Từ nghiên cứu thực địa đến nền tảng số
“Hành trình du lịch di sản Hà Nội” là sản phẩm của dự án phát huy giá trị di sản, được Quỹ Équipe France của Bộ Châu Âu và Ngoại giao Pháp tài trợ thông qua Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) là cơ quan chủ trì dự án, phối hợp với Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) và Tổ chức Đại học Pháp ngữ (AUF). Trong khoảng một năm, gần 40 chuyên gia và khoảng 100 sinh viên tham gia khảo sát hơn 100 di tích ở Hà Nội, từ đó chọn ra 28 di tích tiêu biểu. Nhóm nghiên cứu chụp ảnh, sưu tầm bản dập văn bia, dịch văn bản Hán Nôm (chữ Hán và chữ Nôm), vẽ sơ đồ kiến trúc và quay video tại từng điểm. Mỗi di tích có một hồ sơ riêng gồm phần mô tả khoa học, ảnh xưa và nay, video, trích đoạn văn bia và tư liệu Hán Nôm, bản vẽ kiến trúc cùng thư mục tài liệu tham khảo chọn lọc. Ngày 3/12/2025, tại đền Quán Thánh, dự án giới thiệu bốn hành trình di sản thử nghiệm, mỗi hành trình gắn với một hệ thống tín ngưỡng truyền thống.
Lễ ra mắt ngày 18/10/2026 đánh dấu một bước tiến quan trọng: toàn bộ kho tư liệu này được đưa lên một nền tảng công nghệ số thống nhất, kết hợp bản đồ số tương tác, hệ thống mã QR đặt tại di tích. Có thể truy cập bằng điện thoại thông minh, nền tảng giúp du khách và người dân khám phá các di tích tiêu biểu của Thủ đô mà không cần cài đặt ứng dụng.
Nền tảng công nghệ số “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” do TS, KTS Nguyễn Thái Huyền - Phó Viện trưởng Viện Đào tạo Quốc tế, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, phụ trách chuỗi liên kết đào tạo Cử nhân - Thạc sĩ - Tiến sĩ ngành Kiến trúc với Cộng hòa Pháp, và Ths, KTS Nguyễn Thị Hải Yến thực hiện, giới thiệu các địa điểm theo bốn tuyến: (1) Thăng Long tứ trấn: Đền Bạch Mã, Voi Phục, Quán Thánh và Kim Liên; (2) Các đền thờ Mẫu: Đền Đông Hạ, Vũ Thạch, Bà Kiệu, Xuân Yên, Đền Dâu, Vọng Tiên, Phủ Tây Hồ và điểm thờ cây hương ga Long Biên; (3) Đình thờ tổ nghề: Đình Kim Ngân, Đồng Lạc, Phả Trúc Lâm, Hà Vĩ, Phúc Hậu, Tú Thị, Lò Rèn và Ngũ Xã; (4) Chùa Hà Nội: Chùa Báo Thiên (nay không còn), Liên Trì, Hàm Long và Liên Phái.
Di sản cho du lịch, giáo dục và cộng đồng
Nền tảng hướng tới bốn nhóm mục đích: phục vụ du lịch, giáo dục, nghiên cứu và kết nối cộng đồng. Du khách có thể tự đi theo từng hành trình, quét mã QR tại di tích để xem hồ sơ khoa học của điểm đến. Nhà trường có thể dùng các hành trình như một công cụ sư phạm, lồng ghép vào hoạt động ngoại khóa của học sinh Hà Nội. Với giới nghiên cứu, kho dữ liệu về văn bia, tư liệu Hán Nôm và kiến trúc của 28 di tích là nguồn tư liệu được hệ thống hóa và dễ tra cứu. Dự án cũng là một ví dụ về hợp tác khoa học và giáo dục Việt - Pháp trong lĩnh vực di sản, nối kết nhà nghiên cứu, sinh viên, kỹ sư, chuyên gia du lịch và cộng đồng địa phương quanh việc nhận diện, bảo tồn và phát huy giá trị di sản vật thể, phi vật thể và di sản số của Thủ đô.
Phát biểu tại buổi lễ, bà Éléonore Caroit - Bộ trưởng ủy nhiệm đặc trách các Đối tác quốc tế và Pháp kiều, Bộ châu Âu và Ngoại giao Pháp nhấn mạnh: “Với tư cách là Bộ trưởng ủy nhiệm đặc trách các Đối tác quốc tế của Pháp, Việt Nam là một điểm đến không thể thiếu trong chương trình công tác của tôi. Trong chuyến thăm cấp Nhà nước đến Paris diễn ra vào tháng trước, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Cộng hòa Pháp tiếp tục đặt mục tiêu thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược giữa hai nước. Trong nhiều năm qua, các chuyến thăm cấp cao ngày càng được tăng cường, cùng với sự phát triển của các thỏa thuận hợp tác, đặc biệt trong lĩnh vực di sản”.
Bà đánh giá, nền tảng số “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” là một dự án tiêu biểu cho sự hợp tác giữa hai nước. Dự án hướng tới việc phát huy giá trị di sản lịch sử Hà Nội thông qua các hành trình giới thiệu những công trình văn hóa cổ của thành phố. Dự án bắt nguồn từ nhận thức của chính quyền địa phương về sự cần thiết phải hành động. Hà Nội đang thay đổi với tốc độ rất nhanh. Mật độ đô thị hóa ngày càng tăng và các dự án bất động sản quy mô lớn đang đặt di sản của thành phố trước những nguy cơ hiện hữu. Bên cạnh đó là một thách thức khác: một phần di sản của thành phố còn chưa được kiểm kê, nghiên cứu.
Dẫn câu nói của nhà văn Marguerite Duras, bà Caroit nhấn mạnh sự cần thiết phải hành động trước khi các giá trị lịch sử bị mai một. Theo bà, muốn bảo vệ tốt di sản, trước hết cần hiểu rõ những giá trị cần gìn giữ; việc đưa tư liệu đến với công chúng cũng góp phần nâng cao nhận thức về trách nhiệm bảo tồn. Bà Caroit khẳng định, việc cung cấp thông tin bằng ba ngôn ngữ, trong đó có tiếng Pháp cũng giúp mở rộng khả năng tiếp cận di sản Hà Nội đối với khách quốc tế.
Trong bài phát biểu chào mừng, ông Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở VHTTDL Hà Nội nhận định, di sản Hà Nội hiện diện trong các di tích, ngôi nhà, đường phố và thực hành văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Mỗi di tích lưu giữ một phần ký ức của thành phố, gắn với đời sống, tín ngưỡng và sinh kế của người dân. Bảo tồn di sản cần đi đôi với việc giúp công chúng hiểu và trân trọng những giá trị ấy. Vì vậy, Hà Nội quan tâm đến việc kết nối công tác bảo tồn với giáo dục di sản, phát triển du lịch văn hóa và ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng trải nghiệm của người dân, du khách.
Dự án “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” đóng góp thiết thực vào định hướng đó. Bốn hành trình về Thăng Long tứ trấn, tín ngưỡng thờ Mẫu, các đình thờ tổ nghề và những ngôi chùa Hà Nội giúp người tham quan khám phá các di tích theo chủ đề, hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa mỗi địa điểm với lịch sử và không gian văn hóa của thành phố. Hệ thống mã QR đưa các nội dung nghiên cứu đến với công chúng ngay tại di tích. Thông qua điện thoại, người tham quan có thể truy cập thông tin, hình ảnh, thuyết minh và tư liệu mà không cần tải ứng dụng. Các nội dung đa ngôn ngữ cũng tạo thuận lợi để bạn bè quốc tế tìm hiểu văn hóa Hà Nội.
Ông Phạm Tuấn Long bày tỏ: “Chúng tôi đánh giá cao sự phối hợp giữa các nhà khoa học, chuyên gia, cơ sở đào tạo và các đơn vị quản lý di tích trong dự án. Trong thời gian tới, chúng tôi mong muốn tiếp tục mở rộng hợp tác trong nghiên cứu, đào tạo, bảo tồn và ứng dụng công nghệ phục vụ di sản. Đối với nền tảng ra mắt hôm nay, việc duy trì hệ thống, cập nhật nội dung và tiếp nhận phản hồi của công chúng sẽ góp phần bảo đảm hiệu quả lâu dài. Sự tham gia của chính quyền địa phương, các đơn vị quản lý di tích và cộng đồng có vai trò quan trọng trong quá trình này”.
GS, TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết, dự án tiếp nối quan hệ hợp tác lâu năm giữa nhà trường với các đối tác Pháp trong nghiên cứu và đào tạo, trong đó có Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO). Nền tảng được xây dựng trên cơ sở kết hợp phương pháp nghiên cứu, kinh nghiệm chuyên môn với tri thức của các nhà khoa học Việt Nam và hiểu biết của cộng đồng địa phương. Đây là kết quả thiết thực của sự hợp tác giữa nhà trường với các đối tác Pháp và các cơ quan, đơn vị tại Hà Nội. Trong nhiều năm qua, nhà trường đã phát triển quan hệ hợp tác nghiên cứu và đào tạo với các trường đại học Pháp. Đặc biệt, Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp là đối tác Pháp có quan hệ hợp tác lâu đời nhất với nhà trường. Những mối quan hệ này đã tạo điều kiện cho nhiều thế hệ giảng viên, sinh viên và học viên trao đổi học thuật, tiếp cận các phương pháp mới và cùng triển khai nghiên cứu. Dự án “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” do TS Nguyễn Thị Hiệp chủ trì trong giai đoạn 2024-2026 đã phát triển hướng nghiên cứu ứng dụng. Những kiến thức, kỹ năng và phương pháp của Pháp về nghiên cứu di sản, xây dựng hành trình, diễn giải và ứng dụng công nghệ được vận dụng phù hợp với thực tiễn Việt Nam, kết hợp với tri thức của các nhà khoa học trong nước và kinh nghiệm của cộng đồng. Sau hai năm thực hiện và quá trình cập nhật, hoàn thiện, dự án đã xây dựng các hành trình khám phá di sản theo chủ đề trên một nền tảng số đa ngôn ngữ và hệ thống mã QR giúp người dân và du khách hiểu thêm mối liên hệ giữa di tích với lịch sử và đời sống văn hóa Hà Nội. Kết quả nghiên cứu nhờ đó được đưa đến với công chúng, phục vụ giáo dục và du lịch văn hóa.
Dự án cũng tạo môi trường học tập thực tế cho sinh viên khi tham gia khảo sát thực địa, kiểm chứng thông tin và biên tập hồ sơ, qua đó rèn luyện kỹ năng nghiên cứu, xử lý tư liệu và vận dụng kiến thức chuyên ngành. GS, TS Hoàng Anh Tuấn cho biết, nhà trường sẽ nghiên cứu khả năng nhân rộng mô hình tại các địa phương khác, trên cơ sở đặc điểm di sản và nhu cầu thực tế.
Sau phần nghi lễ, đại biểu trải nghiệm nền tảng ngay tại di tích, rồi đi bộ qua các phố Hàng Bạc, Hàng Ngang, Hàng Đào ra hồ Hoàn Kiếm, theo đúng tinh thần “hành trình” mà nền tảng hướng tới.
