Ở tuổi ngoài 80, khi nhiều người đã chọn cuộc sống an nhàn bên gia đình, nhà báo, Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Hoàng Kim Đáng vẫn miệt mài sáng tạo, tiếp tục cống hiến cho văn chương, báo chí và nhiếp ảnh.
Suốt hơn nửa thế kỷ lao động bền bỉ, Hoàng Kim Đáng đã cho ra đời hàng chục đầu sách, tiêu biểu như Lai Xá làng nhiếp ảnh (Nxb Chính trị Quốc gia, 2004), Thăng Long – Hà Nội qua hình ảnh (2010), Vinh quang nhiếp ảnh Việt Nam (Nxb Hội Nhà văn, 2020) - tác phẩm đạt Giải C của Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương. Các công trình của ông được giới chuyên môn đánh giá cao, trở thành nguồn tư liệu tham khảo về lịch sử và lý luận nhiếp ảnh.
Tiếp đó là các tác phẩm như Một góc nhìn đất nước (2021), Nhiếp ảnh nghệ thuật hiện thực và sáng tạo (Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Thủ đô 2017) và Tỏa sáng đất trời Nam (Nxb Hội Nhà văn, Giải B của Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương năm 2024). Đây là những công trình biên khảo, lý luận và phê bình nhiếp ảnh, giới thiệu chân dung cùng những đóng góp của bốn mươi danh sĩ, nhân sĩ, trí thức tiêu biểu đối với văn hóa và nhiếp ảnh Việt Nam trong thế kỷ XX. Những thành tựu đó phản ánh quá trình lao động sáng tạo bền bỉ, đồng thời khẳng định tư duy nghiên cứu, phê bình của Hoàng Kim Đáng.
Gần đây, Hoàng Kim Đáng tặng tôi tập sách Tình thơ Ảnh nghệ, do Nxb Hà Nội ấn hành năm 2026. Sách khổ 20×20cm, dày 130 trang, gồm 50 bài thơ tình, các bức ảnh minh họa và 8 bài thơ được phổ nhạc. Sự kết hợp giữa thơ, ảnh và âm nhạc tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật giàu cảm xúc. Trong lời tựa cuốn sách, nhà thơ Phạm Đức nhận xét: “Một tập thơ đầy mầu sắc của bậc thầy nhiếp ảnh Hoàng Kim Đáng khiến người đọc – Tôi cũng thấy được rạng rỡ theo sắc mầu”.
Lật giở từng trang Tình thơ Ảnh nghệ, người đọc phần nào hiểu vì sao Hoàng Kim Đáng lựa chọn xuất bản tập sách này ở tuổi ngoài 80. Trong suốt quá trình làm báo và hoạt động nghệ thuật, ông từng đảm nhiệm cương vị Thư ký tòa soạn Báo Người Hà Nội, cộng tác cùng nhà văn Tô Hoài, sau đó công tác tại Báo Văn nghệ, Tạp chí Thế giới Ảnh và Vụ Văn nghệ, Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương. Những năm tháng gắn bó với báo chí và nhiếp ảnh đã giúp ông tích lũy vốn sống, trải nghiệm và tri thức văn hóa phong phú, trở thành nền tảng cho các công trình nghiên cứu, lý luận cũng như sáng tác sau này.
Tình thơ Ảnh nghệ có thể xem là sự tiếp nối mạch sáng tạo ấy ở một phương diện khác. Tập sách gồm 50 bài thơ tình, thể hiện những rung cảm trước con người và cuộc sống bằng giọng thơ giàu cảm xúc nhưng mộc mạc, dung dị. Trong bài thơ Bông súng, đề tặng H.T, ông viết:
“Bông súng tàn
Ngủ trong chiếc lọ xinh
Anh lặng thinh
Ngắm hoài bông súng ngủ.”
Những câu thơ ngắn gọn, giàu hình ảnh cho thấy cách cảm nhận riêng của tác giả trước vẻ đẹp của thiên nhiên và con người. Với Hoàng Kim Đáng, cái “tàn” không chỉ gợi sự kết thúc mà còn mở ra những liên tưởng về sự lắng đọng và tiếp nối của vẻ đẹp trong đời sống.
“Vâng, hoa đang ngủ kìa”. Hoa ngủ nhưng tác giả lại gọi là “tàn”. Cách cảm nhận ấy cho thấy “tàn” không chỉ gợi sự kết thúc mà còn là sự lắng lại của vẻ đẹp, mở ra những liên tưởng về sức sống và sự tiếp nối. Đó cũng là nét tinh tế trong cảm quan nghệ thuật của Hoàng Kim Đáng.
Nếu Bông súng là những suy tư lắng đọng trước một khoảnh khắc của thiên nhiên, thì Nét Huế lại gợi lên vẻ đẹp dịu dàng, bảng lảng của xứ Huế:
“Trời trong xanh – Thu xứ Huế
Nắng nhuộm vàng Cố Hoàng Cung
Em
In trong đáy mắt anh
Trong vắt
Dòng sông Hương
Sóng…”
Đến Hoàng hôn Tây Hồ, cảm xúc lại được gợi mở từ không gian văn hóa và ký ức lịch sử:
“Tan trong thinh không hoang dại
Vẳng như có tiếng cô gái bán chiếu gon thời Nguyễn Trãi
Đang dát vàng
Lên mặt hồ truyền thuyết – Tây Hồ.”
Điểm đáng chú ý của Tình thơ Ảnh nghệ là sự kết hợp giữa thơ, ảnh và âm nhạc. Tư duy “Thơ trong ảnh - Ảnh trong thơ - Thơ trong nhạc” được Hoàng Kim Đáng thể hiện khá nhất quán trong tập sách. Thơ của ông giàu hình ảnh, còn ảnh lại gợi nhiều cảm xúc và chất thơ. Sự tương tác giữa ba loại hình nghệ thuật tạo nên một chỉnh thể thống nhất, góp phần làm nên dấu ấn riêng của tập sách.
Qua những bài thơ, người đọc có thể cảm nhận một tâm hồn giàu cảm xúc, lãng mạn nhưng vẫn đậm chất suy tư. Ẩn sau những vần thơ nhẹ nhàng là những chiêm nghiệm về con người, thời gian và cuộc sống, tạo nên chiều sâu cho tác phẩm.
Sự kết hợp giữa thơ và ảnh trong Tình thơ Ảnh nghệ không dừng ở vai trò minh họa, mà tạo nên sự bổ sung và cộng hưởng về cảm xúc. Lật từng trang sách, người đọc bắt gặp những bức ảnh phong cảnh, chân dung được đặt bên các bài thơ như một sự đối thoại giữa hình ảnh và ngôn từ. Ở ảnh là tư duy bố cục, ánh sáng và khả năng nắm bắt khoảnh khắc; ở thơ là những rung cảm giàu hình ảnh và tính tạo hình. Thơ gợi chất ảnh, còn ảnh lại mở rộng cảm xúc của thơ, tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất.
Sự gắn kết ấy còn được nối dài qua âm nhạc khi nhiều bài thơ của Hoàng Kim Đáng được các nhạc sĩ như Văn Ký, Đỗ Hồng Quân phổ nhạc, góp phần mở rộng sức lan tỏa của tác phẩm.
Có thể nói, Tình thơ Ảnh nghệ, cùng hàng chục công trình nghiên cứu, lý luận và phê bình của Hoàng Kim Đáng trong hơn nửa thế kỷ qua, góp phần khắc họa chân dung một nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh và nhà nghiên cứu luôn bền bỉ với lao động sáng tạo. Dù ở lĩnh vực báo chí, nhiếp ảnh, nghiên cứu hay thơ ca, các tác phẩm của ông đều phản ánh sự gắn bó với đời sống văn hóa và nghệ thuật, đồng thời lưu giữ những giá trị của một giai đoạn phát triển của nhiếp ảnh và văn hóa Việt Nam.
Đọc Tình thơ Ảnh nghệ, tôi thêm trân trọng tinh thần lao động nghệ thuật bền bỉ của Hoàng Kim Đáng. Ở tuổi ngoài 80, ông vẫn tiếp tục sáng tác, nghiên cứu và chia sẻ những trải nghiệm nghề nghiệp bằng một tâm thế say mê và nghiêm túc. Đó cũng là điều làm nên giá trị bền vững của một người cầm bút và cầm máy đã dành trọn cuộc đời cho văn hóa, nghệ thuật.
Xin chúc nhà báo, Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Hoàng Kim Đáng luôn mạnh khỏe, tiếp tục sáng tác và có thêm nhiều đóng góp cho nhiếp ảnh và đời sống văn hóa nước nhà.
PHẠM CÔNG THẮNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 650, tháng 7-2026
