Điểm sáng trong phát triển du lịch cộng đồng bền vững 

Trên con đường dẫn vào làng giữa mùa khô cao nguyên lộng gió, chúng tôi được trải nghiệm các ngôi làng trên địa bàn xã Ia Ly, cách trung tâm Pleiku khoảng 30km đi theo hướng Quốc lộ 14. Hai bên đường xen lẫn giữa các vườn cây trồng xanh um tràn đầy sức sống được người dân canh tác quanh khu vực.

Ngoài ngôi nhà rông vững chãi giữa làng một trong những yếu tố cấu thành nên nét đặc trưng của các bản làng dân tộc thiểu số sinh sống trên vùng đất Tây Nguyên, những ngôi nhà sàn nguyên bản còn lưu giữ nhiều hiện vật đặc sắc phản ánh đời sống tâm linh và tinh thần của cộng đồng dân tộc Jrai là.

Thảnh thơi men theo con dốc nhỏ quanh làng, có thể thấy những đống củi được xếp ngay ngắn bên góc nhà hay dưới gầm mỗi căn nhà sàn của người dân. Đây được coi như của hồi môn của cô gái Jrai khi bắt chồng, là thước đo sự chăm chỉ, khéo léo, biết vun vén, tích lũy của cải cho gia đình.

Đi về gần phía cuối làng, vài giọt nước còn giữ được nét truyền thống vốn có. Nước chảy ra từ suối, trong lành, tinh khiết. Hằng ngày, các bà, các chị mang những quả bầu khô, chai lọ ra hứng nước về dùng. Chiều đến, bến nước xôn xao tiếng nói cười rộn vang cả một vùng. Đây không chỉ là nơi diễn ra sinh hoạt thường nhật mà còn mang ý nghĩa tâm linh trong đời sống  bà con.

Năm 2023, mô hình “Làng văn hóa du lịch Jrai xã Ia Mơ Nông” (nay là xã Ia Ly) được thành lập với mong muốn phát triển kinh tế, nâng cao đời sống cho chị em phụ nữ dân tộc thiểu số tại địa phương; đồng thời bảo tồn, gìn giữ các nét đẹp văn hóa truyền thống của các làng đồng bào dân tộc Jrai, kết hợp những cảnh đẹp tự nhiên của địa phương để phát triển du lịch. 

Thành công đó có sự đóng góp, truyền cảm hứng rất lớn của chị H’Uyên Niê (SN 1985, dân tộc M’Nông, hiện nay sống và làm việc tại làng Kép 1) chị đã góp phần thổi hồn, thay đổi tư duy, cách làm của người dân, dạy họ biết làm du lịch ngày càng có khuôn khổ và bài bản hơn. Với sự tín nhiệm đó, chị H’Uyên Niê được bầu làm Phó Trưởng Ban quản lý Làng văn hóa.

Trước đó, năm 2019, Tổ liên kết đan lát, dệt thổ cẩm gắn với du lịch cộng đồng ra đời và từng bước phát triển tạo được ấn tượng với khách phương xa. Những chị em phụ nữ trong Tổ đã không ngừng học hỏi, sáng tạo ra những sản phẩm mẫu mã mới, đa dạng phù hợp với nhu cầu của khách hàng. Nhờ vậy, nghề truyền thống của cha ông được duy trì, đồng thời tạo việc làm và thu nhập ổn định cho người dân.

Tại ngôi nhà sàn, nơi diễn ra các hoạt động trải nghiệm dệt thổ cẩm của Tổ, chị H’Uyên Niê chia sẻ: Trước đây, chị em các làng trong xã chỉ biết làm nông, từ khi biết cách khai thác nét độc đáo của di sản văn hóa dân tộc để làm du lịch, đời sống các gia đình đã được cải thiện. Đặc biệt, mỗi người dân đều có thể là một hướng dẫn viên kể chuyện làng mình. Du khách đến trải nghiệm mô hình hoạt động du lịch cộng đồng chủ yếu diễn ra ở làng Kép 1.

Chị H’Uyên Niê thông tin: Du khách về thăm làng Kép 1 chỉ cần liên hệ trước, sẽ được thiết kế một tour du lịch chuyên nghiệp khám phá các hoạt động trong mô hình du lịch cộng đồng tại đây. Sau khi tản bộ quanh làng, tham quan khu nhà mồ, tiếp tục đến thăm và trải nghiệm hoạt động dệt vải thổ cẩm, đan lát, nhạc cụ dân tộc cùng người dân địa phương, du khách có thể đeo gùi cùng bà con xuống đồng cùng trải nghiệm hái cà phê, gặt lúa, làm nồi nung từ đất sét, làm bầu khô, tìm hiểu nét sinh hoạt thường ngày của người dân. 

Du khách sẽ được “tận mục sở thị” nghệ thuật hóa trang cho các pram - là những hồn ma hiền bảo vệ cho người chết khỏi những ma ác hoặc là hiện thân của những người đã khuất trở về tại khu nhà mồ. Họ lấy bùn đất bôi trét khắp mình, dùng lá chuối khô, cây rừng quấn quanh người để không bị nhận ra. Khuôn mặt đeo thêm chiếc mặt nạ được được tô vẽ hết sức sinh động.

Trong hành trình tham quan, tiếp tục di chuyển tầm 4km đến tham quan suối đá cổ (làng Yăng), sau đó quay về làng và xuống khu vực hồ nước thơ mộng trải nghiệm hoạt động người làng chụp bắt cá bên hồ. Chiều đến, ngắm hoàng hôn bên hồ, thưởng thức ẩm thực, nghe hát dân ca, hoà cùng thanh âm cồng chiêng vang vọng sẽ mang đến một hành trình khám phá khó quên.

Những người con tài hoa sinh ra và lớn lên ở làng 

Xã Ia Ly ngoài là nơi sở hữu những ngôi làng còn gìn giữ và duy trì những giá trị truyền thống, địa phương còn nuôi dưỡng những người con đa tài.

Được biết, làng Kép 2 hiện nay có 4 nghệ nhân có thể dựng và trang trí cây nêu. Ngoài những cụ già là: các ông Rơ Châm Cho (80 tuổi), Rơ Châm Phung (71 tuổi), Rơ Châm Mát (70 tuổi) thì anh Rơ Châm Kok (42 tuổi) trẻ nhất, là thế hệ kế thừa, truyền dạy lại cho lớp trẻ sau này. 

Anh Rơ Châm Kok sinh ra và lớn lên trong một gia đình giầu truyền thống. Ông nội anh, ông Rơ Châm Ayong là thợ đan lát nổi tiếng trong làng, bà nội Rơ Châm Mdih là thợ dệt lành nghề. Vợ anh, chị Rơ Châm Suyn hiện nay là thợ dệt thổ cẩm khéo tay. Ngoài dệt trang phục sử dụng trong gia đình, nếu ai có nhu cầu đặt mua, chị Suyn đều nhận may. Bản thân anh là một nghệ nhân tài hoa, được bà con yêu mến bởi sự hiền lành, nhiệt thành trong công việc.

Nâng niu chiếc khố đã nhuốm màu thời gian được bà nội dệt thủ công phối hoa văn truyền thống rất đẹp mắt, ánh mắt anh Kok lộ rõ nét tự hào: Chiếc khố này bà dệt cách đây đã gần 20 năm từ sợi cây bông trồng trong rẫy, màu sắc được tạo ra từ các loại lá, cây rừng vì vậy lên màu rất đằm sắc. Ngày nay, những trang phục truyền thống như thế này ít ai còn làm được. Bởi được làm từ nguyên liệu tự nhiên nên bảo quản kỹ, không giặt nhiều mà hong khô để tránh phai màu và bền. Gia đình anh gìn giữ như một món đồ kỷ niệm mang giá trị tinh thần.

Trong làng còn khá nhiều nghệ nhân biết tạc tượng gỗ dân gian, có thể chơi thành thạo các bài chiêng, chỉnh âm cho chiêng và giữ nghề truyền thống. Nổi bật, có thể kể đến chị Rơ Châm Hà (SN 1982) là nghệ nhân dệt thổ cẩm có tiếng khéo tay và lành nghề. Cứ vậy, theo năm tháng, những giá trị truyền thống của cha ông được duy trì và trao truyền cho thế hệ kế thừa.

Khu nhà mồ nằm phía cuối làng là điểm đến tâm linh mà  du khách không thể bỏ qua. Tại đây, xung quanh nhà mồ, khá nhiều tượng gỗ dân gian được đục đẽo mô phỏng hình tượng thiên nhiên, đời sống của dân làng được xem là giá trị truyền thống quý giá còn được lưu giữ cho đến ngày nay. 

Mỗi dịp lễ bỏ mã (lễ Pơ thi) diễn ra, người dân đánh cồng chiêng, nhảy múa quanh khu nhà mồ thâu đêm suốt sáng, bên những cây cổ thụ tỏa bóng mát chở che một vùng và đó là những ngày hội lớn nhất của làng. Đi giữa cao nguyên bạt ngàn nắng gió, giữa lau lách cỏ tranh, hay dưới gốc cổ thụ rêu phong, có thể gặp những tượng người, tượng vật bạc phếch hoặc còn nguyên mới đứng yên lặng trong chiều u tịch. Ai lần đầu đến khu nhà mồ chung của làng Kép 1 và 2 chắc hẳn sẽ có cảm giác như đi lạc vào ma trận của rừng tượng gỗ.

Hiện nay, làng du lịch cộng đồng có 2 đội cồng chiêng, mỗi đội hơn 20 người thường xuyên diễn tấu, phô diễn nét văn hóa truyền thống bản địa phục vụ khách du lịch đến thăm làng. Thành viên trong đội thường xuyên luyện tập, tích cực tham gia các sự kiện văn hóa - du lịch trong và ngoài tỉnh.

Thời điểm thích hợp về làng là vào những ngày tháng ba trên cao nguyên, lúc này cộng đồng các dân tộc thiểu số ở làng Kép 1, Kép 2 nói riêng và cả vùng Tây Nguyên nói chung bắt đầu tổ chức những lễ hội truyền thống. Những tháng cuối năm, khi sắc vàng hoa dã quỳ nở rộ trải dài từ chân núi lên đến đỉnh đồi, Gia Lai cũng đang bước vào mùa đẹp nhất, mời bạn về thăm làng, cùng đến trải nghiệm và lan tỏa về một vùng đất mà nơi cảnh sắc - bản sắc giao hòa…

Mô hình du lịch cộng đồng ở những ngôi làng Jrai truyền thống trên địa bàn xã Ia Ly đang trở thành hình mẫu để nhân rộng, không chỉ mang lại sinh kế, cải thiện chất lượng đời sống mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào về bản sắc người dân sinh sống lâu đời trên vùng đất cao nguyên.

Bài và ảnh: VÕ THANH THẢO 

Nguồn: Tạp chí VHNT số 637, tháng 3-2026