Tham dự buổi Hội thảo có: Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị khóa , nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ  GS, TS Nguyễn Thiện Nhân; Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam GS, TS Lê Văn Lợi; Thứ trưởng Bộ VHTTDL TS Trịnh Thị Thủy cùng đại diện Ban Tuyên giáo Trung ương, các bộ, ban, ngành, Mặt trận Tổ quốc, các chuyên gia, nhà khoa học.

Hội thảo là diễn đàn trao đổi của các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý, đánh giá những biến đổi của gia đình Việt Nam trong bối cảnh mới; đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ mới. Đồng thời, Hội thảo đã bóc tách nhiều “áp lực mang tính cấu trúc” mà gia đình hiện đại đang đối mặt, đồng thời phát đi tín hiệu mạnh mẽ về việc đổi mới toàn diện chính sách lấy gia đình làm trung tâm. 

Phát biểu khai mạc và đề dẫn Hội thảo, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh, trong mọi giai đoạn phát triển của dân tộc, gia đình luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Gia đình không chỉ là nơi duy trì nòi giống, nuôi dưỡng con người, gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa dân tộc mà còn là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách, lối sống và khát vọng phát triển của mỗi cá nhân. Sự bền vững của gia đình có quan hệ trực tiếp với sự bền vững của xã hội; chất lượng của gia đình có ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng nguồn nhân lực và tương lai phát triển của đất nước. Những biến đổi về cơ cấu dân số, mô hình cư trú, phương thức lao động, điều kiện sống, môi trường truyền thông và hệ giá trị xã hội đang tác động ngày càng sâu sắc đến đời sống gia đình.

Theo Thứ trưởng, những biến đổi này phản ánh xu thế phát triển tất yếu, nó không chỉ làm thay đổi hình thức tổ chức gia đình mà còn tác động trực tiếp đến việc thực hiện các chức năng cốt lõi của gia đình như giáo dục, chăm sóc, bảo vệ, gắn kết các thế hệ và lưu giữ bản sắc văn hóa. Nhiều vấn đề mới đang đặt ra như già hóa dân số, mức sinh thấp tại nhiều địa phương, áp lực cân bằng giữa công việc và gia đình, sự gia tăng ly hôn, tăng khoảng cách thế hệ và những khác biệt về giá trị, lối sống, sự suy giảm tương tác trực tiếp giữa các thành viên trong gia đình, những tác động đa chiều của môi trường số đối với các mối quan hệ gia đình và quá trình hình thành nhân cách của trẻ em.

Tại Hội thảo, các nhà khoa học, chuyên gia và đại biểu đã tập trung thảo luận nhiều nội dung quan trọng liên quan đến những xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam trong bối cảnh mới.

Quy mô hộ gia đình thu nhỏ: mô hình gia đình truyền thống đa thế hệ đang giảm dần. Thay vào đó, gia đình hạt nhân trở nên phổ biến, đi kèm sự xuất hiện ngày càng đa dạng của các hình thức sống mới như gia đình đơn thân, độc thân. 

Xu hướng cá nhân hóa tăng cao: ràng buộc truyền thống có dấu hiệu suy giảm, nhường chỗ cho quyền tự chủ và tư duy bình đẳng giới. Tuy nhiên, mặt trái của xu hướng này là nguy cơ gia tăng xung đột thế hệ và sự lỏng lẻo trong các mối quan hệ huyết thống. 

Không gian sống bị phân tán vật lý: làn sóng di cư khiến các thành viên trong cùng một gia đình phải sống xa nhau, làm suy giảm sự gắn kết và giao tiếp trực tiếp. 

Bên cạnh các thách thức như bạo lực gia đình hay bất bình đẳng giới, các tham luận tại Hội thảo tập trung nhấn mạnh vào hai vấn đề: 

Thứ nhất là áp lực an sinh từ tốc độ già hóa: việc quy mô gia đình thu nhỏ rơi đúng vào thời kỳ tốc độ già hóa dân số diễn ra nhanh chóng và mức sinh giảm. Điều này đặt lên vai gia đình trẻ gánh nặng kép: vừa phải đảm bảo kinh tế, vừa phải chăm sóc y tế cho người cao tuổi và giáo dục con nhỏ. 

Thứ hai là nguy cơ lệch chuẩn từ môi trường trực tuyến: cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 tạo ra phương thức giao tiếp mới. Việc các thành viên trong gia đình “nghiện” màn hình phẳng và không gian mạng đang làm xói mòn sợi dây tình cảm đời thực, dẫn đến nguy cơ suy giảm chức năng giáo dục đạo đức và lệch chuẩn giá trị gia đình. 

Tuy vậy, điểm sáng được các nhà khoa học chỉ ra là gia đình Việt Nam vẫn bảo lưu tốt các giá trị cốt lõi như tình yêu thương, hiếu nghĩa, đồng thời cởi mở tiếp nhận các giá trị văn minh hiện đại như chia sẻ trách nhiệm kinh tế và việc nhà. 

Từ thực trạng trên, hội thảo thống nhất một thông điệp cốt lõi: Không thể có một quốc gia thịnh vượng nếu tế bào của nó đang yếu đi. Công tác quản lý nhà nước về gia đình cần phải đổi mới tư duy, chuyển từ việc hỗ trợ mang tính sự vụ sang xây dựng hệ sinh thái chính sách toàn diện. Các chuyên gia đã kiến nghị một hệ giải pháp mang tính chiến lược: Hoàn thiện khung pháp luật để bảo vệ quyền lợi của các mô hình gia đình mới; nâng cao hiệu quả phòng chống bạo lực gia đình; Thiết kế chính sách theo “tiếp cận vòng đời” và “tiếp cận quyền”, hỗ trợ an sinh xã hội bám sát theo từng giai đoạn phát triển của các thành viên; Xây dựng hệ thống chỉ báo quốc gia về “gia đình hạnh phúc”; thực hiện các nghiên cứu tổng thể giai đoạn 2026-2030 để làm luận cứ cho chiến lược phát triển đến năm 2045; Tăng cường truyền thông, giáo dục giúp các gia đình nâng cao năng lực thích ứng với chuyển đổi số, bảo vệ con trẻ trước môi trường mạng. 

Phát biểu tổng kết và bế mạc Hội thảo, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) TS Nguyễn Đình Tuấn đánh giá cao các tham luận, ý kiến trao đổi của các nhà khoa học, chuyên gia và nhà quản lý.

Theo ông, Hội thảo đã hoàn thành các mục tiêu đề ra và đạt được nhiều kết quả quan trọng cả về lý luận và thực tiễn; góp phần nhận diện một cách toàn diện những xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ, đồng thời làm rõ những vấn đề đặt ra trong bối cảnh phát triển mới của đất nước hiện nay. Những kết quả thảo luận cho thấy gia đình Việt Nam ngày càng đa dạng hơn về hình thức và quy mô; vai trò, vị thế của các thành viên trong gia đình đã có nhiều thay đổi phù hợp với sự phát triển của xã hội hiện đại. Bên cạnh việc tiếp tục duy trì những giá trị truyền thống tốt đẹp như tình yêu thương, sự gắn kết và lòng hiếu nghĩa, gia đình Việt Nam cũng đang tiếp nhận nhiều giá trị mới liên quan đến bình đẳng giới, quyền cá nhân, tính tự chủ và sự chia sẻ trách nhiệm trong gia đình.

Hội thảo khép lại với sự đồng thuận cao rằng: Đầu tư cho gia đình chính là đầu tư cho nguồn nhân lực và sức mạnh nội sinh của dân tộc. Việc kịp thời ban hành các chính sách thích ứng với xu hướng biến đổi này sẽ là nền tảng để xây dựng những gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ, hạnh phúc và văn minh trong kỷ nguyên mới.