3.2. Thảo luận

Vai trò, trách nhiệm của nhạc sĩ với cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc

Trong tiến trình lịch sử của âm nhạc Việt Nam hiện đại, sự ra đời và phát triển của thể loại ca khúc trường ca gắn liền với những biến động lớn của lịch sử dân tộc, đặc biệt là hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm trong thế kỷ XX. Trong hoàn cảnh đất nước phải đối mặt với những thử thách về vận mệnh dân tộc, âm nhạc không chỉ tồn tại với tư cách là một loại hình nghệ thuật nhằm đáp ứng nhu cầu thưởng thức thẩm mỹ, mà còn trở thành một phương tiện biểu đạt tư tưởng, tình cảm, ý chí và khát vọng của cộng đồng. Chính trong bối cảnh đó, người nhạc sĩ ngoài việc giữ vai trò là người sáng tạo nghệ thuật, còn phải thể hiện trách nhiệm của một công dân trước những vấn đề lớn lao của đất nước.

Trước hết, trách nhiệm của nhạc sĩ được thể hiện ở khả năng phản ánh hiện thực lịch sử bằng ngôn ngữ âm nhạc. Cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam là một hiện thực rộng lớn, chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa về tinh thần yêu nước, ý chí độc lập, sự hy sinh và khát vọng hòa bình. Những nội dung ấy vượt ra ngoài phạm vi biểu đạt của một ca khúc ngắn thông thường, đòi hỏi một hình thức nghệ thuật có khả năng mở rộng không gian biểu hiện, tái hiện được quá trình, sự kiện cùng những hình tượng mang tính lịch sử. Đây chính là một trong những nguyên nhân thúc đẩy sự hình thành của ca khúc trường ca Việt Nam. Thông qua hình thức liên khúc, liên đoạn với quy mô lớn, các nhạc sĩ đã có điều kiện xây dựng những bức tranh âm nhạc phản ánh chặng đường lịch sử của dân tộc.

Bên cạnh chức năng phản ánh hiện thực, các nhạc sĩ còn giữ vai trò định hướng tư tưởng và khơi dậy tinh thần cộng đồng thông qua tác phẩm âm nhạc. Trong hoàn cảnh chiến tranh, âm nhạc có khả năng kết nối con người, củng cố niềm tin, động viên tinh thần chiến đấu hay khẳng định những giá trị chung của dân tộc. Ca khúc trường ca, với sự kết hợp giữa yếu tố trữ tình - lịch sử, đã góp phần xây dựng những hình tượng nghệ thuật tiêu biểu như hình tượng Tổ quốc, người chiến sĩ, nhân dân, quê hương… Những hình tượng ấy không chỉ phản ánh một giai đoạn lịch sử, mà còn lưu giữ ký ức tinh thần của dân tộc đến thế hệ mai sau.

Tuy nhiên, trách nhiệm của người nhạc sĩ không chỉ nằm ở việc phục vụ những yêu cầu trước mắt của lịch sử, mà còn thể hiện ở quá trình nâng cao giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Một tác phẩm âm nhạc có giá trị không chỉ bởi nội dung tư tưởng, mà còn bởi khả năng sáng tạo về hình thức, ngôn ngữ và phong cách biểu hiện. Các nhạc sĩ Việt Nam trong quá trình sáng tác ca khúc trường ca, đã biết kết hợp giữa yêu cầu phản ánh hiện thực dân tộc với những thành tựu của âm nhạc chuyên nghiệp; giữa truyền thống âm nhạc Việt Nam với những yếu tố tiếp thu từ âm nhạc thế giới. Nhờ đó, những tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh kháng chiến, không chỉ có ý nghĩa lịch sử, mà còn đạt được giá trị nghệ thuật bền vững.

Có thể khẳng định, sự xuất hiện của ca khúc trường ca Việt Nam là kết quả của sự gặp gỡ giữa nhu cầu biểu đạt của thời đại cùng ý thức sáng tạo của người nghệ sĩ. Trong những giai đoạn đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc, các nhạc sĩ đã thực hiện đồng thời hai trách nhiệm: trách nhiệm của người công dân trước vận mệnh đất nước; trách nhiệm của người nghệ sĩ trong việc sáng tạo những giá trị tinh thần có ý nghĩa lâu dài. Chính sự gắn bó giữa nghệ thuật với đời sống lịch sử đã tạo nên sức sống đặc biệt của thể loại ca khúc trường ca Việt Nam.

Khả năng tiếp biến văn hóa của các nhạc sĩ để sáng tạo ra thể loại ca khúc trường ca Việt Nam

Sự hình thành và phát triển của thể loại ca khúc trường ca Việt Nam là kết quả của quá trình tiếp biến văn hóa âm nhạc, thể hiện khả năng tiếp nhận, chọn lọc và sáng tạo của các thế hệ nhạc sĩ Việt Nam trong quá trình hội nhập với nền âm nhạc thế giới. Tiếp biến văn hóa không đơn thuần là sự tiếp thu những yếu tố bên ngoài, mà là quá trình chủ thể văn hóa tiếp nhận các giá trị mới, đồng thời biến đổi, tái cấu trúc chúng trên nền tảng truyền thống lẫn nhu cầu biểu đạt của chính mình. Trong trường hợp ca khúc trường ca Việt Nam, quá trình này đã góp phần tạo nên một hình thức nghệ thuật mang những đặc điểm của âm nhạc chuyên nghiệp hiện đại, đồng thời thể hiện rõ bản sắc văn hóa dân tộc.

Trước hết, khả năng tiếp biến văn hóa của các nhạc sĩ được thể hiện ở việc tiếp thu tư duy sáng tác cùng phương thức tổ chức tác phẩm của âm nhạc phương Tây. Trong quá trình phát triển nền âm nhạc mới, các nhạc sĩ đã tiếp cận với những nguyên tắc xây dựng tác phẩm có quy mô lớn; cách phát triển chủ đề âm nhạc; sự liên kết giữa các phần; cũng như tư duy tổ chức hình thức mang tính hệ thống. Những yếu tố này tạo điều kiện để các nhạc sĩ vượt ra khỏi giới hạn của một ca khúc ngắn, hướng tới việc xây dựng những tác phẩm có cấu trúc rộng lớn hơn, có khả năng phản ánh những nội dung mang tính lịch sử và cộng đồng. Đây chính là một trong những tiền đề quan trọng cho sự xuất hiện của thể loại ca khúc trường ca.

Tuy nhiên, sự tiếp nhận của các nhạc sĩ không phải là sự sao chép mô hình của âm nhạc phương Tây, mà là quá trình lựa chọn - chuyển hóa phù hợp với đặc điểm văn hóa dân tộc. Trên nền tảng tư duy âm nhạc Việt Nam, các nhạc sĩ đã khai thác những yếu tố gần gũi với truyền thống như tính trữ tình, sự giàu có về sắc thái biểu cảm và khả năng kể chuyện bằng âm nhạc. Nhờ đó, ca khúc trường ca Việt Nam dù có sự mở rộng về quy mô và cấu trúc, nhưng vẫn giữ được đặc trưng quan trọng của âm nhạc Việt Nam: đề cao vai trò của giai điệu hát, cảm xúc cộng đồng và sự gần gũi với đời sống tinh thần dân tộc.

Bên cạnh sự kết hợp giữa yếu tố nội sinh lẫn ngoại sinh, khả năng tiếp biến văn hóa còn thể hiện ở việc các nhạc sĩ biết lồng ghép những thành tựu của âm nhạc hiện đại với yêu cầu phản ánh hiện thực dân tộc trong từng giai đoạn lịch sử. Những biến động lớn của đất nước, đặc biệt là hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, đã đặt ra nhu cầu về một hình thức nghệ thuật có khả năng thể hiện những nội dung rộng lớn, những hình tượng mang tính thời sự và lịch sử. Vì vậy, các yếu tố tiếp thu từ âm nhạc thế giới đã được các nhạc sĩ vận dụng, nhằm phục vụ cho việc xây dựng những tác phẩm phản ánh tầm vóc của thời đại.

 Sự ra đời của ca khúc trường ca Việt Nam là minh chứng cho năng lực sáng tạo của người nhạc sĩ trong quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa. Bằng việc tiếp thu có chọn lọc những thành tựu của âm nhạc nhân loại, đồng thời dựa trên nền tảng văn hóa dân tộc, các nhạc sĩ Việt Nam đã hình thành nên một thể loại có diện mạo riêng, vừa mang tinh thần hiện đại, vừa chứa đựng những giá trị đặc sắc của âm nhạc Việt Nam. Đây không chỉ là thành tựu của quá trình phát triển thể loại, mà còn phản ánh quy luật chung của sáng tạo nghệ thuật: sự phát triển bền vững luôn bắt nguồn từ khả năng đối thoại giữa truyền thống và hiện đại; giữa bản sắc dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại.

Từ sự ra đời của thể loại ca khúc trường ca đặt ra những vấn đề cho sáng tác âm nhạc hiện nay

Sự ra đời của thể loại ca khúc trường ca Việt Nam không chỉ là một hiện tượng mang ý nghĩa lịch sử, mà còn để lại những bài học có giá trị đối với hoạt động sáng tác âm nhạc trong giai đoạn hiện nay. Thành công của các nhạc sĩ trong việc xây dựng những tác phẩm có quy mô lớn, phản ánh những vấn đề trọng đại của dân tộc cho thấy một quy luật quan trọng của sáng tạo nghệ thuật: âm nhạc chỉ có sức sống lâu dài, khi nó có sự gắn bó với đời sống xã hội, cũng như những vấn đề lớn của con người và thời đại.

Trước hết, sự hình thành của ca khúc trường ca đặt ra yêu cầu về trách nhiệm xã hội của người nhạc sĩ trong quá trình sáng tạo. Trong hoàn cảnh kháng chiến, các nhạc sĩ Việt Nam đã không đứng ngoài những biến động của lịch sử, mà tham gia vào đời sống dân tộc bằng chính ngôn ngữ nghệ thuật âm nhạc. Họ đã chuyển hóa hiện thực chiến đấu, tinh thần yêu nước, khát vọng độc lập và những giá trị nhân văn thành các hình tượng âm nhạc có sức lan tỏa rộng lớn. Bài học đặt ra cho lĩnh vực sáng tác hiện nay là người nhạc sĩ cần có sự quan tâm sâu sắc đến đời sống xã hội, nhận diện được những vấn đề có ý nghĩa đối với cộng đồng và phản ánh chúng bằng tư duy nghệ thuật, thay vì chỉ chú trọng đến yếu tố giải trí, hoặc nhu cầu thị trường trước mắt.

Bên cạnh đó, sự ra đời của ca khúc trường ca cho thấy vai trò của tư duy đổi mới trong sáng tạo nghệ thuật. Các nhạc sĩ thế hệ trước không chỉ lặp lại một số hình thức quen thuộc, mà mạnh dạn tìm kiếm một phương thức biểu đạt mới, phù hợp với nhu cầu phản ánh những nội dung lớn của thời đại. Việc mở rộng cấu trúc ca khúc, xây dựng hình thức liên khúc, liên đoạn, đồng thời kết hợp giữa yếu tố trữ tình với tính lịch sử là những biểu hiện của quá trình tìm tòi, sáng tạo. Điều này gợi mở cho các nhạc sĩ hiện nay rằng: sự phát triển của âm nhạc luôn đòi hỏi khả năng đổi mới về tư duy sáng tác, hình thức thể hiện lẫn ngôn ngữ nghệ thuật.

Một bài học quan trọng khác là sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại. Ca khúc trường ca Việt Nam là kết quả của quá trình tiếp biến văn hóa: tiếp thu những thành tựu của âm nhạc chuyên nghiệp thế giới, nhưng được chuyển hóa trên nền tảng tư duy thẩm mỹ Việt Nam. Vì vậy, sáng tác âm nhạc hiện nay trong bối cảnh hội nhập quốc tế cần tránh hai khuynh hướng: khép kín, bảo thủ, chỉ lặp lại những giá trị cũ; hoặc tiếp nhận một cách thụ động các xu hướng bên ngoài, mà thiếu sự chuyển hóa phù hợp với văn hóa dân tộc. Năng lực sáng tạo của người nhạc sĩ, chính là khả năng biến những ảnh hưởng bên ngoài thành tiếng nói nghệ thuật của chính mình.

Ngoài ra, sự thành công của ca khúc trường ca còn đặt ra vấn đề về việc xây dựng những tác phẩm có chiều sâu tư tưởng mang giá trị nghệ thuật bền vững. Những tác phẩm có sức sống lâu dài, thường không chỉ phản ánh một hiện tượng nhất thời, mà còn chạm tới những giá trị có tính phổ quát của con người như tình yêu quê hương, ý thức cộng đồng, niềm tin cùng khát vọng hướng tới những điều tốt đẹp. Đây là định hướng quan trọng đối với sáng tác âm nhạc hiện nay trong việc tìm kiếm sự cân bằng giữa tính thời đại và giá trị lâu dài của tác phẩm.

4. Kết luận

Từ góc nhìn lịch sử âm nhạc, sự ra đời của thể loại ca khúc trường ca Việt Nam cho thấy, mỗi bước phát triển của nghệ thuật đều bắt nguồn từ sự tương tác giữa hoàn cảnh xã hội, nhu cầu biểu đạt của con người, kèm theo năng lực sáng tạo của người nghệ sĩ. Giá trị của thể loại không chỉ nằm ở những thành tựu đã đạt được trong quá khứ, mà còn ở những gợi mở về tư duy sáng tạo, cũng như khơi gợi tinh thần, trách nhiệm của người nhạc sĩ đối với âm nhạc Việt Nam trong quá trình vận động và hội nhập hiện nay.

____________________

Tài liệu tham khảo

1. Tú Ngọc, Nguyễn Thị Nhung, Vũ Tự Lân, Nguyễn Ngọc Oánh, Thái Phiên. (2000). Âm nhạc mới Việt Nam tiến trình và thành tựu. Viện Âm nhạc.

2. Nguyễn Đăng Nghị. (2011). Bay lên từ truyền thống. Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin - Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật.

3. Nguyễn Dương Anh. (2023). Nhạc sĩ Văn Cao - Trường ca Sông Lô và những giá trị. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. Tháng 11. Số 551.

Ngày Tòa soạn nhận bài: 25/6/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 9/7/2026; Ngày duyệt đăng: 20/7/2026.

Ths PHẠM ĐỨC THÀNH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 651, tháng 8/2026