Vùng trung du Phú Thọ từ lâu được coi là một trong những địa bàn cư trú lâu đời của cộng đồng người Mường. Nơi đây, bên cạnh những giá trị văn hóa đặc sắc như chiêng Mường, mo Mường, các nghi lễ nông nghiệp cổ truyền, còn tồn tại nhiều sinh hoạt lễ hội gắn với nhịp sống mùa vụ. Trong số đó, lễ hội "Ví đu" là một nét văn hóa tiêu biểu, phản ánh rõ đời sống tinh thần của cư dân miền núi.
Trong kho tàng di sản văn hóa của người Mường vùng trung du Bắc Bộ, lễ hội "Ví đu" là một sinh hoạt văn hóa dân gian độc đáo, kết hợp giữa nghi lễ tín ngưỡng, trò chơi đánh đu và những làn điệu hát ví giao duyên. Theo ký ức của các nghệ nhân cao tuổi, hội "Ví đu" thường diễn ra vào những ngày đầu xuân, khi tiết trời ấm áp, cây cối đâm chồi nảy lộc. Đây là thời điểm người dân tạm gác công việc nương rẫy để bước vào những ngày vui hội, cầu chúc một năm mới bình an và no đủ.
Địa điểm tổ chức lễ hội thường là bãi đất rộng trước bản, sân đình hoặc khu đất bằng gần suối. Từ sáng sớm, khi sương núi còn phủ nhẹ trên mái nhà sàn, người dân đã tụ họp đông đủ để dựng cây đu – trung tâm của lễ hội. Những người đàn ông khỏe mạnh vào rừng chọn tre, gỗ tốt để dựng cột đu. Phụ nữ chuẩn bị cơm lam, thịt nướng, rượu cần. Trẻ em háo hức theo người lớn ra bãi hội. Chỉ trong vài giờ, giữa không gian núi rừng đã hiện lên một cây đu cao vút, được trang trí bằng những dải vải màu và vòng lá xanh. Đó chính là dấu hiệu báo hiệu mùa Xuân đã thực sự bước vào bản Mường.
Theo quan niệm dân gian của người Mường, cây đu tượng trưng cho trục nối giữa đất và trời. Khi cánh đu vút lên cao, con người như gửi gắm ước vọng của mình tới thần linh và trời đất. Chính vì vậy, mỗi mùa Xuân, việc dựng cây đu luôn được người dân chuẩn bị cẩn thận. Cây đu càng cao, càng chắc chắn thì càng được xem là dấu hiệu của một năm mới may mắn. Chính vì vậy, trong lễ hội "Ví đu", cây đu giữ vai trò trung tâm, vừa là trò chơi dân gian vừa mang ý nghĩa biểu tượng. Cây đu thường được dựng từ những thân tre hoặc gỗ lớn chôn chắc xuống đất. Trên đỉnh hai cột đu là một thanh ngang làm trục quay, từ đó thả xuống hai dây đu dài buộc vào thanh ngang để người chơi đứng hoặc ngồi.
Trước khi các trò chơi và hoạt động vui hội diễn ra, người Mường luôn thực hiện nghi lễ mở hội – một nghi thức mang đậm yếu tố tín ngưỡng. Người chủ trì nghi lễ thường là thầy Mo hoặc già làng có uy tín trong cộng đồng. Trên một chiếc bàn nhỏ đặt gần gốc cây đu, mâm lễ được bày trang trọng gồm gà luộc, rượu, hoa quả, trầu cau và nước sạch.
Trong làn khói hương nghi ngút, thầy Mo đọc lời khấn mời các vị thần núi, thần đất, thần suối và tổ tiên về chứng giám cho lễ hội. Nội dung lời khấn thường cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng bình yên, con người khỏe mạnh.
Sau khi đọc lời khấn, thầy Mo thực hiện nghi thức xin âm dương để hỏi ý thần linh. Khi kết quả thuận lợi, tiếng chiêng vang lên ba hồi dài báo hiệu lễ hội chính thức bắt đầu.
Nếu cây đu là hình ảnh trung tâm của lễ hội, thì những làn điệu hát Ví chính là linh hồn của hội "Ví đu". Hát Ví của người Mường là hình thức hát giao duyên đối đáp giữa nam và nữ. Lời hát thường được ứng tác ngay trong lúc vui hội, dựa trên cảm xúc và hoàn cảnh với lời ca giản dị nhưng giàu cảm xúc, phản ánh tâm hồn mộc mạc và chân thành của người Mường.
Khi chiếc đu bắt đầu chuyển động, nam nữ thanh niên ngồi đối diện nhau trên cánh đu. Người đứng trên cột đu sẽ đạp để tạo lực cho chiếc đu vút lên cao. Trong khoảnh khắc ấy, tiếng hát vang lên.
Hội "Ví đu" là lễ hội của cả cộng đồng. Đối với thanh niên bản Mường, đánh đu không chỉ là trò chơi thể hiện sức khỏe và sự khéo léo. Nó còn là dịp để trai gái giao lưu, gặp gỡ và thể hiện tài năng qua những câu hát ví. Người già đến hội để gặp gỡ bạn bè, nhắc lại những kỷ niệm xưa. Phụ nữ mang theo các món ăn truyền thống như cơm lam, thịt lợn nướng, cá suối nướng. Trẻ em chạy nhảy quanh bãi hội, háo hức học cách đánh đu.
Ngoài trò đánh đu và hát ví, nhiều bản Mường còn tổ chức các trò chơi dân gian như ném còn, kéo co, đánh mảng. Tiếng chiêng Mường vang lên trầm hùng, tạo nên nhịp điệu đặc trưng của hội xuân. Chính trong không gian ấy, tình làng nghĩa xóm được củng cố, các giá trị văn hóa truyền thống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trong bối cảnh đời sống hiện đại thay đổi nhanh chóng, nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, lễ hội "Ví đu" vẫn được cộng đồng người Mường nỗ lực gìn giữ. Những năm gần đây, các nghệ nhân cao tuổi đã truyền dạy hát Ví cho thế hệ trẻ. Nhiều địa phương tổ chức phục dựng lễ hội trong các dịp sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Việc dựng cây đu và tái hiện nghi lễ hội "Ví đu" tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam góp phần giới thiệu, bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa phi vật thể của đồng bào Mường, đồng thời tạo thêm điểm nhấn trải nghiệm văn hóa cho du khách khi đến với không gian chung của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam. Thông qua hoạt động này, du khách không chỉ được chứng kiến nghi lễ truyền thống mà còn có dịp hòa mình vào không khí hội xuân của đồng bào Mường, cảm nhận nét đẹp văn hóa dân gian đang được gìn giữ và tiếp nối giữa lòng Hà Nội.
