Bối cảnh và sự cần thiết của một tư duy kinh tế mới

Trong nhiều thập kỷ, thể thao Việt Nam vận hành chủ yếu dựa trên cơ chế bao cấp, coi trọng giá trị văn hóa - xã hội và thành tích cao tại các đấu trường quốc tế như một nhiệm vụ chính trị. Tuy nhiên, khi quy mô nền kinh tế Việt Nam vượt mốc 500 tỷ USD vào năm 2025 với dân số 100 triệu dân, mô hình này đã bộc lộ sự hạn chế về năng lực tự chủ và khả năng khai thác các giá trị kinh tế gia tăng.

Việc ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam đã chính thức định vị thể thao là một bộ phận cấu thành của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Ðây là cơ sở pháp lý cao nhất để tháo gỡ những điểm nghẽn về thuế, đất đai và thu hút vốn tư nhân, mở đường cho việc xây dựng một ngành công nghiệp thể thao thực thụ.

Một trong những nhận thức mới quan trọng nhất là việc dịch chuyển từ khái niệm “tập luyện thể thao” vì sức khỏe đơn thuần sang “tiêu dùng thể thao”. Trong mô hình kinh tế hiện đại, người dân không chỉ là những vận động viên nghiệp dư mà là các “khách hàng” đang tìm kiếm trải nghiệm giải trí, giao lưu và tự khẳng định bản thân. Nhu cầu này tạo ra một “thị trường tiêu thụ” khổng lồ. Người tiêu dùng hiện nay sẵn sàng chi trả cho các thiết bị cao cấp, dịch vụ huấn luyện cá nhân và các tour du lịch gắn liền với sự kiện thể thao. Sự thay đổi trong hành vi chi tiêu này chính là gốc rễ nuôi dưỡng toàn bộ hệ sinh thái kinh tế thể thao, biến nó thành một ngành kinh doanh cảm xúc với lòng trung thành của khán giả cao hơn bất kỳ loại hình giải trí nào khác.

Mô hình thể thao truyền thống tập trung vào huy chương và các hoạt động phong trào rèn luyện sức khỏe. Ngược lại, mô hình hiện đại hướng tới khai thác thương mại, xây dựng trải nghiệm và tạo ra giá trị gia tăng thông qua các dịch vụ phụ trợ như khách sạn, du lịch và bản quyền truyền hình.

Thể thao không còn hoạt động biệt lập mà kết nối trực tiếp với các lĩnh vực bất động sản, công nghệ và du lịch. Sự chuyển dịch cấu trúc này đòi hỏi các giải đấu phải được vận hành như những “cỗ máy sản xuất nội dung” để phân phối qua internet và truyền thông toàn cầu.

Tiềm năng và các nguồn lực nền tảng của Việt Nam

1. Dữ liệu vĩ mô và dư địa phát triển

Việt Nam sở hữu những yếu tố “vàng” để phát triển kinh tế thể thao: dân số 100 triệu người với tầng lớp trung lưu gia tăng mạnh mẽ và vị trí địa lý tại trung tâm Ðông Nam Á – khu vực năng động nhất thế giới. Ðặc biệt, tỷ lệ đô thị hóa tại Việt Nam mới đạt trên 40%, thấp hơn nhiều so với mức 89% của các nước phát triển. Khoảng cách này chính là không gian tăng trưởng khổng lồ cho các dịch vụ thể thao hiện đại tại các đô thị. Khi thu nhập bình quân đầu người tăng, nhu cầu hưởng thụ và tiêu dùng các sản phẩm thể thao sẽ trở thành tất yếu.

2. Tiến trình xã hội hóa và dấu ấn thị trường

Thực tế, tiến trình kinh tế thể thao đã nhen nhóm từ thập niên 90 với chủ trương xã hội hóa nhằm giảm gánh nặng ngân sách. Bước ngoặt lớn nhất là sự ra đời của bóng đá chuyên nghiệp (V.League) mùa giải 2000-2001, lần đầu tiên khái niệm “thương quyền” và quyền thương mại được vận dụng. Ðến năm 2024, giá trị bản quyền truyền hình bóng đá chuyên nghiệp đạt mức kỷ lục 300 tỷ đồng cho 5 năm. Bên cạnh đó, các môn như bóng rổ (VBA), bóng chuyền, và gần đây nhất là giải vô địch Pickleball các CLB quốc gia 2026 - Cúp Donex 2026 diễn ra từ 21 đến 24/5 thu hút gần 700 VÐV đến từ 100 CLB và đơn vị mạnh trên toàn quốc đang tạo ra những thị trường dịch vụ sôi động, thu hút nguồn vốn tư nhân khổng lồ.

Ðể kinh tế thể thao trở thành động lực tăng trưởng mới, Việt Nam cần hoàn thiện đồng bộ ba loại hạ tầng chiến lược, bao gồm:

-Hạ tầng pháp lý và chính sách: Việc sửa đổi Luật Thể dục, thể thao là nhiệm vụ cấp bách để tạo ra hành lang minh bạch, xóa bỏ rào cản hành chính. Nghị định số 349/2025/NÐ-CP giải quyết bài toán an sinh, tiền lương và đãi ngộ cho nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo niềm tin cho các nhà đầu tư cam kết dòng vốn dài hạn. Hệ thống chính sách mới cần bảo vệ quyền sở hữu câu lạc bộ và thúc đẩy các chủ thể tham gia thị trường một cách công bằng.

-Hạ tầng tài chính và mô hình kinh doanh hiện đại: Cần chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy “bao cấp” sang “khơi thông dòng vốn tư nhân” qua các cơ chế hợp tác công tư (PPP). Cơ cấu doanh thu của thể thao hiện đại phải dịch chuyển theo xu hướng thế giới: tập trung vào doanh thu thương mại (54%) và bản quyền truyền hình (25%), giảm dần sự phụ thuộc vào bán vé (21%). Việc “đại chúng hóa” các câu lạc bộ thể thao lớn để huy động vốn từ toàn xã hội là mô hình tất yếu mà Việt Nam cần hướng tới

 -Hạ tầng vận hành và chuyển đổi số: Công nghệ AI và Big Data chính là “vũ khí” để minh bạch hóa nguồn lực và phân tích xu hướng tiêu dùng. Việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về vận động viên, cơ sở vật chất và các giải đấu sẽ hỗ trợ doanh nghiệp đưa ra quyết định đầu tư chính xác. Chuyển đổi số giúp tối ưu hóa quản lý và nâng cao trải nghiệm cho người hâm mộ trên các nền tảng OTT như FPT Play hay TV360.

Các phân khúc thị trường mũi nhọn

Thể thao thành tích cao và hệ thống thi đấu chuyên nghiệp: Hệ thống thi đấu khu vực như SEA Games cần được nhìn nhận như những “lễ hội” thương mại, thúc đẩy ngành tổ chức sự kiện và thu hút đầu tư xuyên biên giới. Các giải đấu quốc gia phải được thiết kế như những sản phẩm văn hóa - giải trí cao cấp để gia tăng giá trị thương hiệu và thu hút tài trợ.

Du lịch Thể thao (Sports Tourism): Ðây là phân khúc mang lại doanh thu tỷ USD. Các giải marathon quốc tế như tại Khánh Hòa năm 2026 đã thu hút hơn 12.000 vận động viên, mang về gần 300 tỷ đồng chỉ trong 3 ngày từ các dịch vụ lưu trú, ẩm thực. Du lịch golf cao cấp với các sân golf lọt top thế giới cũng là tiềm năng lớn thu hút khách quốc tế chất lượng cao.

Công nghiệp sản xuất dụng cụ thể thao: Việt Nam đã hình thành được những tập đoàn nội địa như Ðộng Lực, có sản phẩm bóng đạt tiêu chuẩn FIFA Approved sử dụng toàn cầu. Tầm nhìn đến năm 2035 là xây dựng các tập đoàn sản xuất thiết bị thể thao thương hiệu Việt mạnh, không chỉ chiếm lĩnh thị trường trong nước mà còn xuất khẩu mạnh mẽ, tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu như cách các doanh nghiệp Việt đã tham gia xây dựng sân vận động tại World Cup Qatar.

Việc xây dựng nền kinh tế thể thao không đồng nghĩa với việc bỏ rơi các giá trị phúc lợi xã hội. Ngược lại, một nền kinh tế thể thao mạnh sẽ tạo ra nguồn tài chính dồi dào để tái đầu tư cho thể thao quần chúng và học đường, đảm bảo mọi người dân đều có không gian rèn luyện sức khỏe.

Ðể hiện thực hóa tầm nhìn này, Nhà nước cần đóng vai trò là “người đồng hành kiến tạo”, hỗ trợ tối đa cho doanh nghiệp thông qua các chính sách minh bạch và có tính dự báo cao. Với sự cộng hưởng từ quyết tâm chính trị, nguồn lực tư nhân và sức mạnh công nghệ, thể thao Việt Nam chắc chắn sẽ trở thành một trụ cột mới, đưa đất nước vững vàng bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

HỒNG ĐĂNG

Nguồn: Đặc san Thể thao & Đời sống số 1, tháng 5-2026