Năm 2025 cũng đánh dấu bước cải cách quan trọng trong tổ chức hành chính nhà nước khi Luật Tổ chức Chính quyền địa phương (sửa đổi) có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, xác lập mô hình chính quyền địa phương hai cấp thống nhất trên toàn quốc. Bối cảnh thể chế mới đặt ra yêu cầu tinh gọn bộ máy, phân cấp mạnh hơn cho cơ sở, giảm tầng nấc trung gian và tăng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của cấp địa phương. Điều này đòi hỏi công tác quản lý văn hóa cơ sở phải được thực thi linh hoạt, sát thực tiễn, đáp ứng tốt hơn nhu cầu đời sống văn hóa của nhân dân.

Trước những yêu cầu mang tính bước ngoặt, dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện đã chủ động tham mưu, chuyển đổi tư duy quản lý từ “hành chính hóa” sang kiến tạo và phục vụ. Công tác xây dựng môi trường văn hóa không chỉ dừng lại ở các phong trào bề nổi mà đã đi vào chiều sâu, đạt nhiều thành tựu nổi bật, góp phần trực tiếp vào việc hình thành con người Việt Nam toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Thứ nhất, đột phá về thể chế trong lĩnh vực Văn hóa cơ sở gắn với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Dấu ấn năm 2025 là sự chủ động, quyết liệt của Cục trong việc thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng thành hành lang pháp lý và chính sách cụ thể, đồng thời thích ứng kịp thời với cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy. Hoạt động xây dựng môi trường văn hóa được định hướng theo tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 66-NQ/TW về đột phá thể chế và Luật Tổ chức Chính quyền địa phương 2025.

Năm qua, Cục đã tập trung tham mưu, trình Lãnh đạo Bộ ban hành nhiều văn bản mang tính chiến lược, định hình sự phát triển của ngành trong giai đoạn mới. Tiêu biểu là Kế hoạch số 3709/KH-BVHTTDL về xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam toàn diện đến năm 2030, tạo nền tảng để tiếp tục triển khai sâu rộng Nghị quyết 33-NQ/TW của Trung ương. Đáng chú ý, Quyết định số 3875/QĐ-BVHTTDL ban hành Bộ tiêu chí hệ thống chuẩn mực, giá trị văn hóa sống xanh, lối sống xanh gắn với các giá trị văn hóa truyền thống, đánh dấu bước đột phá về tư duy quản lý. Bộ tiêu chí này không chỉ là quy định hành chính mà còn cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về chuyển đổi số và định hướng quốc gia về tăng trưởng xanh, góp phần đưa văn hóa trở thành nhân tố định hình ý thức công dân, thúc đẩy hành động bảo vệ môi trường và phát triển bền vững ngay từ cơ sở.

Thực hiện yêu cầu tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả của chính quyền hai cấp, Cục đã tham mưu phân cấp mạnh mẽ quản lý hoạt động văn hóa cơ sở và phong trào thi đua xuống cấp xã, phường. Việc giảm tầng nấc trung gian trao quyền tự chủ và trách nhiệm lớn hơn cho chính quyền cơ sở và cộng đồng, giúp chính sách vận hành nhanh chóng, linh hoạt và sát với nhu cầu thực tiễn. Nhờ đó, phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” tiếp tục đi vào chiều sâu, nhấn mạnh những giá trị văn hóa đích thực như nếp sống văn minh, gia phong dòng tộc, tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, công tác tuyên truyền, giáo dục đạo đức và nếp sống văn hóa trên các nền tảng số được đẩy mạnh, giúp các giá trị truyền thống lan tỏa mạnh mẽ trong không gian số, theo kịp xu thế chuyển đổi số quốc gia.

Thứ hai, xây dựng và nhân rộng các mô hình điểm về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc gắn với phát triển du lịch bền vững, các loại hình câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ truyền thống gắn với xây dựng nông thôn mới.

Bước vào năm 2025, công tác văn hóa cơ sở không chỉ dừng ở việc gìn giữ mà đã chuyển mình, biến các giá trị văn hóa truyền thống trở thành “nguồn lực nội sinh” cho phát triển kinh tế. Thực hiện các nhiệm vụ thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới và Chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Cục đã chỉ đạo xây dựng và nhân rộng 15 mô hình điểm tại các địa bàn như Lào Cai, Sơn La, Phú Thọ, Nghệ An, Đà Nẵng, Cần Thơ, Cà Mau…

Thấm nhuần tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân và xã hội hóa, các mô hình điểm năm nay được thiết kế theo định hướng tự chủ, tăng cường xã hội hóa. Các mô hình tập trung khai thác bản sắc văn hóa vùng miền để hình thành sản phẩm du lịch xanh, du lịch bền vững, tạo sinh kế thực tế cho người dân. Qua đó, văn hóa không chỉ được bảo tồn trong sách vở mà được “bảo tồn sống” ngay trong đời sống kinh tế của cộng đồng, đồng thời góp phần tuyên truyền, phổ biến pháp luật về xây dựng môi trường văn hóa xanh và thúc đẩy lối sống xanh.

Trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, vai trò của cấp cơ sở (thôn, bản) được phát huy tối đa. Các mô hình sinh hoạt văn hóa cộng đồng và câu lạc bộ văn nghệ truyền thống tại thôn, bản được chú trọng phát triển, gắn với hoạt động truyền dạy những làn điệu dân ca, dân vũ đặc sắc đang có nguy cơ mai một. Việc phân cấp quản lý đã tạo điều kiện để người dân địa phương chủ động nâng cao năng lực, trở thành chủ thể thực sự trong công tác bảo tồn di sản.

Bên cạnh đó, hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở tiếp tục được đầu tư hoàn thiện về cơ sở vật chất và tổ chức bộ máy, khẳng định vai trò trung tâm trong hoạt động văn hóa, thể thao và giáo dục chính trị tại địa phương. Đáng chú ý, các đội tuyên truyền lưu động để lại dấu ấn rõ nét khi đưa thông tin, chính sách và giá trị văn hóa đến vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, cùng các khu công nghiệp, khu chế xuất. Hoạt động này không chỉ thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa mà còn củng cố niềm tin và tạo động lực để cộng đồng chung tay phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Thứ ba, công tác quản lý lễ hội gắn với kỷ cương, văn minh và thích ứng linh hoạt trong bối cảnh mới.

Năm 2025, công tác quản lý và tổ chức lễ hội không chỉ đảm bảo an ninh trật tự mà còn trở thành hình mẫu về sự chủ động, quyết liệt và linh hoạt của ngành Văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi mô hình quản lý nhà nước. Việc thực hiện nghiêm Nghị định số 110/2018/NĐ-CP của Chính phủ và Bộ tiêu chí về môi trường văn hóa lễ hội do Bộ VHTTDL ban hành được coi là thước đo năng lực điều hành của chính quyền địa phương, đặc biệt là ở cấp cơ sở.

Chủ động “đi trước một bước” và ứng phó với rủi ro phi truyền thống thay vì chờ đợi vấn đề phát sinh, ngay từ trước thềm Xuân Ất Tỵ (tháng 12/2024), Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện đã tham mưu Lãnh đạo Bộ ban hành văn bản chỉ đạo từ sớm, từ xa. Sự chỉ đạo không dàn trải mà tập trung vào các “điểm nóng” có quy mô lớn, phức tạp như Hà Nội, Nam Định, Phú Thọ, Hải Phòng… Đáng chú ý, tư duy quản lý rủi ro đã có bước tiến vượt bậc. Trước diễn biến bất thường của thời tiết và thiên tai trong năm 2025, ngành Văn hóa đã thể hiện sự nhạy bén chính trị và tinh thần nhân văn sâu sắc khi kịp thời chỉ đạo rà soát, tạm dừng hoặc hoãn các hoạt động lễ hội tại vùng nguy cơ cao. Quyết định này khẳng định quan điểm nhất quán: văn hóa lễ hội phải gắn liền với an toàn tính mạng và an sinh của nhân dân.

Trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh - xã), công tác thanh tra, kiểm tra lễ hội năm 2025 đã giảm bớt các khâu trung gian hành chính, tăng cường trách nhiệm trực tiếp cho người đứng đầu chính quyền cấp xã. Việc giám sát được thực hiện sát thực tế, gần gũi với diễn biến tại di tích. Nhờ đó, các vấn đề nhức nhối như đốt vàng mã tràn lan, lợi dụng tín ngưỡng để hành nghề mê tín dị đoan hay cờ bạc trá hình đã được phát hiện và xử lý nhanh chóng, triệt để ngay tại địa bàn.

Kết quả là mùa lễ hội năm 2025 diễn ra vui tươi, lành mạnh và an toàn. Những hủ tục lạc hậu dần được đẩy lùi, nhường chỗ cho các giá trị văn minh, tiết kiệm, thể hiện rõ nét sự chuyển biến trong nhận thức của cộng đồng và hiệu quả của bộ máy quản lý văn hóa trong kỷ nguyên mới.

Thứ tư, thúc đẩy văn hóa doanh nghiệp - nền tảng cho hội nhập và phát triển bền vững.

Dấu ấn thứ tư khẳng định tầm nhìn chiến lược của ngành Văn hóa khi xác định văn hóa doanh nghiệp là yếu tố điều tiết quan trọng cho sự phát triển kinh tế. Năm 2025, công tác này được đẩy mạnh hơn bao giờ hết, tập trung đề cao trách nhiệm xã hội và đạo đức kinh doanh, coi đây là “giấy thông hành” để doanh nghiệp Việt Nam vươn ra biển lớn trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, theo tinh thần Nghị quyết 59-NQ/TW.

Hiệp hội Phát triển Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam tiếp tục phối hợp với Bộ VHTTDL tổ chức Diễn đàn quốc gia thường niên “Văn hóa với Doanh nghiệp”. Diễn đàn không chỉ là nơi tôn vinh mà còn tạo động lực thúc đẩy cộng đồng doanh nghiệp tuân thủ pháp luật và nâng cao trách nhiệm xã hội. Hoạt động này góp phần thực hiện hiệu quả Kế hoạch hành động của Chính phủ triển khai Nghị quyết số 41-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát huy vai trò đội ngũ doanh nhân Việt Nam trong thời kỳ mới.

Thực hiện chủ trương phát triển kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng (Nghị quyết 68-NQ/TW), công tác xây dựng văn hóa doanh nghiệp năm 2025 đã giúp các doanh nghiệp nhận thức rõ rằng văn hóa không chỉ là bề nổi mà còn là nguồn lực nội sinh, tạo lợi thế cạnh tranh bền vững. Việc xây dựng chuẩn mực đạo đức kinh doanh và văn hóa ứng xử trong doanh nghiệp là nền tảng để kiến tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, minh bạch, nhân văn, góp phần tích cực vào sự phồn vinh chung của đất nước.

Nhìn lại chặng đường năm 2025, có thể khẳng định rằng những thành tựu nổi bật trong công tác xây dựng môi trường văn hóa cơ sở là kết quả của sự chuyển dịch tư duy quản lý đúng đắn, bám sát thực tiễn và sự linh hoạt trong điều hành của toàn ngành. Thành công này không chỉ nhờ sự lãnh đạo sát sao của các cấp ủy Đảng, mà còn minh chứng hiệu quả của việc vận hành bộ máy theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Sự phân cấp mạnh mẽ đã khơi dậy tính chủ động, sáng tạo và trách nhiệm của hệ thống chính trị cơ sở, đồng thời phát huy tối đa các nguồn lực xã hội hóa từ cộng đồng và doanh nghiệp.

Phát huy những nền tảng vững chắc, Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện xác định định hướng chiến lược cho giai đoạn tiếp theo với các trọng tâm đột phá.

Thứ nhất, tiếp tục tham mưu và hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội. Đặc biệt, tập trung xây dựng hệ thống tiêu chí, tiêu chuẩn đo lường và đánh giá văn hóa gắn chặt với chuyển đổi số, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước hiện đại và minh bạch.

Thứ hai, triển khai hiệu quả các nhiệm vụ trọng tâm tại Chương trình Mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa đến năm 2030. Trong đó, ưu tiên nhân rộng các mô hình điểm về bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với sinh kế cộng đồng và các mô hình thực hành văn hóa sống xanh, lối sống xanh, đưa các giá trị này thấm sâu vào đời sống xã hội.

Thứ ba, tiếp tục củng cố hệ thống thiết chế văn hóa để thực sự trở thành “ngôi nhà chung” của cộng đồng. Đẩy mạnh tuyên truyền về hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới, tạo sức đề kháng văn hóa trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài, góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc.

Với tinh thần đoàn kết, quyết tâm đổi mới và khát vọng cống hiến của đội ngũ cán bộ toàn ngành, công tác văn hóa cơ sở, gia đình và thư viện chắc chắn sẽ tiếp tục gặt hái những thành tựu to lớn hơn. Đây sẽ là nguồn sức mạnh nội sinh quan trọng, góp phần cùng đất nước hiện thực hóa khát vọng phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.

Ninh Thị Thu Hương, Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện

Nguồn: Đặc san "Dấu ấn Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch năm 2025"