Cuộc giao thoa Đông - Tây qua lăng kính đạo diễn Pháp
Khi tiếp cận kịch bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt - một đỉnh cao của kịch nói Việt Nam mang đậm triết lý Phật giáo và nhân quan phương Đông về sự xung đột giữa phần hồn và thể xác, đạo diễn Anne Bouvier đã đối mặt với không ít thách thức. Trao đổi với phóng viên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, nữ đạo diễn chia sẻ rằng khó khăn lớn nhất không nằm ở nội dung - bởi xung đột giữa phần hồn và phần xác là một chủ đề mang tính toàn cầu - mà nằm ở mặt hình thức: làm sao để thể hiện triết lý ấy bằng các quy chuẩn của văn hóa Việt Nam nhưng vẫn mang hơi thở đương đại.
Bà Anne Bouvier cho biết đã nhận lời ngay khi được đề xuất kịch bản bởi tình yêu sâu sắc bà dành cho văn hóa, đời sống tâm linh cùng tâm lý, tính cách đặc trưng của người Việt. Để giải quyết bài toán dàn dựng, bà đã áp dụng phương pháp làm việc quen thuộc tại Pháp: chạy thử toàn bộ tác phẩm trên sân khấu ngay từ bản phác thảo đầu tiên, đồng thời nhận được sự hỗ trợ đắc lực từ ê-kíp Nhà hát Tuổi trẻ để xử lý những sắc thái tinh tế của kịch bản.
Điểm nhấn độc đáo và táo bạo nhất trong phiên bản này chính là việc đạo diễn lựa chọn một diễn viên duy nhất đảm nhận đồng thời cả hai vai Trương Ba và anh hàng thịt. Chia sẻ về ý tưởng này, đạo diễn Anne Bouvier giải thích: “Làm sao để hình dung việc một linh hồn có thể được "ghép" vào một thể xác? Tôi đã lấy cảm hứng từ chia sẻ của những người từng ghép tim; họ nói rằng kể từ khi phẫu thuật, họ cảm nhận được những cảm xúc và sở thích hoàn toàn khác biệt. Sự "phân liệt" tâm trí có thể phát sinh từ đó dường như là một hướng khai thác rất đắc địa thông qua một diễn viên duy nhất. Và đó cũng là một thách thức tuyệt vời dành cho người diễn xuất”.
Dưới sự chỉ đạo của đạo diễn Anne Bouvier, vở kịch tập trung mạnh mẽ vào ngôn ngữ hình thể và tính biểu đạt trong diễn xuất, giúp mâu thuẫn giữa phần hồn và phần xác hiện hữu trực tiếp qua từng chuyển động trên sân khấu chứ không chỉ qua lời thoại.
Bản lĩnh và sự thăng hoa của các nghệ sĩ Việt Nam: Tìm “điểm chạm” giữa hai nền văn hóa
Đưa một tác phẩm đậm chất truyền thống và triết lý Việt Nam vào một cấu trúc dàn dựng mang tư duy phương Tây đặt ra cho các nghệ sĩ những yêu cầu khắt khe về kỹ thuật biểu diễn. So với lối diễn thiên về tâm lý truyền thống của sân khấu Việt, phương pháp mới đòi hỏi sự giải phóng cơ thể và cường độ biểu đạt hình thể cao hơn. Chia sẻ về thử thách này, diễn viên Bảo Thanh (đảm nhận vai vợ anh hàng thịt) bày tỏ: “Cái khó là chúng tôi phải tìm được sự cân bằng giữa yêu cầu biểu đạt hình thể và chiều sâu tâm lý, để cách thể hiện mới vẫn giữ được đặc điểm của nhân vật”.
Trực tiếp gánh vác trọng trách lớn nhất của vở diễn khi hóa thân thành linh hồn Trương Ba trong thể xác anh hàng thịt, diễn viên trẻ Nguyễn Tú cho biết: “Tôi cũng gặp đôi chút khó khăn ngoài khác biệt về văn hóa, còn có những khác biệt về ngôn ngữ nữa. Khi dàn dựng, đạo diễn đã lược bớt một phần câu thoại, vì cho rằng nó bị lặp ý, dẫn tới việc kéo dài thời lượng biểu diễn. Nhưng kịch của cố tác giả Lưu Quang Vũ luôn nổi tiếng với những câu thoại mang tính thời đại và triết lý vô cùng sâu sắc... Sau quá trình trao đổi, tôi đã thuyết phục được đạo diễn giữ lại những câu thoại đó, bằng biểu diễn, kết hợp kỹ thuật tiếng nói và hình thể, cùng với cảnh trí, âm thanh, ánh sáng và cách dàn dựng, chúng tôi đã tìm thấy "điểm chạm" đó”.
Để làm nổi bật sự giằng xé nội tâm, Nguyễn Tú đã phải dày công nghiên cứu sự đối lập rõ rệt giữa hai con người trong cùng một thể xác: một ông Trương Ba điềm đạm, thuần nông, nhẹ nhàng, chậm rãi đối lập hoàn toàn với một anh hàng thịt thô lỗ, giọng nói sang sảng, hoạt bát, nhanh nhẹn. Nhưng chính những mâu thuẫn rõ rệt đó đã góp phần tạo nên sức nặng cho sự giằng xé giữa phần xác và phần hồn của nhân vật.
Không chỉ dừng lại ở kỹ thuật biểu diễn, góc nhìn văn hóa còn được nâng tầm qua sự cảm nhận sắc bén về ngôn ngữ sân khấu. Diễn viên Huy Hoàng (trong vai Trương Tuần) bày tỏ niềm tự hào khi mang những thanh âm của tiếng Việt bước ra sân khấu quốc tế. Anh nhấn mạnh: “Tiếng Việt không chỉ là một ngôn ngữ để giao tiếp. Với sân khấu, tiếng Việt còn có nhạc tính, có tiết tấu, có cao độ, có những khoảng lặng và có cả cảm xúc nằm phía sau mỗi cách phát âm. Chỉ một câu nói, nhưng khi được cất lên bằng tiếng Việt, với đúng âm sắc, nhịp điệu và tình cảm của người Việt, đôi khi đã có thể gợi ra cả một không gian văn hóa”.
Chính thái độ làm việc nghiêm túc, bản lĩnh xử lý không gian sân khấu cùng tình yêu văn hóa dân tộc của dàn diễn viên đã chinh phục hoàn toàn đạo diễn Anne Bouvier. Đánh giá về đội ngũ nghệ sĩ Việt Nam, đạo diễn không giấu được sự xúc động: “Điều làm tôi ấn tượng nhất chính là sự khiêm nhường của các diễn viên. Họ cống hiến hết mình trước hết là cho tác phẩm và cho nghề nghiệp, vượt lên trên cái tôi cá nhân dù một số người trong số họ rất nổi tiếng. Cùng với đó là tinh thần đoàn kết và sự tử tế họ dành cho nhau”.
Thông điệp nhân sinh thời đại và sứ mệnh "mang chuông đi đánh xứ người" tại Paris
Dù được tiếp cận bằng phương pháp dàn dựng mới mẻ mang âm hưởng châu Âu, Hồn Trương Ba, da hàng thịt vẫn giữ nguyên vẹn những giá trị cốt lõi về nhân cách, phẩm giá và khát vọng sống chân chính. Câu thoại nổi tiếng của nhân vật: “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn!” nay càng mang tính thời sự sâu sắc trong đời sống hiện đại.
Chia sẻ về ý nghĩa này, diễn viên Nguyễn Tú nhận định: “Cuộc sống hiện đại ngày càng vội vã, ai cũng có guồng quay trong chính công việc của mình, khiến cho mọi người phải mang thêm một lớp mặt nạ, sống chiều lòng mọi người để bản thân không bị ảnh hưởng... Nhưng chính điều đó đã vô tình khiến con người phải chịu thêm nhiều áp lực. Qua lăng kính đó, có thể thấy rằng, con người chỉ thực sự sống đúng nghĩa khi được là chính mình, một thể thống nhất, hài hòa giữa suy nghĩ, nhân cách bên trong và hình hài bên ngoài, thay vì sống giả tạo, chắp vá!”.
Vào ngày 26/10 tới đây, vở kịch sẽ chính thức công diễn tại Nhà hát Marigny (Paris) trong lễ khai mạc "Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp năm 2026" (diễn ra từ ngày 24 đến 31/10). Sáng kiến này do bà Ngô Phương Ly, Phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khởi xướng, với sự phối hợp tổ chức của Bộ Ngoại giao, Bộ VHTTDL, Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp, Phái đoàn thường trực Việt Nam bên cạnh UNESCO cùng các đối tác hai nước. Chương trình có sự tham gia của nhiều đơn vị nghệ thuật lớn như Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, Nhà hát Múa rối Việt Nam, Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang và Đoàn Nghệ thuật Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh.
Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông nhấn mạnh rằng, chương trình hướng tới giới thiệu diện mạo sân khấu Việt Nam đa dạng, giàu bản sắc, năng động và sáng tạo. Việc một tác phẩm Việt Nam được nghệ sĩ Pháp trực tiếp dàn dựng là một thử nghiệm có ý nghĩa lớn, mở ra đối thoại sâu rộng về ngôn ngữ sân khấu cũng như tạo tiền đề cho hợp tác lâu dài trong đồng dàn dựng và đào tạo nghệ thuật.
Chia sẻ về kỳ vọng đối với công chúng Pháp, nữ đạo diễn nhấn mạnh niềm tin mãnh liệt vào tính phổ quát của nghệ thuật - nơi cảm xúc chân thật và tài năng biểu diễn luôn có sức lay động vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ hay địa lý.
“Khán giả Pháp vốn có tình yêu lớn dành cho nghệ thuật nước ngoài, và tôi tin rằng những câu chuyện Việt Nam, với cách tiếp cận mộc mạc nhưng chứa đựng tầng sâu nhân văn vượt thời gian, sẽ tự tìm thấy nhịp cầu tri âm đồng điệu trong tâm hồn người thưởng thức tại Paris” - đạo diễn Anne Bouvier chia sẻ.
Diễn viên Huy Hoàng hy vọng rằng: “Khán giả Việt Nam xa quê sẽ tìm thấy trong vở diễn một phần ký ức, một phần quê hương của mình. Còn với bạn bè quốc tế, tôi mong rằng họ sẽ có thêm một cánh cửa để bước vào thế giới tinh thần của người Việt - bắt đầu từ một câu chuyện, một hình ảnh, một bộ trang phục, và có thể là từ chính một thanh âm rất Việt Nam được cất lên trên sân khấu Paris. Với tôi, đó cũng là một trong những ý nghĩa đẹp nhất của Tuần lễ Sân khấu Việt Nam tại Pháp: đưa nghệ thuật Việt Nam đến gần hơn với thế giới, nhưng vẫn giữ được tiếng nói riêng của mình”.
Đưa Hồn Trương Ba, da hàng thịt bước ra sân khấu quốc tế tại Paris không chỉ là hành trình quảng bá nghệ thuật đơn thuần, mà là sự khẳng định bản lĩnh, sức sống và tầm vóc của sân khấu kịch nói Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Bằng sự kết hợp giữa tư duy đạo diễn Pháp đầy phóng khoáng và tâm hồn nghệ thuật đậm chất Việt của các nghệ sĩ Việt Nam, vở diễn hứa hẹn sẽ chạm đến trái tim của công chúng quốc tế và cộng đồng kiều bào. Qua đó cho thấy các tác phẩm nghệ thuật giàu tính nhân văn luôn có sức mạnh vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ và biên giới địa lý.
