Tiếng trống chầu vang lên giữa không gian linh thiêng

Mỗi sáng thứ bảy hay chủ nhật, khuôn viên Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia Lăng Ông Bà Chiểu (phường Gia Định) lại vang lên từng hồi tiếng trống chầu. Không có sân khấu lớn, không có ánh đèn rực rỡ, chỉ một khoảng sân trước chính điện. Nhưng khi những nghệ sĩ bước ra trong lớp áo mão lộng lẫy, khuôn mặt được hóa trang cầu kỳ với những đường nét sắc sảo, không gian ấy lập tức biến thành một sân khấu trọn vẹn. Mỗi động tác đều mang ý nghĩa. Một cái xoay người chậm rãi. Một ánh mắt nhìn xa xăm. Một bước chân dứt khoát. Tất cả tạo nên một thứ ngôn ngữ hình thể đặc trưng, được truyền lại qua nhiều thế hệ. 

Hát bội, loại hình sân khấu cổ truyền từng phát triển rực rỡ trong cung đình và đình làng. Trong hát bội, khuôn mặt không chỉ để nhận diện nhân vật mà còn là một hệ thống biểu tượng. Màu đỏ biểu thị lòng trung nghĩa, màu trắng tượng trưng cho sự gian xảo, màu xanh thể hiện dũng khí, màu vàng gợi lòng nhân hậu, mặt màu đen của người chất phác nhưng bộc trực, mặt rằn ri với bộ râu dài biểu thị nhân vật hung dữ … Chỉ cần nhìn vào lớp hóa trang, người xem đã có thể đọc được tính cách nhân vật, ngay cả trước khi lời hát cất lên.

Dưới bóng cây cổ thụ, khán giả đứng xem thành vòng tròn. Có cụ già lặng lẽ chắp tay sau lưng. Có gia đình trẻ bế con nhỏ. Có thanh niên tranh thủ quay clip bằng điện thoại. Và cả những du khách nước ngoài tò mò dừng bước.

Bà Lê Thị Hồng (65 tuổi) xúc động chia sẻ: “Ngày nhỏ tôi thường theo cha đi xem hát bội ở đình làng. Lâu rồi mới được xem lại. Nghe tiếng trống là thấy bồi hồi”. Với nhiều người lớn tuổi, hát bội là ký ức. Nhưng với người trẻ, đó là khám phá. Họ không chỉ xem mà còn tìm hiểu tích tuồng, tham gia giao lưu để hỏi ý nghĩa từng động tác vũ đạo, trải nghiệm tô màu mặt nạ… Thanh Trúc, sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết đây là lần đầu cô xem hát bội trực tiếp: “Em rất bất ngờ. Dù biểu diễn ngoài trời, không gian đông người qua lại, nhưng các nghệ sĩ vẫn diễn rất say mê. Em mong hát bội sẽ được đưa đến nhiều không gian công cộng hơn nữa”.

Khi bảo tàng và đường sách trở thành sân khấu

Cũng vào mỗi sáng cuối tuần, sân trước đền thờ Vua Hùng trong khuôn viên Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh (phường Bến Nghé) trở nên khác lạ. Thay vì chỉ là nơi tham quan tĩnh lặng, không gian ấy được đánh thức bởi tiếng trống, tiếng nhạc và những bước chân biểu diễn của nghệ sĩ hát bội.

Ngay lối vào, bộ sưu tập hình ảnh hóa trang được trưng bày như một “bài học nhập môn” trực quan. Những khuôn mặt đỏ, trắng, xanh, đen… kể câu chuyện về tính cách nhân vật, giúp khán giả hiểu hơn trước khi thưởng thức biểu diễn.

Nhiều du khách đến tham quan bảo tàng bất ngờ khi bắt gặp buổi diễn. Chị Hoàng Hương đến từ Hưng Yên, chia sẻ: “Tôi đến bảo tàng để tham quan, nhưng lại được xem hát bội. Trang phục, hóa trang và từng động tác đều rất tinh tế. Xem trực tiếp mới thấy nghệ thuật này cuốn hút đến vậy”. Không chỉ du khách trong nước, nhiều du khách quốc tế cũng dừng lại theo dõi. Dù không hiểu hết nội dung, họ vẫn bị cuốn hút bởi âm nhạc, hình ảnh và không khí biểu diễn. 

Cách đó không xa, tại khuôn viên Bưu điện TP.HCM (phường Sài Gòn), vào các dịp đặc biệt hay cuối tuần, những buổi biểu diễn hát bội cũng thường xuyên diễn ra. Các trích đoạn kinh điển như Hồ Nguyệt Cô hóa cáo, Tề Thiên Đại Thánh giới thiệu nét độc đáo của hóa trang, vũ đạo và âm nhạc truyền thống. Giữa không gian kiến trúc cổ kính mang phong cách Pháp, hình ảnh nghệ sĩ trong phục trang truyền thống tạo nên sự giao thoa thú vị giữa quá khứ và hiện tại. Nhiều người dừng lại xem, chụp ảnh, ghi hình và lưu giữ một khoảnh khắc văn hóa đặc biệt ngay giữa trung tâm thành phố.

Trong khi ngay bên cạnh, Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh (Nguyễn Văn Bình, phường Sài Gòn) - nơi vốn là điểm hẹn văn hóa quen thuộc, hát bội cũng đã và đang tìm được một đời sống mới. Đặc biệt trong các sự kiện như Ngày hội sách và Văn hóa đọc hay các chương trình văn hóa cuối tuần, không gian biểu diễn hát bội với âm nhạc dân tộc được thiết kế mở, gần gũi với công chúng, nhất là các bạn trẻ và gia đình.

Thu Trang, sinh viên một trường đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh, chia sẻ: “Em thường đến đường sách để đọc sách. Khi thấy hát bội biểu diễn ở đây, em cảm thấy không gian này trở nên đặc biệt hơn. Nó khiến em muốn dừng lại, xem và tìm hiểu thêm”.

Không cần mua vé, không cần chuẩn bị trước, chỉ cần dừng lại và lắng nghe. Chỉ một khoảnh khắc như thế cũng đủ để nghệ thuật truyền thống chạm đến người xem theo cách tự nhiên nhất.

Trải nghiệm văn hóa độc đáo 

Suốt hơn 5 năm qua, chương trình Quảng bá nghệ thuật hát bội tại các di tích lịch sử như lăng Ông Bà Chiểu hay đền thờ Vua Hùng trong khuôn viên Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh đã được Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội Thành phố Hồ Chí Minh duy trì đều đặn. Theo ông Nguyễn Thanh Bình - Trưởng phòng Tổ chức Biểu diễn của Nhà hát, đây là chiến lược “kép” vừa tôn vinh giá trị di tích, trở thành điểm đến văn hóa gần gũi với cộng đồng, vừa mở ra cơ hội để hát bội tiếp cận khán giả hiện đại theo cách tự nhiên nhất.

Không dừng lại ở không gian di tích/ đình làng (lễ kỳ yên), hát bội còn xuất hiện tại nhiều lễ hội lớn, phố đi bộ, không gian nghệ thuật đương đại, trường học, chợ Bến Thành/ Bình Tây hay trên tàu du lịch, trong quán bar, các chương trình kết hợp với nghệ thuật hiện đại... Mỗi suất diễn không chỉ đơn thuần là một màn trình diễn hát bội mà được kết hợp nhiều hoạt động như trưng bày phục trang, giới thiệu lịch sử, giao lưu với nghệ sĩ và trải nghiệm hóa trang. Người xem không chỉ là khán giả, mà còn trở thành một phần của hành trình khám phá: thử vẽ mặt nạ, học những động tác biểu diễn cơ bản, tìm hiểu ý nghĩa của từng lớp diễn...

Chiến lược phát triển du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030 đã xác định các chương trình biểu diễn văn hóa, nghệ thuật tổ chức thường xuyên tại các sân khấu, trung tâm và khu vui chơi giải trí sẽ là một trong 5 nhóm sản phẩm du lịch quan trọng. Liên quan đến việc phát huy, quảng bá nghệ thuật cổ truyền dân tộc đến du khách, Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội Thành phố Hồ Chí Minh đã chủ động thiết kế các chương trình dành riêng cho du khách quốc tế như photo tour hay tour hát bội với thời lượng linh hoạt 30-60 phút, sử dụng song ngữ (Anh - Việt), giảm bớt phần thoại, tập trung vào hình thức trình diễn để người xem vẫn nắm bắt được nội dung câu chuyện. Du khách không chỉ quan sát mà còn được chứng kiến quá trình nghệ sĩ hóa thân thành nhân vật, hoặc “thử làm nghệ sĩ hát bội” với vài động tác cơ bản. Đó là một trải nghiệm văn hóa độc đáo mà không phải nơi nào cũng có.

Hiện nay, người dân và du khách đến Thành phố Hồ Chí Minh có thể bắt gặp hát bội khi đi dạo cuối tuần, tham quan bảo tàng hay tham dự các lễ hội văn hóa... Những buổi biểu diễn không chỉ giúp bảo tồn một loại hình nghệ thuật, mà còn tạo nên những khoảnh khắc kết nối giữa con người với di sản. Một người dừng lại vì tò mò. Một đứa trẻ đứng xem vì thích màu sắc. Một du khách ghi lại một đoạn video. Và từ những khoảnh khắc ấy, di sản tiếp tục được lan tỏa, trở thành một phần của hiện tại - sống động, bền bỉ và đầy hy vọng trong đời sống văn hóa thành phố hôm nay.

XUÂN HƯỚNG

Nguồn: Đặc san Vietnam Destination Review, số 1, tháng 5-2026