Sau một hành trình dài trên trường quốc tế, được dịch ra hơn 15 ngôn ngữ và xuất bản tại 20 quốc gia, giành nhiều giải thưởng và vinh danh quan trọng, tiểu thuyết Dust Child đã chính thức trở về quê hương trong hình hài tiếng Việt với tựa đề Đời gió bụi. Sự trở về này không chỉ là việc chuyển ngữ một tác phẩm mà còn là hành trình của người con về nguồn cội, là lời tri ân gửi đến mảnh đất đã nuôi dưỡng tâm hồn và trí tuệ của tác giả. Cuốn sách do Công ty Văn hóa & Truyền thông Nhã Nam liên kết với Nxb Phụ nữ Việt Nam ấn hành, với sự tham gia chuyển ngữ của chính tác giả và dịch giả Thiên Nga, nhằm đem đến một bản dịch trọn vẹn, gần gũi.
Là một tác phẩm chính luận ẩn chứa trong lớp vỏ tiểu thuyết đầy cuốn hút, Đời gió bụi tiếp nối và mở rộng chủ đề lớn của văn học Việt Nam hiện đại: bi kịch chiến tranh và thân phận con người bị bỏ lại bên lề dòng lịch sử. Tác phẩm không chỉ đơn thuần là sự tái hiện lại quá khứ mà còn là một cuộc đối thoại thẳng thắn, dũng cảm với những tổn thương sâu sắc, dai dẳng của một thời đại. Tác giả đã lựa chọn một đề tài có lẽ chưa được khai thác nhiều và khá gai góc trong văn học đương đại: thân phận, tình cảnh của những đứa trẻ lai Mỹ - Việt (con lai).
Sài Gòn năm 1969, giữa khói lửa khốc liệt của chiến tranh, hai chị em Trang và Quỳnh rời làng quê lên thành phố. Vì tuyệt vọng muốn giúp cha mẹ trả nợ, họ trở thành gái quán bar. Tại đây, Trang bị cuốn vào mối tình mãnh liệt với Dan, một phi công trực thăng người Mỹ trẻ tuổi, quyến rũ. Nhiều thập kỷ sau, Dan trở lại Việt Nam cùng vợ là Linda, hy vọng tìm được cách chữa lành hội chứng chấn thương tâm lý PTSD và đối diện với những bí mật trong quá khứ. Cùng lúc đó, Phong, con của một lính Mỹ da đen và một phụ nữ Việt Nam nỗ lực tìm kiếm cha mẹ ruột và lối thoát khỏi cuộc sống cơ cực.
Đời gió bụi kể tiếp những bi kịch chiến tranh, những con người nhỏ nhoi bị bỏ lại bên dòng lịch sử, một chủ đề lớn của văn học Việt Nam hiện đại. Đan xen giữa quá khứ và hiện tại, bằng giọng văn cuốn hút, cảm động và giàu chất thơ, Đời gió bụi là câu chuyện về những bí mật bị che giấu, những tổn thương tưởng như không bao giờ có thể chữa lành. Nhưng trên hết, đây là câu chuyện về sự dũng cảm và nghị lực sống, về lòng trắc ẩn và sự hòa giải, về sức mạnh của lòng tha thứ và tình yêu thương.
Tác phẩm được Nguyễn Phan Quế Mai đầu tư nghiên cứu và sáng tác trong thời gian 7 năm. Các nhân vật và cốt truyện được tiểu thuyết hóa từ những thông tin thu thập được trong dự án nghiên cứu tiến sĩ của tác giả cũng như từ những trải nghiệm thực tế của chị trong quá trình kết nối giúp những người cựu binh Mỹ tìm con. Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên nhận xét: “Xét về mặt đề tài, Đời gió bụi là một cuốn tiểu thuyết hiếm... Tác giả đã chuyển hóa từ những kết quả khảo sát khoa học thành những nhân vật văn chương, tạo hình hài cho những con người mang hai dòng máu theo cách “không muốn có”, giúp họ có nhân diện và nhân cách.”
Tác giả đã triển khai ba mạch cốt truyện đan xen, hồi cố, song song về thời gian và không gian - mạch của Phong con lai, mạch của Dan cựu binh Mỹ, và mạch của hai chị em Trang. Sự đan xen, gối đầu này tạo nên một cấu trúc tự sự tinh vi và tài tình, khiến người đọc dõi theo hồi hộp, như nhà văn Hiền Trang nhận xét: “Đời gió bụi mang trong mình tinh thần của một cuốn phim lớn: mỗi cảnh mở ra như khung hình đầy ánh sáng và chuyển động, chất chứa âm thanh, màu sắc và những rung chấn cảm xúc.”
Điểm nhấn mang tính chính luận sâu sắc của tác phẩm là sự khai thác vấn đề PTSD ở cựu binh Mỹ và số phận bị kỳ thị, lãng quên của những người con lai, cùng thân phận bi kịch của những phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh. Tuy nhiên, như nhà phê bình Mai Anh Tuấn nhận định, Đời gió bụi không gây cảm giác bi quan, tuyệt vọng, mà ngược lại, “khơi gợi tinh thần bao dung, tha thứ tội lỗi trong quá khứ và yêu thương, trách nhiệm với đời sống hiện tại”. Xuyên suốt tác phẩm là hành trình của sự dũng cảm, nghị lực sống, và trên hết, là sức mạnh cứu rỗi của lòng trắc ẩn và sự hòa giải. Tác giả đã để tình người, sự tha thứ, cảm thông và sẻ chia vượt lên tất cả, kết nối những con người tưởng chừng xa lạ, ở hai chiến tuyến lại với nhau.
Nhà văn, dịch giả Nguyễn Bích Lan chia sẻ: “Từng trang sách lặng lẽ đưa những nỗi niềm được giấu kín ra trước ánh sáng của lòng trắc ẩn và lòng bao dung... Tôi đọc những trang cuối cùng của cuốn sách, lau nước mắt mà lòng khởi lên cảm giác vui mừng và niềm hy vọng.” Sự đầu tư nghiên cứu và sáng tác trong 7 năm, lấy cảm hứng từ những thông tin thu thập được trong dự án nghiên cứu tiến sĩ và kinh nghiệm thực tế giúp cựu binh Mỹ tìm con, đã mang lại chiều sâu hiện thực và tính nhân văn cao cả cho tác phẩm.
Dust Child - Đời gió bụi ra mắt bằng tiếng Anh vào tháng 3/2023 và nhanh chóng trở thành một hiện tượng văn học trên trường quốc tế, được dịch sang 14 ngôn ngữ và xuất bản ở 20 quốc gia, đồng thời sắp được ra mắt bằng 5 ngôn ngữ khác. Tác phẩm được trao những giải thưởng danh giá như Giải Tiểu thuyết Lịch sử xuất sắc của năm 2023 do bạn đọc tạp chí She Reads bình chọn, lọt vào vòng chung khảo giải thưởng Dayton Vì hòa bình năm 2024, và Giải Prix Créteil en poche cho Tiểu thuyết Nước ngoài xuất sắc nhất năm 2025 (Pháp). Giới phê bình quốc tế đã dành những lời khen ngợi nồng nhiệt như “Một biên niên sử trải dài nhiều thập kỷ, đầy cuốn hút” (New York Times), “Cốt truyện tinh vi và tài tình” (Washington Post). Sự đón nhận này cho thấy Nguyễn Phan Quế Mai đã thành công trong việc “giành lại tiếng nói cho những cuộc đời đã bị bỏ quên quá lâu” (Shelf Awareness).
Sự trở về của Đời gió bụi bằng tiếng mẹ đẻ là một cột mốc quan trọng. Tác giả Nguyễn Phan Quế Mai chia sẻ: “Dù đã ra mắt bằng nhiều ngôn ngữ, tôi vẫn hồi hộp nhất với bản tiếng Việt của Đời gió bụi, bởi vì tiếng Việt là quê hương, là nguồn cội, là cái nôi đã nuôi tôi khôn lớn và trưởng thành.” Với việc chính tác giả tham gia chuyển ngữ, bản tiếng Việt không chỉ là một bản dịch mà còn là sự truyền tải trọn vẹn, sâu lắng, gần gũi nhất với độc giả trong nước.
Không chỉ dừng lại ở tác phẩm văn chương, Đời gió bụi còn là một phần trong hành trình hoạt động xã hội đầy ý nghĩa của Nguyễn Phan Quế Mai. Nhà văn cam kết đóng góp 100% nhuận bút từ bản tiếng Việt của tác phẩm vào việc xây dựng thư viện tại các trường vùng xa để phục vụ các trẻ em nghèo hiếu học. Cụ thể, tác giả đã chuyển 100% tiền nhuận bút lần in đầu tiên cùng với sự quyên góp từ độc giả quốc tế, với tổng số tiền gần 140 triệu đồng, cho tổ chức phi lợi nhuận Room to Read, để xây dựng và vận hành thư viện Room to Read tại trường Tiểu học Trần Quốc Toản, tỉnh Cà Mau (Bạc Liêu cũ).
Chuỗi sự kiện ra mắt và giao lưu với tác giả tại Hà Nội và TP. HCM không chỉ thu hút đông đảo độc giả mà còn có sự tham gia của nhiều nhà văn, nhà phê bình uy tín. Tại các buổi này, Nguyễn Phan Quế Mai chia sẻ về khát vọng đưa cuốn tiểu thuyết về với độc giả Việt Nam, đồng thời tiết lộ đã phối hợp cùng dịch giả Thiên Nga để chỉnh sửa, viết lại một số chi tiết trong bản tiếng Việt nhằm tạo nên giọng văn bay bổng, giàu cảm xúc và gần gũi hơn với bạn đọc trong nước. Một thông tin giá trị khác đã được hé lộ, đó là tiểu thuyết Đời gió bụi dự kiến sẽ được chuyển thể thành phim, với sự hợp tác của nhà sản xuất Kim Lý và đạo diễn Hàm Trần, hứa hẹn sẽ tiếp tục lan tỏa thông điệp hòa giải và nhân ái lên màn ảnh rộng.
Không chỉ là một cuốn tiểu thuyết thành công về mặt nghệ thuật và thương mại quốc tế, Đời gió bụi còn là một tuyên ngôn về sự nhân hậu, một cầu nối văn hóa và là một minh chứng sống động cho trách nhiệm xã hội của người nghệ sĩ. Nó là câu chuyện rất Việt Nam, về tính cách văn hóa và con người Việt Nam trải qua bể dâu mà vẫn giữ được vẻ đẹp riêng, sẵn sàng tha thứ và hướng đến tương lai.
VŨ TỐ QUYÊN
Nguồn: Tạp chí VHNT số 629, tháng 12-2025
