Không khí Tết bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp – ngày cúng tiễn ông Táo về trời. Từ thời khắc ấy, làng quê như bước sang một nhịp sống khác. Nhà nhà dọn dẹp, tu sửa, lau chùi bàn thờ tổ tiên, thay cát lư hương, hóa chân nhang cũ. Những việc tưởng như nhỏ nhặt ấy lại chất chứa trong đó sự thành kính và niềm tin vào một năm mới bình an.

Ở nhiều làng quê xứ Quảng, phong tục chung nhau mổ heo ngày Tết từng là một hình ảnh quen thuộc. Con heo cỏ được nuôi cả năm, đến giáp Tết thì bà con góp công, góp sức, chia phần đều nhau để ai cũng có miếng thịt, đĩa lòng, tí huyết để  cúng ông bà và lo bữa cơm đầu năm. Trên mâm lễ Tết, con gà trống luôn được đặt trang trọng, tượng trưng cho sự khởi đầu, cho khát vọng hanh thông. Cùng với đó là những món ăn không thể thiếu như dưa món, dưa chuối, bánh tổ, bánh in, bánh khô, xôi đường – những hương vị quê nhà gắn liền với ký ức Tết của bao thế hệ.

Những ngày cuối năm, làng quê Quảng Nam khoác lên mình một vẻ đẹp rất riêng. Nhà cửa được quét dọn tinh tươm; vườn tược, đường sá sạch sẽ, gọn gàng. Gia đình khá giả treo câu đối đỏ, bày tranh Tết; có nơi còn làm đèn kéo quân trước ngõ, để ánh sáng Xuân lan tỏa khắp xóm làng. Ngày xưa, nhiều làng còn dựng cây nêu – thân tre cao vút, treo bùa trấn trạch, bánh trái, trầu cau  như một dấu hiệu mời gọi tổ tiên về sum họp cùng con cháu trong những ngày đầu năm mới.

Một phong tục không thể thiếu mỗi độ cuối năm là việc tảo mộ, hay còn gọi là giẫy mả, rồi sau đó con cháu tụ họp về nhà tộc để dự lễ cúng chạp mả. Khi ấy, mọi người cùng nhau ra nghĩa trang, nhổ cỏ, vun đất, thắp lên những nén nhang thơm, lặng lẽ tưởng nhớ tổ tiên, người đã khuất. Trước thềm năm mới, lễ cúng tất niên được tiến hành trang nghiêm; gia chủ thành kính đứng trước bàn thờ, thỉnh ông bà về sum họp, ăn Tết cùng con cháu, gửi gắm bao ước nguyện cho một năm mới yên ấm, thuận hòa. Sau nghi lễ, cả gia đình quây quần bên mâm cơm cuối năm, cùng chờ đón khoảnh khắc giao thừa trong không khí đầm ấm, bình yên.

Đêm Giao thừa ở xứ Quảng mang vẻ trang nghiêm, lắng sâu. Lễ rước và tiễn Hành khiển, lễ đón ông Táo được chuẩn bị chu đáo. Hương trầm quyện trong làn sương đêm se lạnh, lời khấn nguyện hướng về bốn phương trời. Ngày trước, khi chưa có pháo hoa, tiếng pháo tre nổ giòn trong đêm giao thừa là âm thanh báo hiệu mùa Xuân thực sự đã về với từng mái nhà, từng bờ tre, lối ngõ.

Ba ngày Tết của người xứ Quảng được phân chia rõ ràng theo nếp xưa. Mồng Một là ngày của nội tộc, con cháu về nhà thờ họ dâng hương tổ tiên. Mồng Hai dành cho bên ngoại, cho những cuộc thăm hỏi thông gia, sui gia. Mồng Ba là dịp thăm bà con, bạn bè. Trong những ngày ấy, đình làng giữ vai trò trung tâm sinh hoạt tinh thần. Người dân đến đình dâng hương Thành hoàng, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Cũng tại nơi ấy, các bậc cao niên kể chuyện làng xưa, nhắc lại những nếp cũ để lớp trẻ thêm hiểu, thêm yêu quê hương.

Không khí Xuân thêm rộn ràng bởi các sinh hoạt văn hóa dân gian như hô hát bài chòi, hát bộ, đua ghe, đánh  cờ người, hát sắc bùa, hò khoan đối đáp. Đó không chỉ là trò vui ngày Tết  mà còn là cách người xứ Quảng gìn giữ hồn cốt làng quê qua bao biến thiên thời gian.

Trong ba ngày Tết, lời ăn tiếng nói được người Quảng đặc biệt coi trọng. Những điều xui rủi, buồn bã đều được tránh nhắc đến. Nhiều kiêng kỵ được giữ gìn như không quét nhà, không cho lửa, không cãi cọ, không khóc lóc. Tất cả đều hướng đến mong ước một năm mới an lành, thuận hòa.

Bên cạnh những phong tục chung ấy là những ký ức Tết rất riêng, in sâu trong tâm hồn mỗi người. Với tôi, Tết tuổi thơ gắn liền với làng cổ Túy Loan, nơi mỗi độ Xuân về, khói bếp lam chiều lại bảng lảng bay lên từ những chảo rang nổ đặt ven đường làng. Mùi gạo nếp, mùi đậu rang, mùi mè hòa trong khói bếp tạo nên một hương Tết rất đặc trưng, chỉ thoáng qua cũng đủ làm lòng người xao xuyến.

Những ngày giáp Tết, cả làng rộn ràng làm bánh. Chảo rang đặt dọc hai bên đường, lò bánh tráng đỏ lửa suốt ngày đêm. Nhà nhà làm bánh in, bánh khô, bánh tổ; mứt gừng, mứt dừa sên trong những chiếc chảo lớn, hương đường ngọt lan tỏa khắp xóm làng. Chợ Tết quê đầy ắp sắc hoa, tiếng cười nói rộn ràng, khiến lũ trẻ con chỉ mong Tết đến thật nhanh.

Rồi đến đêm nấu bánh tét, cả nhà quây quần bên bếp lửa. Người lớn chuẩn bị nguyên liệu, lũ trẻ ngồi canh nồi bánh sôi lục bục, nghe bà kể chuyện xưa trong cái se lạnh dịu của đêm cuối năm tối đen như mực. Những khoảnh khắc ấy giản dị thôi, nhưng theo suốt cả đời người.

Miền Trung xứ Quảng từng trải qua nhiều năm tháng khó khăn, thiên tai, lũ lụt. Dẫu vậy, mỗi độ Tết đến, bà con vẫn cố lo đủ nồi bánh tét, mâm cơm cúng tổ tiên. Chính trong gian khó ấy, nghĩa tình xóm giềng, tình thân gia đình càng thêm bền chặt.

Thời gian trôi, người cũ tóc đã bạc, kẻ xa quê biền biệt. thế nhưng mỗi khi Xuân về, nhìn hoa Tết ven đường, nhìn trẻ nhỏ trong áo mới, lòng người con xứ Quảng lại rộn lên nỗi nhớ. Nhớ tiếng trống hội, nhớ mùi bánh tổ chiên thơm hương gừng, nhớ những cái Tết quê nghèo mà ấm áp. Và có lẽ, chính những ký ức ấy đã làm nên một Tết xứ Quảng rất riêng – lặng lẽ, bền bỉ và sâu đậm trong lòng người.

Bài và ảnh: TIÊN SA

Nguồn: Tạp chí VHNT số 631, tháng 1-2026