Từ khóa: xuất bản; hội nhập; chuyển đổi số.

Abstract: The article analyzes the context of Vietnam’s publishing industry in the era of international integration and digital transformation. Current developments indicate that while the industry continues to sustain revenue and profit growth, print book output has declined, whereas digital publishing has witnessed substantial expansion. International integration and the adoption of digital technologies open significant opportunities in terms of market access, copyright cooperation, and process optimization, yet they simultaneously pose challenges related to technological infrastructure, human resources, traditional reading habits, and severe copyright infringement. The article proposes three groups of solutions to advance Vietnam’s publishing industry into a modern cultural industry with global competitiveness.

Keywords: publishing; integration; digital transformation.

1. Đặt vấn đề

Ngành Xuất bản giữ vai trò quan trọng trong việc tích lũy, truyền bá tri thức và xây dựng nền tảng tư tưởng - văn hóa của xã hội. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và Cách mạng công nghiệp 4.0, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận tri thức, đặt ngành Xuất bản trước những cơ hội và thách thức mới. Như nhận định tại Diễn đàn Xuất bản số năm 2025, “chúng ta đang sống trong thời đại công nghệ cao, đang định hình lại cách con người tiếp cận tri thức và ngành Xuất bản với truyền thống lâu đời cũng phải đổi mới để bắt kịp xu hướng đó” (Hải Lâm, 2025).

Trong bối cảnh đó, việc phân tích thực trạng ngành Xuất bản Việt Nam dưới tác động của hội nhập quốc tế và chuyển đổi số có ý nghĩa quan trọng, không chỉ để nhận diện các cơ hội và thách thức, mà còn là cơ sở khoa học nhằm đề xuất các giải pháp phát triển phù hợp, hướng tới mục tiêu xây dựng ngành Xuất bản trở thành một ngành công nghiệp văn hóa hiện đại.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về hội nhập quốc tế và chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản. Đồng thời, phương pháp phân tích thực tiễn được vận dụng thông qua việc khai thác số liệu thống kê chính thức của các cơ quan quản lý nhà nước, báo cáo ngành và các nghiên cứu chuyên đề liên quan đến hoạt động xuất bản ở Việt Nam giai đoạn gần đây.

Bên cạnh đó, phương pháp so sánh được sử dụng để làm rõ sự chuyển dịch giữa xuất bản truyền thống và xuất bản số, từ đó đánh giá xu hướng phát triển của ngành trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Trên cơ sở kết quả phân tích, bài viết tiến hành thảo luận và rút ra các kết luận mang tính khái quát và định hướng chính sách.

3. Kết quả và thảo luận

Cơ sở lý luận - thực tiễn của xu hướng hội nhập quốc tế và chuyển đổi số của ngành Xuất bản
Việt Nam

Cơ sở lý luận

“Hội nhập quốc tế” trong lĩnh vực xuất bản không chỉ là mở rộng thị trường, mà còn bao hàm việc tăng cường hợp tác, trao đổi học thuật, tiếp thu tri thức và kinh nghiệm quốc tế nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh. Theo các chuyên gia, Việt Nam luôn chú trọng mở rộng hợp tác với các nền xuất bản phát triển, tích cực tham gia các hội sách quốc tế như Frankfurt (Đức), London (Anh) hay ASEAN để học hỏi kinh nghiệm, giao lưu văn hóa và mở rộng bản quyền. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với ngành Xuất bản Việt Nam trong việc xây dựng chiến lược phát triển dài hạn, thích ứng với khuôn khổ toàn cầu. Song song đó, chuyển đổi số (digital transformation) được xem là tiến trình tất yếu, là quá trình ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm số hóa, tự động hóa và tối ưu hóa toàn bộ quy trình xuất bản.

Chuyển đổi số trong xuất bản là một nhiệm vụ tất yếu, bắt buộc bởi công nghệ đã tạo ra động lực thúc đẩy đổi mới của ngành. Chuyển đổi số là “câu chuyện thời đại”, gồm nhiều giai đoạn từ số hóa dữ liệu, áp dụng nền tảng số đơn giản cho hoạt động xuất bản, đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào quy trình làm việc (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2022). Từ góc độ kinh tế học, theo tiêu chuẩn của UNESCO, GDP của ngành Xuất bản phải chiếm 0,1% tổng GDP quốc gia (Nguyễn Mạnh Hùng, 2024), cho thấy xuất bản hoàn toàn có khả năng phát triển thành ngành công nghiệp. Hội nhập quốc tế mở ra cơ hội hợp tác và học hỏi toàn cầu, trong khi chuyển đổi số là xu hướng tất yếu nhằm đưa ngành Xuất bản Việt Nam hướng tới mô hình công nghiệp xuất bản hiện đại và bền vững.

Thực trạng ngành Xuất bản Việt Nam

Cuối năm 2023, cả nước có 57 nhà xuất bản thuộc 53 cơ quan chủ quản (48 Trung ương, 9 địa phương) (Đức Huy, 2024). Tình hình sản xuất - kinh doanh ngành Xuất bản năm 2023 ghi nhận nhiều chỉ tiêu quan trọng. Tổng số xuất bản phẩm nộp lưu chiểu trong năm 2023 là 37.487 đầu sách (giảm 1,4%), với tổng cộng 536.179.131 bản in (giảm 10,5%). Tổng doanh thu toàn ngành đạt khoảng 4.105,350 tỷ đồng (tăng 5%), nộp ngân sách 383,484 tỷ đồng (tăng 8,5%) và lợi nhuận sau thuế 455,510 tỷ đồng (tăng 8,4%) (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2024). Những con số này khẳng định ngành Xuất bản đã giữ được sự ổn định và tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh khó khăn chung của thị trường.

Tuy nhiên, cơ cấu và xu hướng xuất bản đang thay đổi rõ nét. Sản phẩm xuất bản truyền thống (sách in) trong năm 2023 giảm đáng kể: chỉ có 31.208 đầu sách in được xuất bản (giảm 4,4% so với 2022) và tổng số bản in ước khoảng 461 triệu (giảm 14,6%). Ngược lại, xuất bản ứng dụng công nghệ số tăng trưởng mạnh: năm 2023 có 4.000 đầu xuất bản phẩm điện tử (tăng 19,4%) và khoảng 36 triệu bản điện tử (tăng 11%) (Tú Ân, 2024). Đến cuối năm 2023 đã có 24/57 nhà xuất bản tham gia sản xuất và phát hành xuất bản phẩm điện tử (tăng 26,3% so với năm trước), chiếm 42,1% tổng số nhà xuất bản, đưa tỷ lệ xuất bản phẩm điện tử trên tổng xuất bản phẩm lên 15,3% (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2024).

Các kênh phân phối sách số ngày càng đa dạng, từ các nền tảng thương mại điện tử đến ứng dụng đọc sách, từ ebook, audiobook đến video book. Nhiều nhà xuất bản cũng đã phát triển các nền tảng xuất bản điện tử dùng chung (hiện có 4 nền tảng chung đang hoạt động và nền tảng thứ 5 đang được triển khai) (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2024). Ngoài ra, lĩnh vực sách nói tăng trưởng đột phá: doanh thu mảng sách nói năm 2022-2023 ước đạt khoảng 116,1 tỷ đồng (Tú Ân, 2024), năm 2023 đạt hơn 102 tỷ đồng, tăng 2 lần so với 2022; tổng lượt nghe sách nói khoảng 40 triệu, tăng 25% (Lâm Thảo, 2023).

Những con số trên phản ánh bức tranh tương đối toàn diện về tình hình thực tế: ngành Xuất bản Việt Nam tiếp tục tăng trưởng về tổng doanh thu và lợi nhuận, nhưng lại đang có xu hướng suy giảm ở khối lượng ấn phẩm truyền thống và yêu cầu chuyển hướng sang sản phẩm số. Nhiều đầu sách có lượng phát hành lớn đã xuất hiện, phát hành lại nhiều lần cả in lẫn điện tử. Xuất bản phẩm phục vụ nhu cầu chính trị - văn hóa - khoa học ngày càng phong phú, đa dạng. Đặc biệt, năm 2024, số đầu sách in ước đạt khoảng 41.000 tựa, số đầu sách điện tử ước 4.050 (tăng 20,75% so với 2023) và tổng bản xuất bản phẩm in + điện tử ước đạt 557,5 triệu bản (Tình Lê, 2025), cho thấy nhu cầu nội dung vẫn lớn, mặc dù cơ cấu đang chuyển dịch.

Cơ hội và thách thức cho ngành Xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên chuyển đổi số và hội nhập quốc tế

Cơ hội

Kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số mang lại nhiều cơ hội cho ngành Xuất bản. Trên bình diện toàn cầu, xuất bản số được xem như “mỏ vàng” với doanh số ước tính lên tới 120 tỷ USD, mở ra dư địa tăng trưởng lớn cho các doanh nghiệp nội dung (Hải Lâm, 2025). Thực tế, áp dụng công nghệ số cho phép tối ưu hóa quy trình xuất bản, mở rộng thị trường và đa dạng hóa sản phẩm. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cơ hội hợp tác quốc tế ngày càng rộng mở: Việt Nam có điều kiện tham gia các chuỗi giá trị tri thức toàn cầu, ký kết xuất bản quốc tế, tiếp cận xu hướng mới như AI và blockchain để nâng cao năng suất và bảo vệ bản quyền.

Ở trong nước, các chính sách khuyến khích chuyển đổi số là cơ hội tốt. Bộ Thông tin và Truyền thông trước đây và sau này là sự phối hợp giữa Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hỗ trợ Nhà xuất bản Khoa học, Công nghệ và Truyền thông triển khai hạ tầng số quốc gia cho ngành Xuất bản như Nền tảng Sách - Báo quốc gia (sachdientu.vn) nhằm phục vụ bạn đọc và giảm nghèo về thông tin. Hơn nữa, tỷ lệ nhận thức của bạn đọc trẻ với sách điện tử và sách nói ngày càng tăng; sự xuất hiện của các nền tảng thương mại điện tử như Waka, Vinabook, Alezaa giúp xuất bản phẩm tiếp cận độc giả dễ dàng hơn. Các công nghệ mới như AI, dữ liệu lớn, blockchain đang dần được áp dụng: AI hỗ trợ biên tập, tổng hợp nội dung và chuyển văn bản thành sách nói; blockchain được đề xuất như giải pháp chống vi phạm bản quyền hiệu quả. Chính vì vậy, nếu tận dụng tốt, chuyển đổi số có thể giúp xuất bản Việt Nam gia tăng doanh thu, mở rộng thị trường (kể cả xuất khẩu tri thức), nâng cao chất lượng và sáng tạo nội dung.

Thách thức

Bên cạnh cơ hội, ngành Xuất bản cũng đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Trước hết, là thách thức về nhận thức và năng lực ứng dụng công nghệ. Theo khảo sát, xuất bản Việt Nam hiện chưa có nhà xuất bản nào xây dựng được kho dữ liệu số quy mô lớn để chia sẻ chung; các đơn vị chỉ mới số hóa một phần nhỏ nguồn tài nguyên nội dung của mình. Hạ tầng công nghệ và trang thiết bị hiện đại ở hầu hết các nhà xuất bản còn hạn chế, việc kết hợp hệ thống công nghệ thông tin thống nhất chưa đồng bộ. Việc đưa AI vào các khâu biên tập, xuất bản còn rất chậm và kết quả chưa rõ nét. Trong khi đó, thói quen đọc sách và mô hình kinh doanh truyền thống vẫn còn chiếm ưu thế, khiến nhiều doanh nghiệp xuất bản chuyển đổi số chậm trễ, đặt rủi ro bị tụt hậu.

Vấn đề khác nghiêm trọng không kém là vi phạm bản quyền trên môi trường số. Theo thống kê của Hội Xuất bản Việt Nam, có tới khoảng 70% nội dung sách điện tử tại Việt Nam đang bị xâm phạm bản quyền dưới nhiều hình thức khác nhau. Hệ thống bảo hộ bản quyền số chưa hoàn thiện, luật pháp và các chế tài xử phạt vi phạm vẫn còn lạc hậu so với tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ. Tình trạng sách lậu, ebook lậu phát tán trên mạng đã và đang gây thiệt hại nghiêm trọng cho các tác giả, nhà xuất bản và uy tín của ngành. Chất lượng nội dung một số xuất bản phẩm còn hạn chế về mặt chính trị - văn hóa.

Về kinh tế, doanh thu từ sách số hiện mới chiếm khoảng 5% tổng doanh thu ngành Xuất bản, trong khi chi phí phát triển nền tảng, trả thù lao và quảng bá lại không nhỏ (Bích Việt, 2025). Bên cạnh đó là vấn đề thiếu hoàn thiện của các nền tảng điện tử của các nhà xuất bản. Hiện, mới chỉ có 31 trong tổng số 52 nhà xuất bản đã đăng ký xuất bản và phát hành sách điện tử, trong đó, 9 nhà xuất bản tự phát triển nền tảng riêng; 10 nhà xuất bản dùng chung nền tảng điện tử của Nhà xuất bản Khoa học, Công nghệ và Truyền thông và 12 nhà xuất bản sử dụng nền tảng của các công ty công nghệ lớn như Công ty Công nghệ VHMT Việt Nam, Công ty Công nghệ Mio và Công ty TNHH Thương mại và Kỹ thuật Sao Kim (Trần Thị Mai Dung, 2005).

Giải pháp cho ngành Xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên chuyển đổi số và hội nhập quốc tế

Hoàn thiện thể chế, chính sách

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, việc hoàn thiện thể chế và chính sách xuất bản có ý nghĩa nền tảng đối với sự phát triển bền vững của ngành. Một khung pháp lý đồng bộ, hiện đại không chỉ góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả, nhà xuất bản và các đơn vị phát hành, mà còn tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, bảo đảm sự ổn định và minh bạch của thị trường. Đây là điều kiện tiên quyết để ngành Xuất bản Việt Nam có thể tận dụng hiệu quả các cơ hội do hội nhập và công nghệ số mang lại, đồng thời nâng cao năng lực tự chủ trong xử lý các thách thức nảy sinh.

Trọng tâm của giải pháp hoàn thiện thể chế là việc sớm rà soát, sửa đổi và bổ sung Luật Xuất bản cùng các văn bản hướng dẫn liên quan. Những điều chỉnh cần tập trung vào các vấn đề cốt lõi như chế độ nhuận bút, quy định về bản quyền đối với xuất bản phẩm điện tử, cũng như chính sách thuế (đặc biệt là thuế giá trị gia tăng) để phù hợp với đặc thù của xuất bản số. Đồng thời, việc xây dựng các quy định rõ ràng về sở hữu trí tuệ trong môi trường số sẽ góp phần nâng cao niềm tin của các tác nhân tham gia, khuyến khích sáng tạo và gia tăng giá trị nội dung.

Để hiện thực hóa giải pháp này, các cơ quan quản lý nhà nước cần phối hợp chặt chẽ với các tổ chức phát hành và hiệp hội nghề nghiệp nhằm triển khai cơ chế thanh tra, kiểm tra thường xuyên, đi kèm với chế tài đủ mạnh để xử lý các hành vi vi phạm bản quyền số. Bên cạnh các biện pháp hành chính, việc ứng dụng công nghệ tiên tiến như blockchain để truy xuất nguồn gốc và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ sẽ mở ra hướng đi hiệu quả, hiện đại. Sự kết hợp hài hòa giữa công cụ pháp lý và công nghệ sẽ đảm bảo giải pháp phát huy hiệu quả thực tiễn, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành Xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số.

Tăng cường đầu tư hiện đại hóa trang thiết bị, đẩy nhanh tiến độ xây dựng hệ thống nền tảng xuất bản điện tử chung

Đầu tư hiện đại hóa trang thiết bị và xây dựng nền tảng xuất bản điện tử chung có vai trò then chốt trong tiến trình chuyển đổi số. Giải pháp này giúp ngành Xuất bản Việt Nam rút ngắn khoảng cách công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời tạo môi trường phát triển bình đẳng cho các nhà xuất bản, đặc biệt là khối nhỏ và vừa. Đây là nền tảng quan trọng để ngành thích ứng với thói quen đọc mới và hội nhập hiệu quả vào thị trường toàn cầu.

Trọng tâm giải pháp là hoàn thiện, kết nối các nền tảng điện tử dùng chung, đồng thời mở rộng ứng dụng công nghệ số trong toàn bộ quy trình xuất bản, từ số hóa dữ liệu, xây dựng Big Data đến triển khai tự động hóa thông minh. Ngoài ra, cần chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao thông qua tập huấn công nghệ và hợp tác với doanh nghiệp công nghệ để khai thác các công cụ hiện đại như biên tập tự động, text-to-speech hay quản lý bản quyền số.

Để triển khai hiệu quả, Nhà nước cần đầu tư kết hợp xã hội hóa nguồn lực nhằm phát triển hạ tầng, đồng thời xây dựng cơ chế quản trị chung cho các nền tảng điện tử. Cục Xuất bản và các đơn vị liên quan phải đẩy mạnh kiểm soát, đảm bảo tính liên thông, an toàn và khả năng mở rộng của hệ thống. Song song, việc đào tạo nhân lực số và khuyến khích nhà xuất bản chủ động ứng dụng công nghệ mới là điều kiện để hình thành hệ sinh thái xuất bản điện tử toàn diện và bền vững.

Phát triển nội dung và văn hóa đọc

Phát triển nội dung, văn hóa đọc là giải pháp mang tính nền tảng, bởi chất lượng xuất bản phẩm và thói quen tiếp nhận tri thức của xã hội quyết định vị thế của ngành Xuất bản trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số. Nội dung xuất bản phong phú, chuẩn mực và giàu giá trị khoa học, giáo dục không chỉ nâng cao dân trí, góp phần bồi dưỡng nguồn nhân lực quốc gia mà còn khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam trước làn sóng toàn cầu hóa. Việc xây dựng và lan tỏa văn hóa đọc rộng rãi tạo ra môi trường xã hội lành mạnh, trong đó tri thức trở thành động lực thúc đẩy sáng tạo, hội nhập và phát triển bền vững.

Giải pháp phát triển nội dung và văn hóa đọc cần tập trung vào một số định hướng trọng điểm: thúc đẩy giao lưu bản quyền sách với các quốc gia phát triển; mở rộng hợp tác với các nhà xuất bản quốc tế; tổ chức các hoạt động giới thiệu và trình diễn sách ở nước ngoài để nâng cao chất lượng và tầm ảnh hưởng của xuất bản phẩm Việt Nam. Song song với đó, cần đẩy mạnh truyền thông, giới thiệu sách, tổ chức tọa đàm, phỏng vấn tác giả để lan tỏa giá trị của tri thức tới công chúng. Việc khuyến khích sáng tác, đầu tư cho các mảng sách chuyên sâu, sách khoa học - giáo dục, sách thiếu nhi sẽ hình thành nền tảng tri thức vững chắc, đáp ứng nhu cầu đa dạng của độc giả và phục vụ cho sự phát triển lâu dài của xã hội.

Để hiện thực hóa giải pháp này, cần hình thành hệ sinh thái xuất bản Việt Nam bao gồm các nhà xuất bản, đơn vị phát hành, nền tảng số và cộng đồng độc giả. Cơ quan quản lý cần ban hành cơ chế khuyến khích hợp tác quốc tế về bản quyền, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp xuất bản tham gia hội chợ, triển lãm sách quốc tế. Các cơ sở đào tạo, hiệp hội nghề nghiệp và phương tiện truyền thông phải cùng phối hợp đẩy mạnh các chiến dịch tuyên truyền, xây dựng hình ảnh sách như một giá trị văn hóa thiết yếu. Bên cạnh đó, việc ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý bản quyền, phân phối và truyền thông xuất bản phẩm là biện pháp để kiến tạo hệ sinh thái xuất bản hiện đại, đồng bộ, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và đưa văn hóa đọc Việt Nam hòa nhập vào dòng chảy toàn cầu.

4. Kết luận

Hội nhập quốc tế và chuyển đổi số đã và đang trở thành động lực then chốt thúc đẩy sự chuyển dịch của ngành Xuất bản Việt Nam từ mô hình truyền thống sang mô hình công nghiệp văn hóa hiện đại. Thực tiễn cho thấy xuất bản số tăng trưởng nhanh, góp phần bù đắp sự suy giảm của sách in và mở rộng không gian phát triển của ngành.

Mặc dù duy trì được tăng trưởng về doanh thu, lợi nhuận, cơ cấu nội tại của ngành Xuất bản Việt Nam vẫn bộc lộ những bất cập, đặc biệt là sự chênh lệch giữa tốc độ phát triển của công nghệ và năng lực thích ứng của các nhà xuất bản. Điều này làm gia tăng nguy cơ tụt hậu trong cạnh tranh quốc tế.

Vi phạm bản quyền số nổi lên như một thách thức mang tính hệ thống, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh tế, động lực sáng tạo và uy tín của ngành Xuất bản. Nếu không được kiểm soát hiệu quả, vấn đề này sẽ cản trở quá trình chuyển đổi số và hội nhập quốc tế của ngành.

Các kết quả nghiên cứu cho thấy việc hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng công nghệ và phát triển nội dung gắn với xây dựng văn hóa đọc là những trụ cột không thể tách rời. Chỉ khi được triển khai đồng bộ, ngành Xuất bản Việt Nam mới có thể tận dụng hiệu quả các cơ hội do hội nhập và chuyển đổi số mang lại, từng bước trở thành một ngành công nghiệp văn hóa hiện đại, có năng lực cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới.

______________________________

Ths PHẠM VĂN PHÊ

Nguồn: Tạp chí VHNT số 633, tháng 2-2026