sâu đậm trong đời sống sân khấu mà còn trở thành những giá trị tư tưởng và nghệ thuật có sức sống bền bỉ theo thời gian. Bên cạnh sáng tạo nghệ thuật, NSND Kim Cương luôn trăn trở với công tác đào tạo, dìu dắt thế hệ nghệ sĩ trẻ, với mong muốn sân khấu TP.HCM và cả nước có sự kế thừa vững chắc - cũng chính là điều ngành văn hóa thành phố đặc biệt quan tâm.

NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy cho biết, tọa đàm “Kỳ nữ Kim Cương với thoại kịch miền Nam” là dịp nhìn lại một mô hình nghệ thuật tiêu biểu của đô thị Sài Gòn - TP.HCM, nơi truyền thống và sáng tạo song hành trong tiến trình hội nhập. 

Không chỉ dừng lại ở ánh đèn sân khấu, cuộc đời NSND Kim Cương còn là hành trình bền bỉ của lòng nhân ái. Bà dành nhiều tâm huyết cho các hoạt động thiện nguyện, chăm lo trẻ em mồ côi, người khuyết tật và nghệ sĩ nghèo. Trong đó, hơn 10 năm qua, chương trình “Nghệ sĩ tri âm” do bà khởi xướng đã trở thành điểm tựa tinh thần cho nhiều nghệ sĩ gặp hoàn cảnh khó khăn.

Trong buổi tọa đàm, NSND Kim Cương đã bất ngờ xuất hiện trên sân khấu sau nhiều năm vắng bóng. Ở tuổi 89, dù sức khỏe không còn như xưa, bà vẫn tái hiện trích đoạn Lá sầu riêng trong vai bà Diệu - biểu tượng bất hủ của tình mẫu tử trên sân khấu miền Nam. Lớp diễn ngắn nhưng đầy xúc động như một minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản kịch Kim Cương trong lòng công chúng.