Buổi Tọa đàm ra mắt tác phẩm Họ và tên: Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt mang đến cho các nhà nghiên cứu, nhà khoa học và các độc giả một không gian đối thoại với tác giả Trần Quang Đức về câu chuyện văn hóa trong cách đặt tên của người Việt.
Cuốn sách là một khảo cứu công phu, có hệ thống, với sử liệu phong phú để đi tới những kiến giải sâu sắc: mỗi cái tên không chỉ là ký hiệu, nó còn là một "lát cắt" của tâm tưởng, là nơi quá khứ và hiện tại không ngừng đối thoại với nhau, là cả một dòng chảy lịch sử, ghi dấu cảm xúc, ước vọng, suy tư của con người. Đây là công trình thứ ba của tác giả Trần Quang Đức, sau Ngàn năm áo mũ - Lịch sử trang phục Việt Nam giai đoạn 1009-1945 và Chuyện trà - Lịch sử một thức uống lâu đời của người Việt.
Trong cuộc đời mỗi người, có lẽ chẳng có gì thân thuộc và gắn bó hơn cái tên. Sự thân thuộc này khiến ta nghĩ về cái tên như một chuỗi âm thanh đơn giản. Nhưng, cuốn sách Họ và tên: Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt đã chứng minh, đấy lại là một trong những sáng tạo lâu đời và bền bỉ nhất của loài người. Khởi từ một điều tưởng chừng nhỏ bé, với tác phẩm này, nhà nghiên cứu Trần Quang Đức đã dẫn dắt người đọc đến một bức tranh lịch sử rộng lớn hơn.
Phát biểu tại buổi Tọa đàm, TS Phạm Văn Ánh - Viện Văn học đánh giá, Họ và tên: Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt là công trình quan trọng trong mạch nghiên cứu của Trần Quang Đức. Dù "họ và tên" là một chủ đề cực kỳ gần gũi trong đời sống thường nhật - xuất hiện từ thời thơ ấu mỗi người, trong những tờ giấy kiểm tra hay lời phê của giáo viên nhưng qua sự trình bày của tác giả, nó không chỉ đơn thuần là vấn đề định danh hay căn cước. Ông đánh giá, điểm đặc sắc của công trình này nằm ở các khía cạnh sau: Thứ nhất là cách tiếp cận "vi lịch sử": Đây là phương pháp nghiên cứu đi từ những chi tiết nhỏ bé, có vẻ đời thường để khai phá và hệ thống hóa những vấn đề lớn lao hơn. Trong khi các bộ thông sử lớn thường chỉ bao quát lịch sử hàng nghìn năm và ít khi nhắc đến các tình tiết cụ thể (như trang phục hay tên gọi chi tiết), thì Trần Quang Đức đã bỏ ra nhiều năm công phu để soi chiếu những điều nhỏ bé này vào điển chương xã hội và tiến trình lịch sử. Thứ hai là sự quy chiếu đến lịch sử và văn hóa. Tương tự như việc nghiên cứu áo mũ không chỉ để biết cách mặc mà là để hiểu về điển chương, chế độ phong kiến và tâm thái quốc gia, hay nghiên cứu trà để thấy được đời sống tinh thần. Việc nghiên cứu "họ và tên" giúp mở ra những góc nhìn sâu sắc về lịch sử văn hóa xã hội qua các giai đoạn khác nhau. Và với người đọc, tác phẩm không chỉ giúp chúng ta hiểu về bản thân cái họ và tên, mà còn cung cấp một lăng kính để quy chiếu một cách toàn diện các góc độ của đời sống xã hội trong cả quá khứ và hiện tại. Cách tiếp cận cụ thể nhưng mang tầm nhìn rộng lớn này tạo ra sức gợi mở thú vị, giúp lịch sử trở nên sống động và hấp dẫn hơn so với những cách đọc sử thông thường vốn mang tính bao quát và khô khan.
Theo TS Phạm Văn Ánh, tác phẩm của Trần Quang Đức đã thành công trong việc biến một khái niệm quen thuộc trở thành một đề tài khoa học có chiều sâu, góp phần làm phong phú thêm hiểu biết về diện mạo văn hóa Việt Nam qua các thời kỳ.
Chia sẻ tại buổi Tọa đàm, tác giả Trần Quang Đức cho biết, anh đã coi danh tính là một cánh cửa, để từ đó bước vào một không gian rộng lớn của ngôn ngữ, tình cảm, tư tưởng và những vận động trong đời sống tinh thần người Việt. Đó là khát vọng khẳng định bản ngã, nhu cầu kết nối cộng đồng, nhu cầu tỏ bày lý tưởng, mong ước thành đạt và trường tồn...
Dựa trên nền tảng khảo sát công phu từ cổ thư, văn bia, hiện vật, đến các nghiên cứu hiện đại, tác phẩm Họ và tên: Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt được kể bằng một giọng văn đầy suy tưởng và giàu cảm xúc. Cuốn sách được chia thành ba phần, mỗi phần là những nghiên cứu công phu về sự phát triển của tên gọi qua các thời kỳ lịch sử.
Phần đầu tiên Mộc mạc tới cầu kỳ cho độc giả thấy, trong thuở sơ khai, con người đặt tên để sinh tồn. Theo sự ổn định dần của đời sống và sự lan rộng của tri thức, cách đặt tên có sự dịch chuyển và phát triển, từ chỗ mộc mạc, “xấu xí” dần trở nên thanh nhã, mang tính biểu tượng hơn, hoặc “cao quý”, “thanh tao” hơn.
Phần hai của sách: Mưu toan quyền lực - tập trung vào giai đoạn các triều đại người Việt nắm quyền cai trị - thời kỳ mà tên gọi trở thành biểu tượng và công cụ của quyền lực và uy tín. Chủ đề của phần ba là Hướng tới tự do - nơi tên gọi trở thành cách để con người khẳng định “tôi là ai”.
Một chủ đề xuyên suốt cả ba phần là: dù chúng ta thường cho rằng họ tên là bất biến và gắn liền với “dòng máu”, thì lịch sử lại cho thấy điều ngược lại. Chiến tranh, hôn nhân, nhận con nuôi, di cư,… tất cả đều góp phần định hình lại họ tên của một con người. Tên gọi có vẻ ổn định vì chúng ta sống cùng chúng mỗi ngày, nhưng nó thay đổi khi hoàn cảnh đòi hỏi.
Chia sẻ tại buổi Tọa đàm, nhiều độc giả cho rằng cuốn sách thực sự là một khảo cứu hấp dẫn, vừa mang đến tri thức, vừa là tấm gương để ta soi chiếu chính mình. Tác phẩm đã cho người đọc một cái nhìn khác, cẩn trọng và đầy suy ngẫm về những cái tên ta vẫn gặp hằng ngày, ở khắp mọi nơi. Cái tên là câu chuyện về con người cá nhân: tên gọi được dụng công để khẳng định "tôi là ai". Các văn nhân, học giả dùng "tự", "hiệu" để gửi gắm lý tưởng sống hay những thăng trầm của cuộc đời. Cái tên đôi khi không còn là chuyện riêng của mỗi gia đình, mà trở thành biểu tượng của quyền lực và trật tự xã hội khi các triều đại vua chúa đã sử dụng tên gọi như một cách thức để tuyên bố và duy trì vị thế. Chế độ "kỵ húy" - kiêng dùng chữ trùng với tên vua, hay việc ban "quốc tính" (họ của vua) cho một nhân vật có công, đều giúp thiêng hóa và bảo vệ vương quyền.
Sự biến chuyển trong tên gọi của phụ nữ Việt thế kỷ XX cũng là một câu chuyện rất đặc biệt. Cuốn sách cũng đi tới một nhận định quan trọng: họ và tên là một cấu trúc tưởng tượng tập thể. Ta sinh ra với cái tên như một sự đã rồi, nó cho biết ta thuộc về đâu đó, nhưng mặt khác ta cũng hiểu rằng họ tộc là một khung hư cấu được duy trì để phục vụ sự gắn kết và quản trị. Hiểu biết này không phải để phủ nhận truyền thống, phá hủy kết nối, mà để ta bớt nặng nề áp đặt và nâng cao tinh thần nhân loại hơn.
