Người Kinh có câu “Người đẹp vì lụa” còn người Dao lại có câu: “Áo đẹp không bằng người đẹp, nhưng người đẹp phải có áo đẹp”. Chỉ cần vậy cũng khiến ta thấy vai trò của trang phục đối với vẻ đẹp hình thức của con người. Nhắc đến trang phục truyền thống của cộng đồng 54 dân tộc đang sinh sống trên dải đất hình chữ S của Việt Nam chính là nói đến sự phong phú và đa dạng từ sắc màu đến kiểu dáng. Trang phục được xem là biểu tượng trong văn hóa của từng cộng đồng, thể hiện bản sắc văn hóa, tinh thần dân tộc, địa vị xã hội và tính thẩm mĩ của con người. Với cộng đồng dân tộc Dao lại có các ngành khác nhau, bên ngoài có thể dễ dàng nhận ra họ thuộc ngành nào thông qua trang phục truyền thống. Bởi mặc dù cùng ngôn ngữ, tiếng nói và chữ viết nhưng trang phục của người Dao đỏ hoàn toàn khác với trang phục truyền thống của người Dao tiền hay Dao quần chẹt… Riêng cộng đồng dân tộc Dao tiền có nghệ thuật chấm hoa văn bằng sáp ong trên thổ cẩm là sự khác biệt đáng kể đối với tất cả các dân tộc anh em của người Dao.

Tại huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn (cũ) nay thuộc xã Ngân Sơn, tỉnh Thái Nguyên vẫn có cộng đồng người Dao tiền duy trì nghề chấm hoa văn bằng sáp ong lên trang phục nên được xem là một trong những kỹ thuật thủ công đặc sắc và độc đáo bậc nhất. Không chỉ là phương thức trang trí trên trang phục, kỹ thuật tạo công cụ in/vẽ sáp ong còn là một loại hình tri thức dân gian được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ. Điều này phản ánh thế giới quan và quan niệm thẩm mĩ sâu sắc của cộng đồng. Ở đó, mỗi đường nét được tạo nên không chỉ bằng sự khéo léo của đôi tay, mà còn là sự kết tinh của cả tình yêu, sự tỉ mỉ và khả năng cảm thụ vẻ đẹp tinh tế từ thiên nhiên, cuộc sống.

Mỗi phụ nữ Dao tiền đều tự chấm/thêu hoa văn trên trang phục cho mình. Họ biết sử dụng sáp ong đun chảy rồi dùng dụng cụ được làm từ cật tre tựa như bút vẽ chuyên dụng để chấm lên bề mặt vải tạo ra những hoạ tiết mong muốn trước khi nhuộm chàm từ rất lâu. Khi hoàn tất quá trình nhuộm và giặt bỏ lớp sáp, các đường nét hoa văn sẽ hiện lên rõ ràng với sắc trắng ngà nổi bật trên nền chàm sẫm. Hoa văn là những hình tượng quen thuộc trong đời sống được cách điệu như ruộng bậc thang, dấu chân chim, hoa lá được tái hiện sinh động, mang theo những thông điệp văn hóa và biểu tượng tâm linh riêng của cộng đồng. Những tấm thổ cẩm mang hoa văn sáp ong không chỉ phản chiếu sự khéo léo của phụ nữ Dao tiền mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.

Để có được những hoa văn như vậy, người nghệ nhân phải dùng các dụng cụ chuyên biệt để chấm tạo hình. Những vật dụng ấy tuy không cầu kỳ nhưng cần sự khéo léo và kinh nghiệm từ khâu chọn nguyên liệu (tre, lá chít) đến hoàn thiện. Họ vót, gọt, uốn và khóa 2 đầu thanh tre lại với nhau thành một loại dụng cụ chấm hay chọn “tay tre rừng” với mỗi loại hoa văn cần có những đường kính khác nhau. Việc tạo hoa văn hình tròn từ những ống tay tre, các đường thẳng hay rích rắc được tạo từ những dụng cụ chấm làm từ những thanh cật tre. Nhìn có thể thấy đơn giản nhưng quá trình tạo hoa văn chuẩn xác hay nét chỉ có thể ở những nghệ nhân hoặc những người có kỹ thuật, kinh nghiệm nhiều. 

Trang phục truyền thống của nữ giới ta thấy về cơ bản gồm các thành tố như áo dài thân chàm có thêu hoa văn đường diềm, yếm, khăn thêu điểm xuyết, mũ, dây lưng, quần, chân váy và các phụ kiện khác. Nghệ thuật thêu, in sáp ong và kỹ thuật ghép vải tạo nên bản sắc riêng rất khó nhầm lẫn với các nhóm Dao khác. Các thành tố của trang phục thể hiện rõ sự khác biệt về giới tính, tuổi tác và chức năng sử dụng trong từng hoàn cảnh. Hoa văn được xem như linh hồn của trang phục, nó không chỉ là những điểm nhấn mà còn là bộ nhận diện về văn hóa tộc người.

Hoa văn trên trang phục của đồng bào Dao tiền được tạo tác chủ yếu thông qua kỹ thuật thêu tay, in sáp ong và ghép vải. Bố cục hoa văn thường được xây dựng theo dạng dải ngang - dọc, sắp xếp đối xứng, kết hợp nhịp nhàng giữa các mảng hình học như hình vuông, tam giác, đường gấp khúc, ngôi sao…Đặc biệt là hoa văn thêu tay không trải khắp bề mặt mà được tạo thành các dải ngang/dọc tạo điểm nhấn. Kỹ thuật thêu ngược và không cần khung thêu là điều ít gặp ở kỹ thuật thêu tay.

Việc bố cục không gian không chỉ có tính thẩm mĩ mà còn mang yếu tố biểu trưng. Trật tự của hoa văn thể hiện sự hài hòa giữa con người với thế giới tự nhiên, giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần. Các họa tiết mang giá trị ước lệ sâu sắc. Nhiều họa tiết gắn liền với vũ trụ quan như mặt trời, ngôi sao, núi rừng hoặc gắn với tín ngưỡng như hình chim - loài vật trung gian kết nối con người và thần linh, chó - vật nuôi trung thành với chủ và góp phần bảo vệ gia chủ…. Có lẽ người xưa không dễ gì chọn những hoa văn như thế bởi thực tế những hoa văn này không chỉ đơn thuần mang tính trang trí, mà còn là phương thức mã hóa tri thức dân gian. Chúng giúp thế hệ sau giải mã/đọc được lịch sử văn hóa của cộng đồng qua từng đường nét.

Màu sắc trong nghệ thuật chấm hoa văn sáp ong nổi trội là sắc chàm và trắng ngà tạo nên bản sắc thị giác của trang phục Dao tiền. Phải chăng màu chàm thể hiện sự gắn kết con người với núi rừng và nói lên tính giản dị trong đời sống của cư dân?. Màu trắng ngà đóng vai trò cân bằng thị giác, đồng thời làm nổi bật các đường nét hoa văn? Sự phối hợp hài hòa giữa các gam màu của người họa sĩ dân gian tạo nên một ngôn ngữ thị giác độc đáo, góp phần khẳng định chất riêng không thể trộn lẫn của đồng bào Dao tiền với cộng đồng các dân tộc khác.

Về các giá trị văn hóa của nghệ thuật in hoa văn sáp ong được xem như bản sắc của văn hóa trang trí trang phục của nữ giới. Nói vậy bởi hoa văn in sáp ong chỉ hiện hữu ở phần chân váy, còn lại trên các phụ kiện và trang phục khác cả của nam giới lại là hoa văn thêu chỉ tay. Để có được bộ chân váy hoàn chỉnh người nghệ nhân dân gian - không ai khác chính là các bà, các chị, các em phải bỏ biết bao công sức từ chọn vải đến tạo tác hoa văn, phơi, nhuộm…Đó cũng chính là một trong số những giá trị tạo nên sản phẩm.

Mỗi loại hoa văn chính là vật chứng sinh động phản ánh diễn trình lịch sử của tộc người, lưu giữ các dấu ấn văn hóa, thậm chí gửi gắm ở đó những thông điệp từ quá khứ hay quan niệm cổ xưa về thế giới hoặc mong ước của con người. Những tri thức văn hóa được lồng ghép trong hoa văn giúp chúng ta hiểu hơn về nguồn gốc, bản sắc và bản lĩnh văn hóa của cộng đồng. Đây là giá trị về mặt lịch sử - văn hóa. Riêng trong cộng đồng dân tộc Dao thì duy nhất có người Dao tiền sử dụng kỹ thuật tạo hoa văn bằng sáp ong cho trang phục.

Các mẫu họa tiết, hoa văn là kết tinh của sự sáng tạo, tinh tế về kỹ năng thủ công. Chúng thể hiện tư duy thẩm mỹ sự hài hòa giữa hình khối, màu sắc và bố cục phản ánh mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Trong xã hội hiện đại, việc bảo tồn sáng tạo các giá trị di sản là việc làm cần thiết bởi nó đem lại giá trị kinh tế và tiềm năng phát triển. Đây có lẽ là tiềm năng và thế mạnh nếu như chúng ta biết khai thác hợp lý. Trong nền kinh tế sáng tạo, hoa văn truyền thống có thể trở thành nguồn lực để phát triển sản phẩm du lịch, sản phẩm thủ công, thiết kế thời trang, quà lưu niệm nhằm tạo sinh kế cho người dân địa phương. Đây là hướng đi bền vững để bảo tồn văn hóa gắn với phát triển kinh tế - xã hội. Nhận thức và nắm bắt được điều này, cộng đồng địa phương đã bắt tay vào việc duy trì tốt hơn thông qua việc truyền dạy nghề bằng phương pháp “cầm tay chỉ việc”, bên cạnh đó cũng bước đầu đưa ra ý tưởng bảo tồn sáng tạo giá trị văn hóa truyền thống.

Để di sản có sức sống trong xã hội ngoài ý thức của cộng đồng thì sự “vào cuộc” của các cơ quan chức năng từ Trung ương đến địa phương là cần thiết. Chính lẽ đó, Viện Văn hoá, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (Bộ VHTTDL) đã triển khai đề án “Hỗ trợ nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa phi vật thể các dân tộc thiểu số có nguy cơ mai một trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên”. Việc phối hợp với Sở VHTTDL tỉnh Thái Nguyên cùng lãnh đạo địa phương đã triển khai mở lớp tập huấn cho cộng đồng nhằm tiếp thêm sức sống cho nghề in hoa văn bằng sáp ong trên trang phục phụ nữ Dao tiền. Bên cạnh đó, cơ quan chủ trì đã tổ chức thành công buổi Hội thảo tham vấn các ý kiến góp phần đưa ra phương án bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Vì thế, hiện nay việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật hoa văn không chỉ nhằm lưu giữ bản sắc tộc người, mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch - văn hóa bền vững mang đến lợi ích về kinh tế cho cộng đồng tại địa phương.