Từ khóa: khách du lịch inbound; Đạo Cao Đài; Thánh Thất Cao Đài; Núi Bà Đen.

Abstract: Inbound tourism is a crucial criterion in the Tourism Satellite Account (TSA), which major international tourism organizations such as UNWTO (now UN Tourism), WTTC, and PATA use to assess a country’s tourism development. It is also a vital indicator of tourism development in a region or locality. Tây Ninh province is a connecting point between Vietnam and Cambodia, and also serves as an important stopover between Hồ Chí Minh City (Vietnam) and Phnom Penh (Cambodia). This study examines the potential for developing and attracting inbound tourists in Tây Ninh Province over the past period and discusses strategies to leverage tourism resources to attract more inbound tourists to Tây Ninh in the future. To conduct the research, the article analyzes and synthesizes data from various sources, and also conducts in-depth interviews with sixteen relevant subjects to collect data for analysis, evaluation, and to present the results.

Keywords: inbound tourist; Caodaism; Cao Đài Holy See; Black Lady Mountain.

 1. Đặt vấn đề

Tây Ninh là một vùng đất khá đa dạng về văn hóa, di tích lịch sử, cảnh quan ở Đông Nam Bộ. Tây Ninh có cửa khẩu quốc tế Mộc Bài nối Việt Nam với các quốc gia Đông Nam Á lục địa bằng đường bộ như Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan. Thị xã Tây Ninh (nay là phường Tân Ninh, phường Bình Minh và phường Ninh Thạnh) cách trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh (TP. HCM) 100km về phía Đông. Không xa trung tâm thành phố Tây Ninh (cũ) là cửa khẩu Mộc Bài, một cửa khẩu đường bộ đón khá nhiều du khách nước ngoài từ Campuchia sang Việt Nam hoặc du khách nước ngoài rời Việt Nam sang Campuchia bằng đường bộ.

Về cảnh quan tự nhiên, Tây Ninh là một vùng đất bằng phẳng, thuận lợi cho việc phát triển nông nghiệp và được hưởng lợi tưới tiêu từ hồ Dầu Tiếng của tỉnh Bình Dương (nay thuộc TP.HCM) qua hệ thống kênh đào nội đồng. Tây Ninh có Núi Bà Đen là ngọn núi cao nhất Đông Nam Bộ được mệnh danh là “nóc nhà Đông Nam Bộ” hay “Đệ nhất thiên sơn”. Núi Bà Đen còn là biểu tượng cho mảnh đất và con người Tây Ninh với độ cao 986m so với mực nước biển. Trước khi có hệ thống cáp treo do Sun Group đầu tư và vận hành trước năm 2020, rất ít du khách lên tới đỉnh núi để tham quan và ngắm cảnh. Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát là một khu rừng nổi tiếng ở Tây Ninh được công nhận là “Vườn Di sản ASEAN” rất có giá trị để khai thác du lịch. Tỉnh Tây Ninh có diện tích tự nhiên là 8.536,44km², quy mô dân số là 3.254.170 người (Quốc hội, 2025).

Về thành phần tộc người: cư trú trên mảnh đất Tây Ninh đa số là người Việt và các tộc người thiểu số như người Khmer, người Chăm, người Hoa, người Chơ Ro, người S’tiêng. Ngoài ra còn có một nhóm người Tà Mun được xếp vào tộc người S’tiêng hoặc xem Tà Mun là tên gọi khác của người S’tiêng (Phan Văn Dốp, 2021, tr.588).

Về văn hóa: có thể nói Tây Ninh là một vùng đất đa dạng về văn hóa với các lớp văn hóa như văn hóa khảo cổ Óc Eo, tiếp theo là văn hóa của những cộng đồng dân cư còn tồn tại đến ngày nay như người Khmer, người Chăm, người Việt, người Hoa, người S’tiêng, người Chơ Ro. Trong quá trình cư trú hoặc cộng cư về sau, các lớp văn hóa này đã để lại nhiều di sản văn hóa như tháp Chót Mạt, tháp Bình Thạnh hoặc các đình, chùa, đền, miếu, thánh thất, đặc biệt là đạo Cao Đài tuy thành lập khoảng 100 năm nay nhưng đã phát triển trở thành nét văn hóa rất phổ biến trong đời sống vật chất và tinh thần của đông đảo cư dân ở Tây Ninh. Các lớp văn hóa vật thể và phi vật thể mà các tộc người đang sinh sống ở tỉnh Tây Ninh đang thực hành, cùng góp phần tạo nên bộ mặt đa dạng về văn hóa của vùng đất này.

Những khía cạnh thiên nhiên, con người và văn hóa trên là nguồn tài nguyên du lịch phong phú có thể giúp Tây Ninh phát triển và thu hút khách du lịch trong và ngoài nước mạnh mẽ hơn và kéo dài thời gian dừng chân của du khách hơn nữa trong tương lai không xa.

2. Phương pháp nghiên cứu

Để có cái nhìn khách quan về tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch inbound Tây Ninh trong thời gian qua, trên cơ sở đó có thể đề xuất một số định hướng cho giai đoạn tới, bài viết đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu như sau:

Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu thứ cấp của các nhà nghiên cứu viết về du lịch và văn hóa có liên quan đến tỉnh Tây Ninh.

Phương pháp phỏng vấn sâu: tiến hành phỏng vấn bốn nhóm đối tượng, gồm 16 người. Dưới đây là thông tin mã hóa người trả lời phỏng vấn: một người là Phó trưởng phòng Inbound Fiditourist/ Nam/ 45 tuổi (TM01), điều hành hướng dẫn viên inbound của công ty du lịch Fiditourist. Một đại diện doanh nghiệp Asianway Travel có trụ sở ở Hà Nội và văn phòng đại diện tại TP.HCM/ nam/ (không nêu tuổi) - (TM02). Một đại diện doanh nghiệp VIVU Journeys Việt Nam/ nam/ (không nêu tuổi) - (TM03). Một giám đốc nhà hàng địa phương/ nữ/ 62 tuổi (LP01). Một cựu sinh viên ngành Du lịch trường Đại học Văn Lang/ nữ/ 25 tuổi (PL02), có quê ở Suối Đá, Tây Ninh. Một trưởng đoàn inbound người Do Thái/ nam/ 58 tuổi (TL01). 10 hướng dẫn viên inbound đều sử dụng tiếng Anh cho công việc gồm: 1 hướng dẫn viên inbound tự do/ nam/ 57 tuổi (TG01); 1 hướng dẫn viên Inbound tự do/ nam/ 37 tuổi (TG02); 1 hướng dẫn viên inbound tự do/ nam/ 51 tuổi (TG03); 1 hướng dẫn viên inbound Saigon tourist và sau này đi hướng dẫn tự do/ nam/ 50 tuổi (TG04); 1 hướng dẫn viên inbound tự do/ nam/ 57 tuổi (TG05); 1 hướng dẫn viên inbound tự do/ nam/ 59 tuổi (TG06); 1 hướng dẫn viên inbound tự do/ nam/ 46 tuổi (TG07); 1 hướng dẫn viên inbound tự do/ nam/ 52 tuổi (GT08); 1 hướng dẫn viên inbound tự do/ nam/ 37 tuổi (TG09) và 1 hướng dẫn viên cho Threeland Travel/ nam/ 25 tuổi (TG10). Thông qua thu thập, nhóm tác giả tiến hành phân tích và đánh giá ý kiến của các nhóm đối tượng tham gia trả lời phỏng vấn để có cái nhìn về tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch Tây Ninh nhằm thu hút khách du lịch inbound trong thời gian sắp tới.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả

Du khách nước ngoài đã biết đến Tây Ninh từ khá sớm, gần 30 năm trước. Ngay từ giai đoạn đầu phát triển du lịch inbound tại Việt Nam, nhiều công ty lữ hành đã đưa Tây Ninh vào chương trình tham quan dành cho khách quốc tế mà chủ yếu kết hợp với Địa đạo Củ Chi hoặc tổ chức tour tham dự lễ Chánh ngọ của đạo Cao Đài tại Tòa Thánh Tây Ninh rồi quay về TP.HCM trong ngày. Trên hành trình này, du khách nước ngoài còn được trải nghiệm cảnh quan nông nghiệp đặc trưng như các cánh đồng lúa, ruộng trồng đậu phộng, vườn cao su và các vùng hoa màu qua các địa phương. Theo ghi nhận của Phòng Quản lý Du lịch tỉnh Tây Ninh (2022): “Khách inbound đến Tây Ninh chủ yếu là khách tham quan Tòa thánh Cao Đài, xem cúng Chánh ngọ (đi về trong ngày)”. Điều này cho thấy hoạt động du lịch quốc tế tại Tây Ninh trong nhiều năm tập trung gần như hoàn toàn vào giá trị văn hóa - tôn giáo của đạo Cao Đài.

Kết quả phỏng vấn các nhóm đối tượng liên quan đến du lịch cho thấy Tây Ninh được đánh giá có nhiều tiềm năng phát triển du lịch inbound. Ba đại diện doanh nghiệp lữ hành inbound (TM01, TM02, TM03) đều cho rằng, Tây Ninh là điểm đến có khả năng thu hút khách quốc tế, trong đó Tòa Thánh Tây Ninh luôn xuất hiện trong chương trình tham quan. Hai người dân địa phương được phỏng vấn cũng nhận định hai điểm nổi bật nhất ở Tây Ninh là Tòa Thánh Tây Ninh và Núi Bà Đen. Đối với đội ngũ hướng dẫn viên, cả 10 người tham gia trao đổi đều đánh giá cao Tòa Thánh Tây Ninh, đặc biệt nhấn mạnh lễ Chánh ngọ của Đạo Cao Đài là trải nghiệm mà khách quốc tế mong đợi nhất. Có 7/10 hướng dẫn viên cho rằng Núi Bà Đen cũng là điểm đến giàu tiềm năng thu hút khách nước ngoài (TG02, TG04, TG05, TG06, TG08, TG09, TG10). Trong đó, TG05 nhấn mạnh thêm rằng “Nhiều du khách Mỹ thích đến Núi Bà Đen để tìm hiểu chiến trường xưa” (trích Biên bản phỏng vấn TG05).

Về thực trạng thu hút khách quốc tế, TM01 với tư cách là người điều hành công ty du lịch cho rằng du khách inbound thích Tây Ninh nhờ sự giới thiệu khéo léo của các công ty lữ hành và những trải nghiệm mới lạ. Tuy nhiên, hệ thống dịch vụ như ăn uống, nhà vệ sinh, khách sạn và mua sắm vẫn cần được cải thiện để phù hợp hơn với đặc điểm của khách du lịch inbound. TM02 đánh giá cao sức hút từ tượng Phật lớn và hệ thống cáp treo hiện đại tại Núi Bà Đen, trong khi TM03 nhấn mạnh các yếu tố: “Vị trí địa lý, tài nguyên du lịch đa dạng, trải nghiệm tâm linh, văn hóa đặc sắc và ẩm thực lạ là những lợi thế của địa phương” (trích Biên bản phỏng vấn TM03).

Ở góc nhìn của người kinh doanh nhà hàng phục vụ khách quốc tế tại Tây Ninh, LP01 cho biết: “Phần lớn du khách nước ngoài chỉ tham quan Tòa Thánh Tây Ninh, rất ít đến Núi Bà Đen. Riêng các đoàn cựu chiến binh Mỹ thường ghé khu Trảng Lớn, huyện Châu Thành để thăm lại chiến trường cũ” (trích Biên bản phỏng vấn LP01). LP02 cho biết: “Trong hai lần leo núi, em từng gặp 2 đoàn khách Đức và Mỹ cũng leo Núi Bà Đen và cho rằng đây là điểm đến mạo hiểm hấp dẫn với khách quốc tế, mặc dù hiện nay việc leo núi tự do đã bị hạn chế so với trước đây” (trích Biên bản phỏng vấn LP02).

Qua khảo sát, các hướng dẫn viên inbound đều khẳng định Tòa Thánh Tây Ninh là điểm tham quan nổi bật nhất của địa phương. Một số hướng dẫn viên cho biết khách quốc tế đến Tây Ninh gần như chỉ để tham quan Tòa Thánh và xem nghi lễ của Đạo Cao Đài. Điều này phản ánh sự chênh lệch khá lớn giữa các điểm du lịch đón khách quốc tế ở Tây Ninh. Những lý do khiến du khách quan tâm đến Tòa Thánh Tây Ninh được giải thích khá đa dạng như: “Hiếu kỳ về Đạo Cao Đài” (TG04); “Khách nước ngoài quan tâm đến Tòa Thánh Tây Ninh và nghi lễ của Đạo Cao Đài” (trích Biên bản phỏng vấn LP01); “Khách yêu thích nhất là kiến trúc của Tòa Thánh, văn hóa, lịch sử của Đạo Cao Đài” (trích Biên bản phỏng vấn TG02); hay “Khách thích do có Thánh thất Cao Đài độc đáo và lạ lẫm về kiến trúc, văn hóa, nghi lễ” (trích Biên bản phỏng vấn TG03). TL01 còn nhận xét rằng, khách Do Thái rất thích kiến trúc độc đáo của Đạo Cao Đài cũng như sự mộ đạo của người dân địa phương. Trong thực tế hướng dẫn khách quốc tế, nhiều du khách bày tỏ sự thích thú trước triết lý dung hợp tôn giáo, màu sắc kiến trúc và nghi lễ trang nghiêm của đạo Cao Đài.

Sau Tòa Thánh Tây Ninh, Núi Bà Đen là điểm tham quan phổ biến thứ hai. Một số hướng dẫn viên cho rằng nên khai thác mạnh hơn khía cạnh lịch sử cách mạng, cảnh quan và du lịch mạo hiểm thay vì chỉ nhấn mạnh yếu tố tâm linh vì điều này khiến điểm đến hấp dẫn hơn với khách nước ngoài (TG04, TG05, TG06). Trước đây, du khách chủ yếu đi bộ lên chùa trên lưng chừng núi rồi đi bộ xuống hoặc sử dụng máng trượt. Từ năm 2020, hệ thống cáp treo do Sun Group đầu tư đã giúp việc tiếp cận đỉnh núi và chùa Bà thuận tiện hơn rất nhiều. Hiện nay, cảnh quan trên đỉnh núi tiếp tục được cải tạo theo hướng nghỉ dưỡng với nhà hàng, vườn hoa và dịch vụ lưu trú tuy nhiên dịch vụ du lịch lên đỉnh Núi Bà Đen vẫn chưa thu hút nhiều khách du lịch nước ngoài.

Trong khi đó, Trung ương Cục miền Nam lại ít được khách quốc tế biết đến. Nhiều người tham gia khảo sát thậm chí “không biết sự tồn tại của di tích này” (trích Biên bản phỏng vấn TL01). Mặc dù du khách lớn tuổi, đặc biệt từ châu Âu và Bắc Mỹ, thường quan tâm đến lịch sử chiến tranh Việt Nam nhưng việc di chuyển đến Trung ương Cục miền Nam còn khó khăn và mất nhiều thời gian. TG01 nhận định rằng ba điểm: Tòa Thánh Tây Ninh - Núi Bà Đen - Trung ương Cục miền Nam đều có giá trị nhưng hiện còn rời rạc, khó kết nối thành một hành trình thuận tiện cho du khách nước ngoài do khoảng cách xa và thời gian tham quan hạn chế.

Ngoài ra, Chợ Long Hoa được xem là điểm bổ sung giúp kéo dài thời gian lưu trú của khách nếu còn dư thời gian. Tuy nhiên, trên thực tế, rất ít đoàn khách inbound được đưa đến đây. Một số di tích cổ khác như Tháp Bình Thạnh và Tháp Chót Mạt cũng chưa được khai thác hiệu quả đối với du khách nước ngoài. Theo TG01 “Hai công trình này khá giống các tháp Chăm miền Trung nên khó tạo sự khác biệt đối với du khách đã từng tham quan miền Trung Việt Nam” (trích Biên bản phỏng vấn TG01). Tuy nhiên, LP01 cho biết “Vẫn có những đoàn khách chuyên nghiên cứu khảo cổ học ghé thăm các di tích này”. Điều đó cho thấy nếu được quảng bá đúng hướng, Tây Ninh vẫn có thể thu hút nhóm khách du khách đặc thù/ chuyên biệt quan tâm đến khảo cổ và văn hóa cổ.