Tao đàn Chiêu Anh Các - di sản rực rỡ của văn hiến phương Nam
Sau hợp nhất, Tỉnh ủy An Giang thống nhất lựa chọn tên gọi “Chiêu Anh Các” cho Tạp chí Văn học Nghệ thuật của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh. Đó không chỉ là một quyết định mang tính thủ tục hành chính mà còn là sự khẳng định sâu sắc về giá trị văn hóa – lịch sử đặc sắc của vùng đất An Giang. Việc đặt tên tạp chí của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh quá khứ mà còn gợi mở khát vọng xây dựng một diễn đàn văn học – nghệ thuật giàu bản sắc văn hóa, sáng tạo và hội nhập trong thời kỳ mới – thời kỳ hội nhập và phát triển của đất nước. Với tên gọi tạp chí “Chiêu Anh Các” gửi đến văn nghệ sĩ và độc giả một thông điệp mạnh mẽ: kế thừa tinh hoa tao đàn xưa để tiếp tục nuôi dưỡng, phát triển nền văn học nghệ thuật hiện đại, giàu bản sắc và đầy khát vọng đáp ứng sự phát triển của tỉnh, của đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Chúng ta thấy rằng, cho đến hôm nay, sau gần 300 năm thăng trầm với bao biến thiên của lịch sử, những giá trị văn chương, nhân văn và tinh thần khai phóng của Chiêu Anh Các vẫn còn nguyên và tỏa sáng trong cộng đồng. Những tác phẩm như: “Hà Tiên thập vịnh”, “Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh”, “Hà Tiên thập cảnh phú” vẫn ngân vang trong đời sống tinh thần của người dân Hà Tiên nói riêng, của nhân dân trong và ngoài tỉnh nói chung, như một chứng tích sống động về truyền thống văn hiến, về tầm vóc văn hóa Việt Nam nơi vùng biên viễn miền Tây Nam Bộ.
Gần 300 năm trước, Mạc Thiên Tích, một con người yêu văn chương, thơ phú đã lập nên tao đàn để quy tụ những người có cùng sở thích tập hợp lại cùng nhau xướng họa làm thơ. Đặt tên gọi của tao đàn là “Chiêu Anh Các”, có lẽ, ông đã phải trăn trở rất nhiều. Tao đàn “Chiêu Anh Các”nghĩa là “lầu gác chiêu mộ bậc anh tài”, nói lên khát vọng và tầm nhìn của người sáng lập .Ở vùng đất còn hoang sơ của biên giới Tây Nam cần có một không gian văn hóa, nơi kết nối nhân tâm, chiêu hiền đãi sĩ và lấy văn chương làm trụ cột. Năm 1736, hội thơ Chiêu Anh Các chính thức ra đời tại lầu Chiêu Anh Các trên núi Bình San. Tại đây, Mạc Thiên Tích được các văn nhân tôn làm Tao đàn nguyên soái. Tao đàn đã quy tụ 72 thi nhân, học giả từ nhiều vùng đất: Hà Tiên, Gia Định, Trấn Biên, Phú Xuân, Xiêm La, Chân Lạp,... Các tư liệu quan trọng, như: Phủ biên tạp lục và Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn (thế kỷ XVIII), hay Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (đầu thế kỷ XIX) đều ghi nhận Chiêu Anh Các như một hiện tượng văn hóa – văn học đặc sắc, có ảnh hưởng vượt ra khỏi biên độ lãnh thổ của Đại Việt.
Ở thời kỳ ấy, Chiêu Anh Các vừa là trường học văn chương, vừa là diễn đàn trí thức, vừa là biểu tượng văn trị khẳng định sự ổn định, hưng thịnh của vùng đất Hà Tiên. Tao đàn Chiêu Anh Các nổi bật bởi sự kết hợp hài hòa giữa phong cách Đường thi cổ điển, tư tưởng Nho – Phật – Lão, cảm quan địa phương phương Nam và tinh thần khai phá của cộng đồng mở đất. Điểm đặc biệt của văn chương Chiêu Anh Các nằm ở sự song hành giữa chữ Hán và chữ Nôm, giữa thi pháp bác học và hơi thở dân gian, làm nên một phong vị rất riêng của văn chương Hà Tiên. Với cảnh quan sơn thủy hữu tình, Hà Tiên trở thành chất liệu chủ đạo trong sáng tác của Tao đàn. Bộ “Hà Tiên thập vịnh” gồm 10 bài thơ của Mạc Thiên Tích đã trở thành tuyệt tác mở đầu cho dòng văn học Hà Tiên. Điều đặc biệt là 10 bài xướng ấy đã thu hút 31 nhóm họa lại, với tổng cộng 320 bài thơ họa, tạo nên một “trường ca hội họa bằng thơ” độc đáo – có một không hai trong văn học Việt Nam.
Thơ văn Chiêu Anh Các thể hiện tinh thần hòa hợp với thiên nhiên, lòng hướng thiện, quan niệm sống thanh tao, nhân hậu và chí khí mở đất, dựng nghiệp. Vượt qua phạm vi thơ ca, Chiêu Anh Các còn là trường học đạo lý, bồi dưỡng nhân cách, nuôi dưỡng ý thức chủ quyền và lòng tự hào dân tộc. Trong bối cảnh Hà Tiên là vùng đất tiền tiêu, nơi giao thoa văn hóa với nhiều nước trong khu vực, Chiêu Anh Các đóng vai trò quan trọng trong việc khẳng định văn hiến Đại Việt tại vùng biên giới, tạo lập trật tự văn hóa – xã hội để ổn định dân cư, tạo dựng bản sắc riêng của Hà Tiên, tôn vinh trí thức và nuôi dưỡng nhân tài. Văn chương Hà Tiên không chỉ phản ánh vẻ đẹp non nước mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, hòa hiếu và ý chí bảo vệ cương vực quốc gia.
Ngày nay, Chiêu Anh Các không chỉ còn lại trong sách vở mà đã trở thành thương hiệu văn hóa – du lịch đặc sắc của Hà Tiên - An Giang. Lễ hội Tao đàn Chiêu Anh Các được tổ chức hằng năm đã trở thành điểm hẹn của những người yêu thơ, văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và đông đảo du khách. Lễ hội Chiêu Anh Các - nhịp cầu nối quá khứ và hiện tại với các hoạt động, như: thi thơ, đọc vịnh, biểu diễn nghệ thuật dân gian, trưng bày thư pháp, tọa đàm văn chương, tái hiện không gian Tao đàn xưa... đã “thổi hồn” mới cho di sản. Đây chính là mô hình kết hợp lễ - hội - du lịch - giáo dục rất thành công của Hà Tiên.
Điều đáng mừng là các giá trị của Chiêu Anh Các đã được đưa vào giáo dục địa phương bậc THPT, các chương trình ngoại khóa, phong trào sáng tác và đọc thơ học đường. Việc tổ chức cho học sinh tham quan núi Bình San, lầu Chiêu Anh Các, khu di tích họ Mạc,... giúp thế hệ trẻ hiểu sâu sắc về lịch sử quê hương, khơi dậy niềm tự hào dân tộc, yêu văn chương và có ý thức trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của cha ông. Tỉnh An Giang đã thành lập Giải thưởng Văn học, Nghệ thuật Chiêu Anh Các - một giải thưởng uy tín nhằm tôn vinh các tác phẩm xuất sắc viết về An Giang, khuyến khích sáng tạo văn học nghệ thuật, quảng bá hình ảnh đất và người An Giang trong quá trình xây dựng quê hương. Đây là sự tiếp nối xứng đáng đối với tinh thần chiêu hiền đãi sĩ mà Mạc Thiên Tích đã đặt nền móng.
Những định hướng quan trọng trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Trong thời đại công nghệ số 4.0 và hội nhập quốc tế, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản Tao đàn Chiêu Anh Các của tỉnh An Giang là hết sức cần thiết, bởi nếu không, nền văn hóa ngoại lai, lai căng sẽ xâm lấn, lấn át các giá trị truyền thống sẽ dần mai một trong lòng thế hệ trẻ. Vì thế, cần phải có những giải pháp, những bước đi phù hợp để bảo tồn và phát huy những giá trị quý báu của di sản Tao đàn Chiêu Anh Các.
Một trong những giải pháp bảo tồn di sản của Tao đàn Chiêu Anh Các là cần phải số hóa xây dựng bảo tàng ảo Chiêu Anh Các, tái hiện không gian lầu Chiêu Anh Các bằng AR/VR, tổ chức tour du lịch 3D khám phá Hà Tiên xưa, xây dựng cổng thông tin số về văn học Hà Tiên, tạo thư viện số lưu trữ các bản văn cổ. Những phương thức này giúp di sản đến gần hơn với giới trẻ và bạn bè quốc tế. Một chiến lược bảo tồn hiệu quả là đưa Chiêu Anh Các trở thành sản phẩm du lịch đặc thù của Hà Tiên; cần tôn tạo khu di tích Mạc Cửu – Mạc Thiên Tích, phục dựng lầu Chiêu Anh Các, xây dựng tuyến tham quan “Theo dấu Chiêu Anh Các”, tổ chức các hoạt động trải nghiệm văn hóa – ẩm thực, xây dựng không gian thơ Hà Tiên bên bờ biển Mũi Nai hoặc chân núi Bình San nhằm thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước cùng trải nghiệm.
Cùng với đó, cần tăng cường nghiên cứu khoa học – học thuật với sự phối hợp giữa các trường đại học, viện nghiên cứu văn hóa, chuyên gia văn học Trung ương và địa phương sẽ góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ về thi pháp văn học Hà Tiên, tư tưởng văn hóa của Mạc Thiên Tích, mối liên hệ với các nền văn học trong khu vực, từ đó tạo nền tảng khoa học cho công tác bảo tồn dài hạn. Tỉnh cũng cần xây dựng đội ngũ thuyết minh viên, hướng dẫn viên, nhà nghiên cứu địa phương, nghệ sĩ trình diễn am hiểu sâu về Chiêu Anh Các để có đủ khả năng truyền cảm hứng và kể câu chuyện di sản một cách hấp dẫn với du khách. Xây dựng thương hiệu văn hóa “Chiêu Anh Các” với nhận diện văn hóa, gồm: logo lầu Chiêu Anh Các, sản phẩm lưu niệm (sách, thư pháp, tranh minh họa), bộ tem – postcard về thập cảnh Hà Tiên, du lịch “Một ngày làm tao nhân mặc khách”,... Những sản phẩm này góp phần lan tỏa hình ảnh Hà Tiên – Chiêu Anh Các ra cả nước và bạn bè quốc tế.
Gần 300 năm trôi qua, Tao đàn Chiêu Anh Các vẫn là biểu tượng kiêu hãnh của vùng đất Hà Tiên – An Giang. Từ một tao đàn nhỏ nơi biên viễn, Chiêu Anh Các đã trở thành tượng đài văn học – văn hóa của cả Nam Bộ, là minh chứng cho sức sống bất diệt của văn hiến Việt Nam trong hành trình khai phá phương Nam. Ngày nay, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc bảo tồn và phát huy giá trị Chiêu Anh Các không chỉ là trách nhiệm với quá khứ mà còn là động lực xây dựng bản sắc văn hóa bền vững, phát triển du lịch văn hóa, nâng cao đời sống tinh thần cộng đồng. Chiêu Anh Các không chỉ nhắc nhớ một thời kỳ vàng son mà còn mở ra một con đường đi tới tương lai bằng văn hóa, tri thức và nhân văn. Giữ hồn xưa để thắp sáng hôm nay – đó chính là cách để Tao đàn Chiêu Anh Các mãi tỏa sáng như ngọn đuốc soi đường cho văn hóa Hà Tiên, An Giang và dân tộc Việt Nam.
Bài và ảnh: TRƯƠNG ÁNH SÁNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 628, tháng 12-2025
