Trong dòng chảy của lịch sử và sự phát triển đô thị hiện đại, việc bảo tồn các giá trị di sản văn hóa không còn dừng lại ở việc khoanh vùng bảo vệ các kiến trúc vật thể, mà đã chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình “di sản sống”. Đây là nơi các thực hành văn hóa, nghi lễ và nếp sống truyền thống được duy trì, tái tạo bởi chính cộng đồng trong không gian đương đại. Dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, chuỗi sự kiện Tết Việt - Tết Phố diễn ra tại phường Hoàn Kiếm, Hà Nội đã trở thành một chuỗi hoạt động minh chứng cho sức sống của mô hình này. Đặc biệt, đây không chỉ là một hoạt động lễ hội thông thường mà còn mang ý nghĩa chính trị - xã hội sâu sắc, khi được tổ chức ngay sau thành công của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Tinh thần về một “Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” đã được cụ thể hóa bằng việc khơi dậy các nguồn lực văn hóa nội sinh, biến di sản thành động lực phát triển cho một Thành phố Sáng tạo trong mạng lưới UNESCO.
Tết Việt - Tết Phố 2026 được tổ chức dưới sự chỉ đạo của Đảng ủy, UBND phường Hoàn Kiếm, giao Ban Quản lý Hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội chủ trì, phối hợp với các đơn vị tổ chức (các hoạt động trưng bày diễn ra từ ngày 17/1/2026 đến ngày 17/3/2026). Điểm nhấn quan trọng nhất của chuỗi sự kiện chính là Lễ rước diễn ra vào sáng Chủ nhật ngày 8/2/2026 (tức ngày 21 tháng Chạp năm Ất Tỵ). Đây là một hành trình văn hóa được tính toán kỹ lưỡng về mặt không gian và biểu tượng. Điểm xuất phát tại Ô Quan Chưởng - cửa ô duy nhất còn sót lại của kinh thành Thăng Long - mang hàm ý về sự mở cửa đón nhận sinh khí mới. Nghi lễ mở cửa ô với tiếng loa thông báo vang lên dưới mái cổng thành rêu phong đã tái hiện một ký ức đô thị xa xưa, khi ranh giới giữa nội thành và ngoại thị được kết nối bởi những dòng người mang theo tin xuân. Ngay sau đó, đoàn rước với quy mô hàng trăm người tiến vào lòng 36 phố phường, biến các tuyến phố Hàng Chiếu, Hàng Đường, Hàng Ngang, Hàng Đào, quanh Hồ Hoàn Kiếm thành một dòng chảy di sản sống động.
Sự xuất hiện của 15 chú ngựa từ CLB Kỵ Xạ Việt Nam là một điểm nhấn mang tính đột phá về thị giác và là biểu tượng năm Bính Ngọ. Hình ảnh kỵ binh Đại Việt uy nghi sải bước thong dong giữa không gian chật hẹp của khu nội đô lịch sử không chỉ gợi nhắc khí thế bứt phá của linh vật ngựa mà còn tạo ra sự kết nối giữa tinh thần thượng võ và nhịp sống thanh bình của Hà Nội hiện đại. Đặc biệt, việc lồng ghép hình ảnh ngựa gỗ do thương hiệu Thong Dong và các em thiếu nhi phường Hoàn Kiếm thực hiện - mô phỏng theo mô hình đồ chơi Hà Nội đầu thế kỷ XX - đã tạo nên sự đối thoại giữa các lớp thời gian: từ ký ức mộc mạc của tuổi thơ đến hào khí mạnh mẽ của dân tộc. Hành trình này tiếp tục khi đoàn rước trong trang phục tứ thân, ngũ thân do các bạn trẻ CLB Đình làng Việt, Áo dài Phạm Gia và Bách Hoa Bộ Hành đi qua Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, khu vực phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm và kết thúc tại đình Kim Ngân (42 Hàng Bạc). Tại mỗi điểm dừng chân, các màn diễn xướng dân gian như múa “Con đĩ đánh bồng” của làng Triều Khúc hay hát Xoan Phú Thọ, múa Sư tử đã biến mặt đường thành sân khấu, nơi khoảng cách giữa người trình diễn và người thụ hưởng hoàn toàn bị xóa nhòa.
Một yếu tố cốt lõi trong mô hình bảo tồn di sản sống tại Hoàn Kiếm chính là sự phục dựng các nghi lễ văn hóa truyền thống tại không gian đình làng phố thị. Tại đình Kim Ngân, nghi lễ dâng hương Thành hoàng và lễ dựng cây nêu (Thượng tiêu) vào sáng 21 tháng Chạp đã thể hiện chiều sâu của tri thức dân gian. Cây tre cao hơn 10m được dựng lên với các vật phẩm biểu tượng như cá chép gỗ, đèn lồng, phướn đỏ mang lời ước nguyện của cộng đồng, không chỉ mang ý nghĩa trừ tà mà còn là cột mốc tâm linh xác lập trạng thái nghỉ ngơi, đón Tết của người Việt. Việc các nhà nghiên cứu văn hóa trực tiếp giải nghĩa và hướng dẫn cộng đồng thực hành nghi lễ cho thấy một bước tiến trong việc chuẩn hóa các hoạt động lễ hội, tránh tình trạng giải trí hóa các không gian trang nghiêm.
Bên cạnh những nghi lễ mang tính quy mô, Tết Việt - Tết Phố 2026 còn lan tỏa vào các “điểm mờ” của không gian di sản thông qua các hoạt động trải nghiệm tinh tế. Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật, 22 Hàng Buồm đã trở thành một tụ điểm sáng tạo tiêu biểu. Đêm nghệ thuật Tiếng thơ Xuân diễn ra vào tối ngày 8/2/2026 là sự kết nối đầy nhân văn giữa thơ ca và âm nhạc. Việc diễn ngâm thi phẩm của các tác giả lớn: từ Mãn Giác Thiền sư, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh, Tản Đà, Xuân Diệu, Lưu Quang Vũ đến các nhà thơ đương đại trong không gian Tết truyền thống đã tôn vinh thơ ca như một di sản tinh thần bền vững. Ngày 12/2/2026, cũng tại không gian này, các hoạt động gói bánh chưng, bánh tét và chương trình giới thiệu nghệ thuật ca trù Hàn Lạp Nhã Ca của các nghệ nhân từ CLB Ca trù Long Thành đã tạo nên một “khúc ca tao nhã giữa tiết trời tháng Chạp”. Đây là minh chứng cho việc di sản phi vật thể có thể tìm thấy đất sống trong các thiết chế văn hóa đương đại nếu được tổ chức một cách chuyên nghiệp và tôn trọng tính nguyên bản.
Mô hình bảo tồn di sản tại phường Hoàn Kiếm còn ghi nhận sự tham gia mạnh mẽ của mạng lưới các làng nghề truyền thống. Tại đình Hà Vĩ, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đã chủ trì workshop Theo dấu chân ngựa Gióng, đưa kỹ thuật sơn mài vào việc tạo hình linh vật năm Ngọ. Điều này cho thấy vai trò của các nghệ nhân không chỉ là người giữ nghề mà còn là người truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Cùng với đó, việc duy trì Chợ hoa xuân phố cổ Hà Nội tại khu vực Hàng Lược - một thiết chế thương mại văn hóa có tuổi đời hơn một thế kỷ và không gian tết tại phố bích họa Phùng Hưng hay việc trưng bày nếp sống gia đình Hà Nội xưa tại Ngôi nhà Di sản 87 Mã Mây đã tạo thành một hệ sinh thái văn hóa phủ khắp khu vực nội đô lịch sử. Di sản lúc này không còn là một điểm đến đơn lẻ mà là một mạng lưới các không gian trải nghiệm tương tác.
Một hiện tượng đáng chú ý trong chuỗi sự kiện Tết Bính Ngọ 2026 ở phố cổ Hà Nội chính là sự tham gia chủ động của cộng đồng trẻ và khách quốc tế. Thế hệ Gen Z, với tư duy của những công dân số, đã không còn nhìn di sản như một thứ cũ kỹ cần được lưu trữ trong bảo tàng. Thông qua phong trào diễu hành cổ phục “Bách Hoa Bộ Hành”, hàng trăm bạn trẻ đã tự tay phục dựng và khoác lên mình những bộ áo ngũ thân, nhật bình, giao lĩnh để tham gia đoàn rước. Họ sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng video ngắn để “kể lại” di sản bằng ngôn ngữ của thời đại mình. Sự xuất hiện của du khách quốc tế trong trang phục truyền thống, cùng tham gia gói bánh chưng hay dâng lễ cửa đình, đã khẳng định tính phổ quát và sức hấp dẫn của văn hóa Việt Nam. Điều này cho thấy khi di sản được đưa ra khỏi không gian đóng kín và đặt vào môi trường sáng tạo, nó sẽ tự thân tạo ra một lực hút đối với các chủ thể văn hóa mới.
Bạn trẻ Nghiêm Đức Mạnh và bà Shazon Donnellan (du khách đến từ Úc) biết đến sự kiện qua mạng xã hội, hai người đã di chuyển cả đêm từ Nghệ An ra Hà Nội. 5 giờ sáng ngày 8/2/2026, họ chuẩn bị đầy đủ trang phục truyền thống để kịp tham dự Tết Việt - Tết Phố. Bà Shazon Donnellan cho biết: “Qua sự kiện Tết Việt - Tết Phố tôi cảm nhận được sự đoàn kết, yêu thương của người Việt Nam, điều đó thực sự rất tuyệt vời. Tôi thấy văn hóa truyền thống ở đây vẫn được gìn giữ. Tôi rất vinh dự khi được tham gia buổi lễ này, tôi yêu Việt Nam và chắc chắn tôi sẽ quay trở lại”.
Bà Sella Ciorra, đến từ Vương quốc Anh, hiện là Chủ tịch Hội Những người bạn của di sản Việt Nam (FVH), đã nhiều năm tham dự Tết Việt - Tết Phố. Năm nay, tuy trời mưa nhưng bà vẫn diện trang phục áo dài ngũ thân truyền thống Việt Nam và có mặt từ sáng sớm để hòa vào đoàn rước lễ quanh phố cổ và Hồ Hoàn Kiếm: “Việt Nam, đặc biệt là Hà Nội, luôn giữ một vị trí đặc biệt trong trái tim tôi bởi sự gìn giữ bền bỉ những nghi lễ và giá trị văn hóa độc đáo. Vì thế, tôi luôn cảm thấy vinh dự khi được gắn kết và đồng hành cùng những người tổ chức - một cộng đồng trân trọng và gìn giữ truyền thống. Tết Việt - Tết Phố 2026 thật đặc biệt khi có thêm những điểm mới. Năm nay có Lễ mở cửa Ô Quan Chưởng - thực sự là một ý tưởng tuyệt vời. Nội dung này đã bổ sung để đoàn rước trở nên trang nghiêm, chân thực hơn, như đưa Hà Nội xưa trở về với hiện tại. Tôi hoàn toàn có thể hình dung khối lượng công việc và công tác nghiên cứu đã được đầu tư để hiện thực hóa điều này. Mỗi năm, sự kiện lại ngày càng quy mô và ấn tượng hơn, tôi rất háo hức chờ xem sự kiện này. Tôi thật may mắn khi nhiều lần được tham gia Tết Việt - Tết Phố tại Hà Nội, một nơi giàu bản sắc văn hóa.” Bà Sella Ciorra cho biết.
Từ thực tiễn tổ chức tại Hoàn Kiếm, có thể rút ra những bài học quan trọng cho việc phát triển các không gian sáng tạo tại các đô thị lớn. Thứ nhất: là sự chuyển dịch từ quản lý hành chính sang quản trị văn hóa dựa trên mạng lưới xã hội. Thành công của chương trình có đóng góp then chốt từ cộng đồng như CLB Đình làng Việt, Bách Hoa Bộ Hành, CLB Kỵ Xạ Việt Nam, Áo dài Phạm Gia, Thong Dong hay các cộng đồng yêu di sản khác. Chính quyền phường Hoàn Kiếm, Ban Quản lý Hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội cùng các đơn vị trực thuộc phường đóng vai trò kiến tạo không gian và phối hợp hỗ trợ tổ chức, trong khi cộng đồng là chủ thể trực tiếp thực hành và giữ lửa. Thứ hai: là bài học về sự “tái định vị sản phẩm văn hóa”. Hà Nội đã chuyển đổi từ mô hình “điểm tham quan” sang “điểm trải nghiệm văn hóa sống”, nơi du khách không chỉ đến để xem mà đến để sống trong di sản. Thứ ba: là việc khai thác các giá trị văn hóa như một nguồn nội lực để chào mừng các sự kiện chính trị trọng đại.
Việc trang hoàng phố phường, tổ chức các chương trình nghệ thuật truyền thống đã tạo ra một sự cộng hưởng tâm lý mạnh mẽ. Văn hóa lúc này không chỉ là giải trí mà là sợi dây kết nối niềm tin, khẳng định khát vọng phát triển của dân tộc trong giai đoạn mới. Cuối cùng là bài học về sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển kinh tế sáng tạo. Các hoạt động như Chợ hoa xuân phố cổ Hà Nội hay các gian hàng làng nghề tại Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật, 22 Hàng Buồm cho thấy di sản hoàn toàn có thể tạo ra giá trị kinh tế du lịch nếu được tổ chức bài bản, văn minh và giảm thiểu tình trạng thương mại hóa.
Có thể khẳng định, chuỗi sự kiện Tết Việt - Tết Phố 2026 tại phố cổ Hà Nội đã phác họa thành công bức chân dung của một Hà Nội: hào hùng trong ký ức nhưng cũng đầy năng động trong sáng tạo. Việc tổ chức các nghi thức như Lễ Mở cửa Ô, rước lễ, dựng nêu… không hoàn toàn là sự phục cổ, mà là cách để cộng đồng tìm về bản sắc và xác lập giá trị trong bối cảnh toàn cầu hóa. Những chú ngựa mạnh mẽ sải bước giữa các con phố, những tà áo dài rực rỡ của giới trẻ và tiếng ngâm thơ, nhịp phách ca trù vang vọng trong không gian phố cổ chính là những mảnh ghép hoàn hảo cho một hệ sinh thái đô thị bền vững. Đây chính là hình mẫu để Thủ đô Hà Nội tiếp tục vươn mình, khẳng định vị thế một trung tâm văn hóa, sáng tạo hàng đầu của khu vực và thế giới, nơi di sản luôn là nền tảng vững chắc nhất cho mọi bước đi hướng tới tương lai.
Bài: BẠCH DƯƠNG - Ảnh: BTC
Nguồn: Tạp chí VHNT số 635, tháng 2-2026
