Từ một di nguyện đến một quỹ tiếp sức cho di sản
Sinh ra tại Mỹ Tho trong một gia đình có bốn đời gắn bó với âm nhạc truyền thống, Trần Văn Khê sớm có cơ hội tiếp xúc với những giá trị âm nhạc dân tộc. Ông là người Việt Nam đầu tiên bảo vệ thành công luận án tiến sĩ âm nhạc học tại Đại học Sorbonne. Sau đó, ông dành nhiều năm nghiên cứu, giảng dạy và giới thiệu âm nhạc truyền thống Việt Nam tại Pháp, cũng như tại nhiều trường đại học, diễn đàn văn hóa và hội nghị khoa học trên thế giới.
Giáo sư Trần Văn Khê đã nhận được nhiều danh hiệu và phần thưởng: Giải thưởng Âm nhạc UNESCO–CIM; Huân chương Nghệ thuật và Văn chương cấp Officier của Bộ Văn hóa Pháp; Hội viên danh dự Hội đồng Âm nhạc quốc tế thuộc UNESCO; Viện sĩ thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học, Văn chương và Nghệ thuật châu Âu; Huân chương Lao động hạng Nhất; Giải thưởng Đào Tấn; Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh và Huy hiệu Thành phố Hồ Chí Minh.
Bằng uy tín học thuật và hoạt động quảng bá bền bỉ, ông đã góp phần quan trọng giới thiệu Đờn ca tài tử Nam Bộ với thế giới, tham gia tư vấn xây dựng hồ sơ trình UNESCO; góp tiếng nói tích cực để Nhã nhạc cung đình Huế, Ca trù và Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đến với bạn bè quốc tế.
Phát biểu khai mạc chương trình, ông Dương Trọng Dật - nguyên Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng, Giám đốc Quỹ học bổng Trần Văn Khê nhắc lại câu chuyện về sự ra đời của quỹ và những người đã góp phần thực hiện di nguyện của GS Trần Văn Khê.
Theo ông, khi ôn lại những kỷ niệm với GS Trần Văn Khê, NSND Kim Cương từng chia sẻ: “Tôi xem ông như một người anh lớn, một người thầy đã dạy tôi rất nhiều bài học quý. Ông thường nói nền văn hóa nào cũng có quê hương của nó, là một nghệ sĩ hãy cố gắng giữ gìn, phát huy nền văn hóa của dân tộc”.
Từ lời nhắc ấy, nghệ sĩ Kim Cương cùng những người bạn tâm huyết đã quyết tâm thực hiện di nguyện của GS Trần Văn Khê, với mong muốn “tiếp sức cho dòng chảy văn hóa Việt, âm nhạc dân tộc Việt, các di sản được thế giới công nhận sống mãi theo thời gian”. Và con đường để di sản có thể tiếp tục sống lâu dài, theo tinh thần của những người sáng lập quỹ, là hướng đến thế hệ trẻ, giáo dục và ươm mầm.
Năm 2021, Quỹ học bổng Trần Văn Khê ra đời, hoạt động theo nguyên tắc phi lợi nhuận, tự nguyện, tự tạo vốn và tự trang trải kinh phí. Mục tiêu của quỹ là thông qua hỗ trợ, tài trợ, trao học bổng và giải thưởng thường niên để khích lệ những nỗ lực gìn giữ, phát huy âm nhạc truyền thống Việt Nam.
Sau hơn 5 năm hoạt động, quỹ đã trao Giải thưởng Trần Văn Khê vào các năm 2023 và 2026 cho những cá nhân, tổ chức có đóng góp tích cực trong giữ gìn, quảng bá, đào tạo âm nhạc truyền thống. Những người được vinh danh đến từ cả ba miền Bắc - Trung - Nam.
Năm 2026, sáu cá nhân nhận giải thưởng gồm NGƯT Phạm Thúy Hoan, NSND Ngô Tuyết Mai, NSƯT Huỳnh Khải, NSƯT Phạm Văn Môn, NNƯT Nguyễn Tấn Khoa và TS Mai Mỹ Duyên. Hai tập thể được vinh danh là Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế và Nhóm Xẩm 48h. Đây cũng là lần đầu giải thưởng mở rộng xét tặng đối với tập thể.
Không chỉ trao học bổng và giải thưởng, Quỹ Trần Văn Khê còn tổ chức nhiều hoạt động nhằm tưởng nhớ, vinh danh những đóng góp của GS Trần Văn Khê đối với âm nhạc dân tộc, như “Trần Văn Khê – Trăm năm mạch nguồn chảy mãi” nhân dịp 100 năm ngày sinh; giới thiệu sách “Trần Văn Khê – Trăm năm Tâm và Nghiệp”; “Trần Văn Khê – Một đời với âm nhạc dân tộc”.
Bảo tồn để di sản tiếp tục sống
Phát biểu tại chương trình, NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy - Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM, thay mặt lãnh đạo Sở trân trọng ghi nhận và đánh giá cao những nỗ lực của Quỹ học bổng Trần Văn Khê cùng những người đã đồng hành, duy trì hoạt động của quỹ.
Theo bà, bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những giá trị đã có mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để những giá trị ấy được trao truyền cho thế hệ kế tiếp. Một suất học bổng có thể là sự hỗ trợ về vật chất, nhưng lớn hơn thế là sự động viên, khích lệ những người trẻ lựa chọn con đường học tập, nghiên cứu và gắn bó với nghệ thuật truyền thống, là sự đầu tư cho tương lai. Từ góc nhìn đó, xã hội hóa văn hóa không chỉ được hiểu là huy động thêm nguồn lực tài chính cho hoạt động văn hóa, mà còn là sự chung tay của cộng đồng trong việc bảo vệ, trao truyền và làm giàu các giá trị di sản.
NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy cho biết, nhằm khuyến khích những mô hình xã hội hóa có ý nghĩa thiết thực đối với việc bảo tồn, phát huy di sản và hỗ trợ tài năng trẻ, Sở VHTT TP.HCM sẽ tiếp tục đồng hành với các tổ chức, văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và cộng đồng xã hội, cùng xây dựng môi trường văn hóa ngày càng phong phú, trong đó nghệ thuật truyền thống có vị trí xứng đáng và có sức sống trong đời sống đương đại.
Trong thời gian tới, Sở sẽ cùng Quỹ học bổng Trần Văn Khê và các tổ chức, văn nghệ sĩ nghiên cứu, đề xuất với cơ quan chức năng để mở rộng hơn nữa hoạt động của quỹ; qua đó có sự công nhận, ghi nhận và tôn vinh xứng đáng những đóng góp của văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu đối với văn hóa dân tộc. Sở cũng sẽ tiếp tục đồng hành với quỹ trong việc quảng bá thường xuyên những tác phẩm, cá nhân được trao Giải thưởng Trần Văn Khê, góp phần đưa các giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với công chúng.
Chương trình nghệ thuật “Di sản từ trái tim”, kết hợp biểu diễn và giao lưu, giới thiệu nhiều sắc thái âm nhạc truyền thống, từ âm nhạc cung đình Huế, âm nhạc dân tộc, đờn ca tài tử, cải lương đến âm nhạc Tây Nguyên. Tham gia biểu diễn có các nghệ sĩ, nghệ nhân từng nhận Giải thưởng Trần Văn Khê như: Hải Phượng, Tuyết Mai, Phạm Văn Môn, Nhứt Dũng, Tấn Khoa... Các tiết mục “Chắt chiu chất ngọc dâng đời”, “Tri ân tổ nghiệp nhạc sư”, “Rapsody - Tây Nguyên rực sáng”, vọng cổ “Hồn quê giữa lòng phố thị”, “Bùi Kiệm thi rớt trở về” và trích đoạn vở cải lương “Khúc tráng ca thành Gia Định” mang đến không gian nghệ thuật đa sắc, nơi những giá trị truyền thống được kết nối với cảm xúc của công chúng hôm nay.
