Với đồng bào Mông, cây khèn gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần, hiện diện trong những cuộc gặp gỡ, sinh hoạt cộng đồng và nghi lễ truyền thống. Tiếng khèn gửi gắm tâm tình, kết nối con người với bản làng, với ký ức của gia đình, dòng họ. Qua hơi thổi, đôi tay và từng bước múa, người nghệ nhân chuyển tải những điều đã được học, được nghe và gìn giữ từ các thế hệ đi trước.
Sức hấp dẫn của múa khèn nằm ở sự gắn kết giữa âm thanh và chuyển động. Người biểu diễn phải điều khiển hơi thổi, giữ nhịp, phối hợp đôi tay với bước chân để tiếng khèn và động tác hòa thành một chỉnh thể. Phía sau những kỹ năng ấy là quá trình học tập, rèn luyện bền bỉ, là sự chỉ dạy của nghệ nhân và nỗ lực tiếp nối của những người yêu di sản.
Qua phần thi của các đoàn Điện Biên, Tuyên Quang, Cao Bằng, Nghệ An, Đắk Lắk, Sơn La, Lào Cai, Phú Thọ, Thanh Hóa, Thái Nguyên và Lai Châu đã làm nên một không gian văn hóa đa dạng. Những nghi lễ, sinh hoạt lễ hội và chủ đề trình diễn giúp công chúng cảm nhận tiếng khèn trong mối liên hệ với đời sống của đồng bào Mông ở từng vùng đất, địa phương.
Từ tiếng khèn nghi lễ đến niềm vui ngày hội
Mở đầu phần thi, đoàn chủ nhà Điện Biên giới thiệu tiết mục múa nghi lễ khèn Mông “Ua neeb tseem dab” (Lễ trừ tà), do Nghệ nhân Ưu tú Sình A Tâu sưu tầm, Thanh Hương biên đạo, với sự thể hiện của Nghệ nhân Ưu tú Sình A Tâu và tập thể nghệ nhân.
Lựa chọn tái hiện một nghi lễ truyền thống, đoàn Điện Biên đưa đến ngày hội một góc nhìn về vai trò của cây khèn trong đời sống tín ngưỡng của đồng bào Mông. Theo quan niệm dân gian được phản ánh trong tiết mục, nghi lễ thể hiện mong muốn xua đi điều dữ, cầu sức khỏe, sự bình an và cuộc sống thuận hòa cho gia đình, bản làng.
Tiếng khèn gắn với những động tác nghi lễ, chuyển tải niềm tin và ước nguyện của cộng đồng. Phía sau lời cầu chúc là mong ước về một mái nhà yên ấm, con người khỏe mạnh, mùa màng tốt tươi. Những ước nguyện giản dị ấy giúp người xem cảm nhận chiều sâu đời sống tinh thần của đồng bào Mông, đồng thời hiểu thêm môi trường văn hóa đã nuôi dưỡng nghệ thuật khèn.
Cũng khai thác chất liệu văn hóa truyền thống, đoàn Phú Thọ mang đến phần trình diễn tái hiện lễ hội Gầu Tào của đồng bào Mông xã Pà Cò. Trong không gian ấy, tiếng khèn dẫn dắt câu chuyện từ những nghi thức cầu an đến niềm vui gặp gỡ, giao lưu của cộng đồng.
Phần trình diễn mở ra hình ảnh bà con sửa soạn trang phục, mang theo khèn, cùng tìm về nơi tổ chức lễ hội. Cây nêu được dựng lên, trở thành điểm hội tụ, gửi gắm ước nguyện về sức khỏe, bình an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống ấm no…
Là một trong những diễn viên không chuyên tham gia phần thi trình diễn khèn Mông của đoàn Phú Thọ, chị Tráng Thị Dụ (xóm Pạt Cò, xã Pạt Cò) không giấu được niềm vui trong lần đầu đến với ngày hội. Chị chia sẻ: “Tôi rất vui và háo hức khi được tham gia trình diễn cùng đoàn, đồng thời có cơ hội gặp gỡ, giao lưu với các đoàn đến từ nhiều địa phương. Qua các phần trình diễn, tôi nhận thấy văn hóa Mông ở mỗi vùng có những nét riêng, từ trang phục truyền thống đến các điệu múa khèn. Những nét riêng ấy góp phần tạo nên sự phong phú của văn hóa Mông”.
Chị Tráng Thị Dụ cũng mong muốn qua phần trình diễn của mình có thể giới thiệu, lan tỏa bản sắc văn hóa của đồng bào Mông tỉnh Phú Thọ đến với cộng đồng và du khách trong Ngày hội năm nay.
Những tiếng khèn mang dấu ấn quê hương
Trong Ngày hội, đoàn Sơn La tham gia với tiết mục “Khèn gọi”. Tên gọi gợi sức kết nối của tiếng khèn trong đời sống đồng bào Mông: gọi bạn, gọi hội, gửi trao tâm tình. Cây khèn theo người đến những cuộc vui, trở thành phương tiện bày tỏ tình cảm và làm nên nét duyên của sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Đoàn Thái Nguyên mang đến phần trình diễn nghệ thuật khèn Mông với chủ đề “Khèn Vọng”. Thông qua tiết mục, người Mông vùng đất Thái Nguyên không chỉ mong muốn tiếng khèn ngày càng ngân xa, hướng về nguồn cội, mà còn được lưu giữ, trao truyền đến các thế hệ tiếp nối.
Với chủ đề phần thi “Điệu khèn trên sắc lanh Mông” của đoàn Lai Châu, là sự hòa quyện giữa âm thanh, chuyển động của múa khèn và vẻ đẹp trang phục truyền thống. Qua đó, nghệ thuật khèn không chỉ là nhạc cụ dân tộc, mà còn gắn với những nếp áo sắc màu, bước múa, hòa chung với những nét đặc sắc của khèn Mông của 11 tỉnh góp vui trong Ngày hội.
Cùng với những phần trình diễn ấy, các đoàn Tuyên Quang, Cao Bằng, Lào Cai mang đến ngày hội tình yêu dành cho tiếng khèn gắn bó với bản làng miền núi phía Bắc. Nghệ An, Thanh Hóa góp thêm sắc màu văn hóa của đồng bào Mông ở vùng cao Bắc Trung Bộ. Sự hiện diện của các đoàn cho thấy sức sống của một loại hình nghệ thuật có chung cội nguồn, được gìn giữ và tiếp nối trong những không gian cư trú khác nhau.
Đặc biệt, đoàn Đắk Lắk mang đến câu chuyện gìn giữ văn hóa của đồng bào Mông trên vùng đất Tây Nguyên. Nơi đây, cây khèn vẫn là sợi dây nối con người với nguồn cội. Mang tiếng khèn về ngày hội cũng là mang theo ký ức, tình cảm dành cho phong tục của cha ông và ý thức giữ lấy bản sắc trong cuộc sống ở quê hương mới.
Vừa rời sân khấu biểu diễn, ông Giàng Seo Sái, thành viên đoàn Đắk Lắk chia sẻ về nét đặc sắc của nghệ thuật thổi khèn kết hợp múa khèn trong văn hóa truyền thống của đồng bào Mông. Theo ông, người biểu diễn vừa diễn tấu, vừa thực hiện các động tác múa, đòi hỏi sự phối hợp nhuần nhuyễn giữa hơi thở, đôi tay, nhịp chân và chuyển động cơ thể. Tiếng khèn khi trầm lắng, khi rộn ràng hòa cùng những bước chân nhịp nhàng, động tác xoay chuyển linh hoạt, tạo nên vẻ đẹp khỏe khoắn, sự hấp dẫn, phóng khoáng và uyển chuyển của những chàng trai người Mông.
Bên cạnh biểu diễn, ông Giàng Seo Sái còn làm khèn và truyền dạy cho con cháu cách chế tác, thổi và múa khèn. Với ông, việc truyền dạy còn giúp thế hệ trẻ hiểu ý nghĩa của tiếng khèn trong đời sống cộng đồng, thêm trân trọng văn hóa dân tộc. Ông mong có thêm cơ hội trao truyền những kiến thức, kỹ năng mình gìn giữ, để tiếng khèn tiếp tục gắn bó với đời sống của đồng bào Mông ở Đắk Lắk.
Tiếng khèn của đồng bào Mông đến từ 11 tỉnh không chỉ là niềm tự hào của từng cộng đồng, mà còn là sự mong muốn tiếp tục duy trì việc thực hành, truyền dạy trong đời sống bản làng. Khi sự tiếp nối ấy được gìn giữ, tiếng khèn sẽ mãi ngân vang trong những mùa hội, là sự kết nối để các đồng bào được gặp gỡ, nối những vòng tay và nuôi dưỡng tình yêu với văn hóa, nguồn cội dân tộc.
